1 Wafalme 12: Nira Nzito na Ndama

Muhtasari wa somo

Ufalme Unavunjwa na Kiburi, Ibada Inabadilishwa na Hofu, na Wito wa Mfalme wa Kutumikia

Fungu kuu: 1 Wafalme 12:7 — Wazee wanamshauri Rehoboamu kuwatumikia wananchi, kujibu kwa wema, na kujenga uhusiano wa utumishi wa hiari. (Muhtasari wa maana, si nukuu ya moja kwa moja.)

Chini ya fahari ya ikulu, mabega yaliyochoka yanasubiri. Mfalme anajibu maumivu kwa nira nzito zaidi. Ng’ambo ya ufalme uliopasuka, hofu inaanza kuyeyusha dhahabu. Barabarani kuelekea vitani, neno la Mungu linawaita ndugu warudi nyumbani.

Utangulizi — Kusikiliza Kunapoonekana Kuwa Kushindwa

Mkulima anaweza kukaza nira mpaka mti uanze kuumiza shingo ya ng’ombe. Shinikizo linaweza kuongeza mwendo kwa muda mfupi. Lakini ng’ombe aliyejeruhiwa hawezi kubeba mzigo uliopitiliza. Nguvu bila kujali hali ya mbebaji hatimaye huharibu uwezo wa kufanya kazi.

Sura ya 12 ya Wafalme wa Kwanza inaleta mbele ya macho mabega ya taifa yaliyochoka. Majengo ya Sulemani yamevutia wageni. Kazi ngumu za Sulemani pia zimeacha uchovu. Wananchi wanamwendea Rehoboamu wakiomba kupunguziwa mzigo. Mfalme mpya anapata nafasi ya kujenga uaminifu, lakini kiburi cha kifalme kinageuza mazungumzo kuwa maonyesho ya nguvu.

Matokeo yanaenea haraka. Ufalme unagawanyika, afisa anakufa, na askari wanajiandaa kwa vita. Kisha hatari nyingine inaanza kukua ng’ambo ya mpaka. Yeroboamu, baada ya kuondokana na utawala wa Sulemani, anaanza kupanga ibada kwa kuongozwa na hofu ya kupoteza mamlaka. Kuondokana na mtawala mnyanyasaji hakumaanishi kwamba moyo umeondokana na hofu.

Nini hutokea mamlaka yanapogeuza kusikiliza kuwa udhaifu na ibada kuwa kinga ya kiti cha enzi? Sura ya 12 inaonyesha utumishi uliopuuzwa ukigeuka kuwa mpasuko wa taifa, na hofu ya kisiasa ikigeuka kuwa dini iliyoundwa kulinda mamlaka.

Sura inachunguza uongozi wa ikulu, kanisa, sehemu ya kazi, na familia. Cheo kinaweza kuwa maficho ya kiburi. Mpango wa kidini unaweza kuwa uzio wa kulinda ushawishi. Lakini Mungu bado anasema katikati ya uharibifu. Njia ya kumwaga damu inaweza kufungwa mfalme anapokubali kusikiliza.

Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi — Vazi Lililochanwa Linakuwa Ufalme Uliogawanyika

Sura ya 11 ilitangaza hukumu kupitia vazi lililochanwa na Ahiya. Uasi wa Sulemani ungesababisha kupotea kwa sehemu kubwa ya ufalme, huku Mungu akihifadhi tumaini la ukoo wa Daudi huko Yerusalemu. Yeroboamu alipokea ahadi ya kutawala pamoja na wito wa kutii (11:29–39). Sura ya 12 inaonyesha mgawanyiko ukitokea hadharani baada ya kifo cha Sulemani.

Shekemu ilikuwa na kumbukumbu za zamani kuliko nasaba ya Daudi. Ibrahimu alikutana na ahadi ya Mungu karibu na Shekemu, na Yoshua aliwakusanya Waisraeli Shekemu kwa ajili ya kujitoa upya kwa agano (Mwa 12:6–7; Yos 24:1–28). Mandhari yanakumbusha kwamba Israeli walikuwa watu wa Mungu kabla ya kuwa wananchi wa mfalme. Kuteuliwa kwa Rehoboamu kuwa mfalme kulidai kushughulikia kwa dhati malalamiko halisi ya makabila ya kaskazini.

Kitabu sasa kinaingia katika kipindi cha falme mbili. Sura ya 1–11 ziliangazia kuinuka na kuanguka kwa Sulemani; sura ya 12–16 zinafuatilia habari za falme zinazoshindana. Mapambano ya kinabii yanayoanzia 1 Wafalme 17 hadi 2 Wafalme 8 yanatangulia safari ndefu kuelekea kuporomoka na uhamisho. Katika safari nzima, mafanikio ya wafalme yanapimwa kwa uaminifu kwa agano. Mwongozo wa BibleProject unaangazia ibada, haki, na uaminifu kwa Mungu kuwa vipimo vya kutathmini wafalme (BibleProject n.d., 2–4).

Sura inaunganisha uchumi na ibada bila kuchanganya masuala. Ukali wa Rehoboamu unaonyesha matumizi mabaya ya nguvu dhidi ya wananchi. Madhabahu za Yeroboamu zinaonyesha matumizi mabaya ya ibada. Swali linabakia: je, mamlaka yatakubali kuwajibika mbele za Mungu? Brueggemann anaeleza kuwa kushindwa kwa mazungumzo kulichochea kuanzishwa kwa ibada shindani, jambo ambalo linaonyesha jinsi mamlaka yanavyotumiwa katika jamii (Brueggemann 2000, 153–62).

Kutembea Ndani ya Maandiko

Mabega Yaliyochoka Yanafika Mezani pa Mazungumzo — 12:1–5

Israeli wanakusanyika Shekemu kumfanya Rehoboamu kuwa mfalme. Yeroboamu anarudi kutoka Misri na kushiriki ombi la kusanyiko. Ombi linaeleweka: punguza utumishi mgumu na nira nzito walizotwishwa na Sulemani. Wananchi wako tayari kuendelea kutumikia baada ya kupunguziwa mzigo.

Lugha ya ombi inaleta tena kumbukumbu ya mipango ya kazi katika sura zilizotangulia (5:13–18; 9:15–23). Simulizi hili halijikiti katika kuweka takwimu kamili za uchumi wa taifa, lakini linafichua wazi uzito wa gharama iliyobebwa na wananchi. Mvuto na fahari ya majengo haumwondolei kiongozi wajibu wa kuwasikiliza wafanyakazi waliokata tamaa na kuchoka.

Rehoboamu anaomba siku tatu. Muda unatoa nafasi ya kufikiri kwa makini. Mfumo uliorithiwa hauhitaji kuendelea bila kuchunguzwa. Mtawala mpya anaweza kutambua mafanikio ya mtawala aliyetangulia na bado kubadili desturi zinazoumiza wananchi. Mwanzo wa mazungumzo bado una mlango wa kurekebisha uhusiano.

Ombi la Unafuu Linabadilishwa Kuwa Tishio — 12:6–15

Wazee waliomtumikia Sulemani wanashauri mfalme ajibu kwa wema na kuwatumikia wananchi. Hapa Rehoboamu anapewa nafasi ya kwanza ya kuonyesha uongozi unaojali, kwani uaminifu wa kudumu unakua kupitia unyenyekevu. Ushauri huu unavuka mpaka wa maneno matamu tu—kupunguza nira kungegusa moja kwa moja maisha, matarajio, na matumizi ya kifahari ya ikulu.

Badala yake, Rehoboamu anakataa ushauri huo na kuwasikiliza marafiki zake wa utotoni. Wao wanashauri majivuno, nguvu kubwa zaidi, na vitisho vya adhabu kali. Kurudiarudia kwa maneno "nira nyepesi" na "nira nzito" kunaweka wazi uchaguzi wake: wakati wananchi wanaomba nafuu, washauri wa ikulu wanaandaa jibu la kuwatisha na kuwakandamiza.

Onyo hili kuhusu kusikiliza kundi dogo la marafiki halimaanishi kuwa wazee wote wana hekima na vijana hawana. Jambo la msingi ni ubora wa ushauri na utayari wa kiongozi kusikia ukweli mgumu. Kama Provan anavyoonyesha, hapa tunaona tofauti kubwa kati ya utumishi wa kweli na ule mwelekeo wa kuufanya moyo mgumu kama wa Farao (Provan 2012, ufafanuzi wa 1 Fal 12:1–24).

Wajumbe wanaporudi, Rehoboamu anarudia vitisho vyake bila kusita. Hata hivyo, mstari wa 15 unadhihirisha mkono wa Mungu katika mgeuko huu wa mambo, ukitimiza neno la nabii Ahiya. Hata hivyo, utawala wa Mungu juu ya historia haubadili ukatili kuwa haki; simulizi hili linashikilia kwa pamoja uwajibikaji binafsi wa mfalme na ukweli wa hukumu ya Mungu.

Jibu Kali Linafungua Jeraha la Zamani — 12:16–20

Kusanyiko la kaskazini linakataa kuendelea kuwa chini ya ukoo wa Daudi. Lugha ya kujitenga inakumbusha uasi wa Sheba katika 2 Samweli 20:1. Chini ya mwonekano wa umoja wa taifa, migawanyiko ya zamani bado ilikuwa na uwezo wa kufunguka tena.

Rehoboamu anamtuma Adoramu, afisa aliyesimamia kazi za kulazimishwa. Kutumwa kwa msimamizi wa kazi kunazidisha mgogoro baada ya malalamiko kuhusu utumishi mgumu. Israeli wanampiga Adoramu kwa mawe hadi kufa, na Rehoboamu anakimbilia Yerusalemu. Kifo kinapaswa kuendelea kubeba uzito kamili wa kupotea kwa uhai wa binadamu. Simulizi linaonyesha kuvunjika kwa mamlaka ya kifalme; simulizi halitoi ruhusa ya kutatua malalamiko ya sasa kwa kuua.

Yeroboamu anakuwa mfalme wa ufalme wa kaskazini, huku kiti cha Daudi kikibaki na Yuda. Hukumu iliyotangazwa kupitia vazi lililochanwa sasa inaonekana katika mahusiano yaliyokatika na serikali iliyogawanyika. Kiburi cha kisiasa kina matokeo makubwa kuliko hotuba mbaya. Kukataa kusikilizana kunaweza kuacha familia zikibeba majeraha muda mrefu baada ya mkutano kumalizika.

Neno la Mungu Linasimamisha Upanga wa Ndugu — 12:21–24

Rehoboamu anakusanya wapiganaji wateule 180,000 kutoka Yuda na Benyamini ili kurudisha ufalme. Hatua ya kijeshi inaonekana kuwa njia ya kuokoa hasara. Mungu anamtuma Shemaya, mtu wa Mungu, akiwa na agizo tofauti: acha kampeni ya vita, rudi nyumbani.

Waisraeli wa kaskazini bado ni ndugu licha ya kutengana kisiasa. Mungu pia anautaja mgawanyiko kuwa sehemu ya hukumu ya Mungu. Rehoboamu hawezi kuponya mpasuko kwa kukataa neno la Mungu kuhusu mpasuko.

Kwa namna ya kutia moyo, mfalme na watu waliokusanyika wanatii. Kukataa ushauri mzuri hapo awali hakukufunga nafasi ya kutii baadaye. Kampeni inasimama kabla ya vita kuanza. Uadui wa baadaye kati ya falme mbili unazuia kudai kwamba amani ya kudumu ilipatikana (14:30), lakini hatua ya kujizuia ina maana kubwa. Neno la Mungu linakatisha dhana kwamba heshima iliyojeruhiwa lazima irudishwe kwa damu. Kusimamisha kampeni kunaweza kuwa tendo kubwa la uongozi kuliko maandamano ya ushindi wa vita.

Hofu Inaanza Kuyeyusha Dhahabu — 12:25–30

Yeroboamu anaimarisha Shekemu na Penueli. Kisha msimulizi anafungua mawazo ya ndani ya mfalme. Safari za ibada kwenda Yerusalemu zinaweza kurudisha mioyo ya wananchi kwa Rehoboamu na kusababisha kifo cha Yeroboamu. Hofu sasa inaelekeza mtazamo wa kesho kwa nguvu kuliko ahadi ya Mungu ya kuimarisha nyumba ya Yeroboamu kupitia utii (11:38).

Mfalme anatengeneza ndama wawili wa dhahabu, akiweka ndama Betheli na ndama Dani. Yeroboamu anawasilisha mpango kama nafuu ya safari ya Yerusalemu na kuunganisha sanamu na ukombozi wa Israeli kutoka Misri. Lugha inakumbusha tukio la ndama wa dhahabu katika Kutoka 32:4. Mfalme aliyeibuka baada ya ukandamizaji unaokumbusha Farao sasa anarudia kosa linalohusishwa na Haruni.

Wasomi wanajadili kama sanamu zilikusudiwa kuwakilisha mungu au kuwa misingi ya kiti cha uwepo wa Mungu asiyeonekana. Maana ya awali ya sanamu bado inajadiliwa. Lakini tathmini ya simulizi iko wazi: mpango unakuwa dhambi (12:30). Lugha inayofahamika kuhusu ukombozi haiwezi kuhalalisha ibada iliyopangwa kulinda nafasi ya mtawala (Provan 2012, ufafanuzi wa 1 Fal 12:25–33).

Mfalme Anapanga Ibada Kuzunguka Kiti cha Enzi — 12:31–33

Yeroboamu anajenga nyumba za ibada kwenye mahali pa juu, anaweka makuhani wasiokuwa Walawi, na kuanzisha sikukuu siku ya kumi na tano ya mwezi wa nane. Sherehe inaiga sikukuu ya Yuda huku ikibadili mpangilio wa ibada na kalenda; Sikukuu ya Vibanda ilikuwa katika mwezi wa saba (Law 23:34).

Tatizo la makuhani linahusu mamlaka ya agano, wala halihusu kudharau umaskini au nafasi ya kawaida katika jamii. Fungu linataja makuhani wasiokuwa wa ukoo wa Lawi. Kugeuza hoja kuwa dai la watu maskini kutokuwa na thamani ya kiroho kungepotosha maana.

Msisitizo wa mwisho unaangukia chanzo cha mpango: tarehe inatokana na moyo wa mfalme. Maagizo ya Mungu yamesukumwa pembeni na ubunifu wa kifalme. Fungu halikatazi kila mabadiliko ya kiutendaji katika huduma. Tatizo la ndani ni mamlaka kupanga upya uaminifu wa kiroho kwa ajili ya kuendelea kutawala. Yeroboamu anatoa mfumo wa kidini unaoonekana kurahisisha maisha, lakini mfumo unaifundisha Israeli kutegemea mipango iliyozaliwa na hofu.

Tafakari ya Kiteolojia

Utumishi Ndicho Kipimo cha Mamlaka

Ushauri wa wazee unaweka utumishi mbele ya usalama wa kiti cha enzi (12:7). Kumbukumbu la Torati lilikwisha kumwagiza mfalme kubaki ndugu katikati ya wananchi, chini ya Torati badala ya kujiinua juu ya Waisraeli wengine (Kum 17:18–20). Rehoboamu anageuza uhusiano kwa kuuchukulia uchovu wa wananchi kuwa kikwazo cha ukuu wa kifalme. Uongozi unaoongozwa na agano unauliza hali ya mabega yaliyobeba mafanikio ya taifa. Utaratibu mzuri unasaidia majirani kustawi; heshima ya kiongozi haihalalishi kuwachosha watu bila mwisho.

Utawala wa Mungu Hauondoi Uwajibikaji wa Binadamu

Mstari wa 15 unaweka mgeuko wa matukio ndani ya kusudi lililotangazwa na Mungu. Rehoboamu bado anachagua ushauri mkali, na Yeroboamu bado anawajibika kwa ibada potovu. Utawala wa Mungu hauwezi kuwa kisingizio cha kiburi, kukata tamaa, au kunyamaza mbele ya udhalimu. Ujumbe wa Shemaya pia unapinga kosa jingine: kutegemea nguvu kujibu kila jambo lisilopendeza. Uaminifu wakati mwingine unahitaji kukubali hasara, kuacha kampeni, na kutii mpaka uliowekwa na Mungu.

Hofu Inaweza Kuazima Lugha ya Imani

Yeroboamu haachi shughuli za kidini. Mfalme anaongeza miundombinu ya ibada. Nyumba za ibada, makuhani, sadaka, na sikukuu vinakuwa mfumo wa kutotii. Juhudi nyingi za kidini zinahitaji kupimwa. Swali la msingi linahusu chanzo kinachoongoza ibada: neno la Mungu au wasiwasi wa kiongozi? Ahadi ya 11:38 ilikuwa imemwita Yeroboamu katika utii. Hofu ya 12:26–27 inamsukuma mfalme katika udhibiti. Ibada inapotoshwa jina la Mungu linapotumiwa kuufanya mpango wa kulinda mamlaka uonekane mtakatifu.

Ukombozi Unahitaji Kuendelea Katika Uaminifu kwa Agano

Ufalme wa kaskazini unaondokana na nira nzito ya Rehoboamu, lakini mwanzo mpya unakutana haraka na hatari ya zamani ya kiroho. Kuondokana na mamlaka kandamizi ni jambo la thamani; uhuru pia unahitaji mwelekeo. Mfano wa Kutoka unaongeza uzito wa onyo: kuondoka Misri hakukuzuia kutengenezwa kwa ndama wa dhahabu. Sura inaalika shukrani kwa unafuu pamoja na malezi ya uvumilivu katika utii. Muundo uliobadilika unaweza kufungua mlango. Jumuiya bado inahitaji njia ya uaminifu baada ya kuvuka kizingiti.

Upeo wa Maandiko na Kristo — Mfalme Mpole Anayeleta Pumziko

Yesu anatimiza kwa ukamilifu mfano wa utumishi uliokataliwa Shekemu. Katika Marko 10:42–45, Yesu anakemea kutawala kwa kuwabana watu na kufafanua ukuu kupitia utumishi, unaofikia kilele katika Mwana wa Adamu kutoa maisha kuwa fidia. Msalaba unabeba gharama ya mfalme mwaminifu. Mfalme anatumikia hata huduma inapopita mpaka wa kutafuta sifa.

Mathayo 11:28–30 pia inaipa picha ya nira mwangaza unaochunguza moyo. Rehoboamu anaahidi kuongeza uzito; Yesu anawakaribisha waliochoka kujifunza chini ya Bwana mpole. Mwaliko unatoa pumziko ndani ya uanafunzi, bila kuondoa wajibu wa upendo. Mamlaka ya Yesu yanarudisha nguvu za kuishi kwa uaminifu.

Ufalme uliogawanyika pia unaingia katika tumaini kubwa la upatanisho ndani ya Biblia. Ezekieli 37:15–28 inaonyesha Yuda na Yusufu wakiunganishwa chini ya mchungaji wa ukoo wa Daudi. Yohana 10:16 inazungumzia kundi moja chini ya mchungaji mmoja. Tumaini linapita uwezo wa kulazimisha umoja kwa nguvu za kifalme. Umoja ulioahidiwa na Mungu unakua chini ya uchungaji mwaminifu. Safari kutoka Shekemu hatimaye inaelekeza macho kwa Mfalme anayeunganisha utumishi, kweli, na amani.

Matumizi Katika Maisha

1. Pima uzito unaobebwa na watu wengine. Mchungaji, mwajiri, au mzazi anaweza kupitia matarajio pamoja na wajitoleaji, wafanyakazi, au wanafamilia. Ondoa dai moja lisilo la lazima na ukubali kupungua kwa urahisi wa maisha ya kiongozi.
2. Tafuta ushauri nje ya kundi la marafiki. Kabla ya uamuzi mkubwa, mshirikishe mshauri anayeweza kupinga jibu linalopendwa. Andika hoja ya mshauri kwa usahihi kabla ya kutetea mpango uliopo.
3. Badili jibu la kutisha kuwa hatua ya haki. Malalamiko kuhusu kazi nyingi au kutendewa vibaya yahitaji tarehe ya marekebisho yanayoonekana. Sauti ya upole iambatane na mabadiliko ya mwenendo.
4. Simamisha kampeni inayoendeshwa na kiburi kilichojeruhiwa. Sitisha kulipiza kisasi, ujumbe wa uadui, au shinikizo dhidi ya mshindani. Tafuta mazungumzo ya kweli yenye uwajibikaji kabla ya hatua nyingine.
5. Chunguza hofu iliyo chini ya maamuzi ya kidini. Viongozi wa kanisa wapime kama mpango unakuza uanafunzi wa kibiblia au unalinda umaarufu, bajeti, au cheo. Badili desturi moja inayotegemea zaidi hofu ya kupoteza ushawishi.
6. Jifunze utumishi miguuni pa Yesu. Soma Marko 10:35–45 pamoja na timu ya huduma au familia. Chagua kazi inayopuuzwa, shiriki kazi, na jadili gharama halisi ya kutumikia bila kutangazwa hadharani.

Maswali ya Tafakari

1. Ni mizigo ipi chini ya huduma, biashara, au familia yenye mafanikio imekosa kusikilizwa kwa makini?
2. Ni ushauri upi usiopendeza umekataliwa kwa sababu kuukubali kungehitaji kuachia hadhi, fedha, au starehe?
3. Ni mahali gani kiburi kilichojeruhiwa kimeanza kuandaa vita dhidi ya ndugu katika imani?
4. Ni desturi zipi za kidini zinazoonyesha kumtegemea Mungu, na ni desturi zipi zinazolinda zaidi ushawishi wa kiongozi?
5. Ni tendo gani la utumishi linaweza kuonyesha upole wa Yesu katika wiki inayokuja?

Sala ya Mwitikio

Mungu wa agano, njia kutoka Shekemu imebeba huzuni ya familia zilizogawanyika na uaminifu uliovunjika. Wape viongozi ujasiri wa kusikia sauti zilizochoka kabla ya uchungu kuwa jeraha. Vunja kiburi kilichojificha nyuma ya majibu makali. Fundisha makanisa, sehemu za kazi, na familia kupima mafanikio kwa utumishi mwaminifu na ustawi wa majirani.

Bwana Yesu, Mfalme mpole, ifundishe mioyo yenye hofu kuishi chini ya nira njema ya uanafunzi. Funua ndama wa dhahabu wanaotengenezwa na wasiwasi wa kupoteza cheo, sifa, na usalama. Rudisha ibada inayoongozwa na Maandiko, shukrani, na upendo. Zipe jumuiya uaminifu wa kubadili desturi zinazoumiza na uvumilivu wa kujenga tena mahusiano yaliyoharibika.

Hasira inapoandaa kampeni nyingine, neno la Mungu likatishe maandamano. Badili kiu ya kushinda kuwa ujasiri wa kutafuta kweli na amani. Msalaba uunde matumizi sahihi ya mamlaka, na utumishi wa unyenyekevu ulete harufu njema ya ufalme unaokuja. Amina.

Dirisha la Sura Inayofuata — Sauti Kando ya Madhabahu Mpya

Sura ya 12 inaishia Yeroboamu akiwa kwenye madhabahu iliyoanzishwa kwa mamlaka ya kifalme. Mfumo mpya wa kidini unaonekana kuwa na mpangilio na shughuli nyingi. Lakini madhabahu haiwezi kumnyamazisha Mungu kwa kisingizio cha kumwabudu Mungu.

Sura ya 13 inamleta mtu wa Mungu kutoka Yuda katika eneo la ibada la Betheli. Neno la kinabii litaukabili mpango wa kifalme, kisha mfululizo mzito wa utii, udanganyifu, na hukumu utafuata. Angalia mvutano kati ya mamlaka ya kidini yanayoonekana na amri ya Mungu. Swali linalofuata linapita utayari wa mfalme kusikiliza: je, mjumbe anaweza kubaki mwaminifu baada ya tendo la kwanza la ujasiri?

Orodha ya Vyanzo

1. Bible. 1769. The Holy Bible: King James Version. 1 Kings 12. BibleGateway. https://www.biblegateway.com/passage/?search=1%20Kings%2012&version=KJV. Maelezo ya vifungu katika uchambuzi yamewasilishwa kwa kufafanua maana isipokuwa pale panapoelezwa tofauti; hayajawasilishwa kuwa nukuu za tafsiri rasmi ya Kiswahili.
2. BibleProject. n.d. “The Books of Kings.” Old Testament Overviews. PDF iliyotolewa, “Books of 1 and 2 Kings: Guide with Key Information and Resources,” 1–4.
3. Brueggemann, Walter. 2000. 1 & 2 Kings. Smyth & Helwys Bible Commentary. Macon, GA: Smyth & Helwys. Tazama “An Urgent Political Settlement,” 153–62.
4. Provan, Iain W. 2012. 1 & 2 Kings. Understanding the Bible Commentary Series. Grand Rapids: Baker Books. Tazama sehemu “The Kingdom Torn Away (1 Kgs. 12:1–24)” na “Jeroboam’s Sin (1 Kgs. 12:25–33).”