1 Wafalme 15: Taa na Ushindi Wenye Gharama

Muhtasari wa somo

Ujasiri wa Marekebisho, Usalama Wenye Mashaka, na Ahadi ya Mungu Katikati ya Viti Vinavyobadilika

Fungu kuu: 1 Wafalme 15:4 — Kwa ajili ya Daudi, Mungu anahifadhi taa Yerusalemu kupitia kuendelea kwa ukoo wa kifalme na kuimarishwa kwa mji. (Muhtasari wa maana, si nukuu ya moja kwa moja.)

Viti vya enzi vinabadilika, vita vya zamani vinaendelea. Sanamu inaanguka kando ya Kidroni. Hazina ya hekalu inasafirishwa kwenda kwa mfalme wa kigeni. Yerusalemu, taa inadumu kwa uaminifu wa Mungu.

Utangulizi — Kubadili Jina Mlangoni Hakufuti Njia ya Zamani

Kiongozi mpya anaweza kushika hatamu huku tabia za zamani zikibaki palepale. Jamii inaendelea kulemewa na mizigo ileile licha ya kubadilishwa kwa watawala. Mageuzi ya kweli yanahitaji zaidi ya kurithi viti vya enzi; yanahitaji uaminifu wa moyo katika kila uamuzi.

Sura ya 15 ya Wafalme wa Kwanza inapita katika tawala kadhaa. Abiyamu anaendeleza dhambi za kizazi kilichotangulia. Asa anachukua mwelekeo tofauti, akiondoa sanamu na kuikabili ibada inayolindwa ndani ya familia ya kifalme. Kaskazini, Nadabu anamfuata Yeroboamu, na Baasha anamwua Nadabu kabla ya kuendeleza mtindo wa dhambi wa Yeroboamu.

Sura pia inazuia kumshangilia Asa bila maswali. Mfalme wa marekebisho anakabili tishio la kijeshi, anatuma hazina za hekalu na ikulu kwenda Dameski, na kupata nafuu kupitia kushambuliwa kwa Israeli ya kaskazini na jeshi la kigeni. Mbinu iliyofanikiwa ina gharama zinazopita mji mkuu uliopata nafuu.

Je, marekebisho ya kweli yanaweza kuondoa athari za uaminifu uliorithiwa bila gharama ya utii? Sura ya 15 inatukumbusha kuwa mafanikio ya kibinadamu huhoji utegemezi wetu kwa Mungu, na ni ahadi zake pekee ndizo zinazobaki kuwa nanga yetu baada ya watawala kuanguka.

Taarifa zinazojirudia kuhusu wafalme zinaweza kuonekana za mbali mpaka mtindo ufahamike: kosa lililorithiwa, marekebisho ya ujasiri, tatizo linalotisha, na suluhisho linalovutia kwa haraka. Taa ya Yerusalemu inaelekeza tumaini kwenye uaminifu wa Mungu huku maelezo yakialika uchunguzi wa kweli wa uongozi wa binadamu.

Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi — Tawala Fupi, Matokeo Marefu

Ufalme uliogawanyika sasa umepata muundo wa kudumu. Sura ya 14 ilifunga habari za Yeroboamu na Rehoboamu, ikiweka falme mbili chini ya hukumu ya agano. Sura ya 15 inafuatilia Abiyamu na Asa huko Yuda kabla ya kurudi kwa Nadabu na Baasha huko Israeli. Tawala zinaingiliana kwa wakati; mpangilio wa habari si mstari mmoja wa matukio yanayofuatana bila kuingiliana.

Miaka mitatu ya Abiyamu inatofautiana na miaka arobaini na mmoja ya Asa. Nadabu anatawala miaka miwili, na Baasha anaanza utawala wa miaka ishirini na minne. Tofauti za muda haziwezi kuamua tathmini ya kiteolojia. Msimulizi anauliza kama mfalme anatembea kwa uaminifu mbele za BWANA. Leithart anaangazia mwendo unaoharakishwa wa simulizi na marudio ya vita, dhambi, na kurithiana, vikionyesha tabia zilizoota mizizi chini ya majina yanayobadilika (Leithart 2006, ufafanuzi wa 1 Fal 15:1–16:14).

Agano linabaki kipimo. Kumbukumbu la Torati linaamuru kuondolewa kwa ibada pinzani na kuweka mamlaka ya kifalme chini ya maagizo ya Mungu (Kum 12:2–4; 17:18–20). Ahadi kwa Daudi inaleta msisitizo mwingine mkuu (2 Sam 7:12–16). Taa ya 15:4 inakumbusha 11:36: Mungu anahifadhi mustakabali wa ukoo wa Daudi licha ya kushindwa ndani ya nyumba ya Daudi.

Sura inashikilia pamoja ahadi na uwajibikaji. Brueggemann anasisitiza mvutano kati ya ahadi inayoendelea kwa Daudi na kukubali ukweli wa dhambi za wafalme, pamoja na uhalifu wa Daudi dhidi ya Uria (Brueggemann 2000, 187–89). Neema inaiacha habari wazi kwa tumaini; neema haigeuzi historia kuwa sifa tupu. Taa iliyohifadhiwa inaangaza historia yenye matatizo badala ya kuyaficha matatizo.

Kutembea Ndani ya Maandiko

Mfalme Anayeshindwa Anaishi Chini ya Ahadi Iliyohifadhiwa — 15:1–8

Abiyamu anamrithi Rehoboamu huko Yuda. Tathmini iko wazi: mfalme anaendeleza dhambi za vizazi vilivyotangulia, na moyo wa kifalme hauna uaminifu wa moyo mzima kwa BWANA. Ukoo umeendelea bila kujitoa upya kwa Mungu.

Lakini Mungu anahifadhi taa Yerusalemu kwa ajili ya Daudi. Fungu linaeleza picha kupitia kurithiana kwa ukoo na kuimarishwa kwa Yerusalemu. Taa inaonyesha mustakabali unaoendelea wa nyumba ya Daudi, wala haitoi kibali kwa mwenendo wa Abiyamu.

Daudi anaonekana kuwa kipimo cha agano, kisha mara moja jambo la Uria linatajwa kuwa tofauti nzito. Maelezo yana maana. Kitabu cha Wafalme kinakumbuka matumizi mabaya ya nguvu za kifalme yaliyoandikwa katika 2 Samweli 11–12. Mfano wa uaminifu hauwezi kugeuzwa dai la ukamilifu wa maadili au ruhusa ya kupunguza uzito wa mateso ya mhanga.

Vita pia vinaendelea. Habari fupi za Abiyamu hazionyeshi hatua kubwa kuelekea marekebisho. Mfalme anapokufa, anazikwa katika mji wa Daudi, na Asa anarithi. Ahadi inaupeleka ukoo mbele, huku tathmini mbaya ikiacha hitaji la mwelekeo mpya bila kutimizwa.

Marekebisho Yanaifikia Familia ya Kifalme — 15:9–15

Asa anapokea tathmini tofauti sana: mfalme anatenda yaliyo sawa machoni pa BWANA. Marekebisho yanaonekana kupitia kuondolewa kwa sanamu na watumishi wa kiume wa ibada zilizokatazwa. Mazingira ya kidini yaliyorithiwa hayakubaliwi tena kuwa mali ya familia isiyoweza kuguswa.

Hatua zinamfikia Maaka, mama mwenye mamlaka ya kimalkia ndani ya familia ya kifalme. Asa anamwondoa Maaka katika nafasi ya kifalme kwa sababu ya kitu cha ibada kilichotengenezwa kwa ajili ya Ashera. Mfalme anakikata na kukichoma kando ya Kidroni. Ukaribu wa kifamilia hauwezi kuondoa wajibu wa agano.

Fungu halielezi umbo halisi la kitu cha ibada, na kubuni umbo hakuhitajiki ili kuelewa tatizo. Ibada pinzani imepata ulinzi wa kifalme; marekebisho ya uaminifu yanaondoa ulinzi. Gharama inajumuisha kuikabili nguvu ya uhusiano wa karibu.

Lakini tathmini inaacha mpaka unaohitaji kuonekana: mahali pa juu pabaki. Moyo wa Asa unaelezwa kuwa mwaminifu kwa BWANA kwa ukamilifu, huku marekebisho yasiyomalizika yakiendelea kutajwa. Provan anaelewa tathmini njema kuwa uaminifu unaodumu kwa agano badala ya ukamilifu usio na dhambi (Provan 2012, ufafanuzi wa 1 Fal 15:9–15). Asa pia anaingiza hekaluni fedha, dhahabu, na vyombo vilivyowekwa wakfu. Kufanywa upya kunajumuisha kuelekeza rasilimali katika ibada ya Mungu pamoja na kuondoa sanamu.

Shinikizo Linafika Mpakani — 15:16–19

Baasha anakuja dhidi ya Yuda na kuimarisha Rama, akizuia watu kuingia au kutoka kuelekea ufalme wa Asa. Tishio linaonekana. Ngome karibu na Yerusalemu inaweza kuathiri usalama, njia za kuingia, na mwendo wa wananchi.

Asa anajibu kwa kuchukua fedha na dhahabu katika hazina zilizobaki za hekalu na ikulu na kutuma mali kwa Ben-hadadi huko Dameski. Ombi liko wazi: vunja agano lililopo na Baasha ili mfalme wa kaskazini aondoke. Asa anatafuta ulinzi kupitia kubadili uaminifu wa mshirika kwa malipo.

Mfuatano una uzito. Hazina iliyowekwa wakfu inaingia hekaluni katika mstari wa 15; hazina inaondoka kwa mpango wa kisiasa katika mstari wa 18. Maandiko yanaalika kuchunguza mwelekeo wa utegemezi na rasilimali wakati wa shinikizo.

Kitabu cha Wafalme wa Kwanza kinaeleza mbinu bila kuweka hukumu ya kinabii ya moja kwa moja ndani ya tukio. Fungu la 2 Mambo ya Nyakati 16:7–9 baadaye linatoa ukosoaji wa wazi kupitia Hanani: Asa alimtegemea Aramu badala ya BWANA. Tofauti inaruhusu habari za Wafalme kusema kupitia gharama na matokeo kabla tafakari ya maandiko mengine haijatoa hukumu iliyo wazi zaidi.

Mbinu Inafanikiwa, Lakini Gharama Inasafiri — 15:20–24

Ben-hadadi anakubali pendekezo na kushambulia miji ya kaskazini, pamoja na Dani na eneo la Naftali. Baasha anaacha kuimarisha Rama na kurudi Tirsa. Asa anapata nafuu ya haraka iliyotafutwa kupitia makubaliano.

Lakini mafanikio yanaacha jumuiya za kaskazini zikikabili jeshi la kigeni. Usalama wa Yuda umenunuliwa kwa sehemu kupitia uharibifu katika maeneo mengine ya Israeli. Provan anaonyesha tofauti na nafasi ya kimataifa ya Sulemani ya awali: Asa anatuma hazina nje na kumtegemea mshirika mwenye nguvu, huku Israeli ikipoteza maeneo kwa utawala wa kigeni (Provan 2012, ufafanuzi wa 1 Fal 15:16–24).

Kisha Asa anawaita watu wa Yuda bila msamaha wa kutoshiriki ili kuondoa mawe na mbao za Rama. Vifaa vinaimarisha Geba na Mispa. Faida ya ulinzi pia inahitaji kazi ya pamoja. Msimulizi hatoi maelezo kamili ya mazingira ya kazi, lakini kuitwa kwa lazima kunabaki sehemu ya gharama za sura.

Taarifa ya mwisho inataja ugonjwa wa miguu ya Asa katika uzee, kisha kifo na kurithiwa na Yehoshafati. Kitabu cha Wafalme hakitaji jina la ugonjwa au kueleza wazi kwamba ugonjwa ni adhabu. Maelezo mafupi yaheshimu mipaka ya Maandiko.

Nasaba Inaanguka Kulingana na Neno la Kinabii — 15:25–31

Nadabu, mwana wa Yeroboamu, anatawala Israeli miaka miwili. Mfalme anaendeleza njia ya kidini iliyoanzishwa na Yeroboamu, pamoja na ushawishi unaowaongoza Israeli katika dhambi. Kiti kilichorithiwa kimekuwa njia ya kuendeleza mwelekeo wa kiroho uliorithiwa.

Wakati wa kuuzingira Gibethoni wa Wafilisti, Baasha anapanga njama dhidi ya Nadabu na kumwua mfalme. Kisha Baasha anaangamiza nyumba ya Yeroboamu. Msimulizi anaunganisha uharibifu na neno lililotolewa awali kupitia Ahiya (14:10–14).

Vurugu ni nzito na haziwezi kupunguzwa kuwa mabadiliko safi ya utawala. Hukumu inaifikia nyumba, na mtawala mpya anajenga mamlaka kwa kumwaga damu. Maandiko yanatambua kutimia kwa neno la Mungu bila kumfanya Baasha kuwa mfano wa uongozi wa haki.

Jina Ahiya pia linaonekana katika ukoo wa Baasha katika mstari wa 27. Maandiko hayamtambulishi baba wa Baasha kuwa Ahiya nabii wa Shilo. Kufanana kwa jina kusiwe sababu ya kubuni uhusiano wa familia. Kiungo muhimu katika habari ni kutimia kwa unabii, wala si ukoo uliofichika.

Kiti Kipya Kinaendeleza Dhambi ya Zamani — 15:32–34

Taarifa inayorudiwa kuhusu vita inawaunganisha Asa na Baasha kuvuka mpaka wa taifa. Baasha anatawala kutoka Tirsa, lakini tathmini ya kimaadili inafuata mtindo unaofahamika wa kaskazini: mfalme anatembea katika njia ya Yeroboamu na kuendeleza dhambi inayowaondoa Israeli kwa Mungu.

Kinaya kinaonekana wazi. Baasha anaondoa familia ya Yeroboamu huku akihifadhi mpango wa kidini wa Yeroboamu. Mapinduzi yaliyofanikiwa yanabadilisha mkaliaji wa kiti bila kubadili uaminifu unaoongoza utawala. Kumpinga kiongozi aliyeshindwa hakuleti moja kwa moja uongozi mwaminifu.

Sura inayofuata itamweka Baasha chini ya hukumu ya kinabii pia. Fungu la 1 Wafalme 16:7 linaonyesha kwamba kushiriki kuangamiza nyumba ya Yeroboamu hakuondoi uwajibikaji wa Baasha. Kusudi la Mungu katika historia haliwezi kuwa leseni binafsi ya kufanya vurugu. Mfalme mpya bado anasimama chini ya neno la agano.

Tafakari ya Kiteolojia

Moyo Mwaminifu Bado Unahitaji Marekebisho

Tathmini njema ya Asa inasimama karibu na mahali pa juu palipobaki pamoja na mpango wa kisiasa unaoibua maswali. Msimulizi anaweza kutambua uaminifu halisi huku akirekodi mapungufu. Uanafunzi mwaminifu unahitaji shukrani kwa ukuaji unaoonekana pamoja na utayari wa kusahihishwa. Dai la kutokuwa na kosa halielezi maandiko, na kujiridhisha hakuyaheshimu maandiko. Mwelekeo wa kweli wa kumpenda Mungu unapaswa kufanya utii usiokamilika kuwa eneo la kuendelea kulishughulikia badala ya eneo la kulindwa lisiguswe.

Sanamu ya Karibu Inaweza Kuwa Ngumu Zaidi Kuikabili

Kuondolewa kwa nafasi ya Maaka kunaingiza marekebisho ndani ya duara la ushawishi. Kiongozi anaweza kukemea makosa ya mbali huku akilinda desturi yenye madhara inayodumishwa na ndugu, mfadhili, au mtumishi anayeheshimika. Uwajibikaji wa agano lazima ufikie mahusiano ya karibu pia. Matumizi ya sasa yanahusu mipaka ya kweli, utaratibu wa haki, na kuondolewa kwa upendeleo usiofaa. Habari hazitoi ruhusa ya kulazimisha imani au kufanya vurugu dhidi ya majirani wa sasa.

Mbinu Inayofanya Kazi Bado Inahitaji Kupimwa Kimaadili

Makubaliano ya Asa yanafanikiwa kusimamisha ujenzi wa ngome ya Baasha. Mafanikio ya haraka hayafungi maswali kuhusu hazina iliyopungua, agano lililovunjwa, jamii zilizoshambuliwa, na kazi ya lazima. Hofu inaweza kupunguza upeo wa macho hadi tatizo la haraka la kiongozi. Uamuzi mwaminifu unapanua upeo kuwafikia majirani walio katika hatari na utegemezi wa muda mrefu. Brueggemann anaangazia kununuliwa kwa mshirika na kuitwa kwa wafanyakazi wa Yuda kunakofuata (Brueggemann 2000, 191–92). Suluhisho linahitaji kupimwa kwa kusudi pamoja na gharama.

Ahadi ya Mungu Inadumu Hata Baada ya Kushindwa kwa Wafalme

Taa iliyohifadhiwa na kuanguka kwa nyumba ya Yeroboamu vinaonyesha mamlaka inayoendelea ya neno la Mungu. Wahusika wa kibinadamu wanabaki na wajibu ndani ya simulizi. Ahadi kwa Daudi inahifadhi tumaini baada ya kushindwa kwa Abiyamu, na hukumu dhidi ya Yeroboamu inatimia licha ya urithi wa muda. Sura haiiti kukata tamaa kuhusu kila tabia iliyorithiwa wala kuamini mabadiliko ya kisiasa pekee. Tumaini linakaa katika uaminifu wa Mungu na kualika utii mpya ndani ya kizazi cha sasa.

Upeo wa Maandiko na Kristo — Mfalme Mwaminifu na Watu Wanaofanywa Upya

Taa ya ukoo wa Daudi inaipeleka habari kuelekea ahadi ya kiti cha enzi cha kudumu. Luka 1:32–33 inamtambulisha Yesu kuwa Mwana anayepokea kiti cha Daudi na kutawala katika ufalme usio na mwisho. Kushindwa kwa Abiyamu na historia yenye mchanganyiko ya Asa vinaongeza kiu ya uongozi mwaminifu.

Yesu pia anakabili jaribu la kupata nguvu za kifalme kupitia ibada iliyopotoshwa. Katika Mathayo 4:8–10, ahadi ya falme inakutana na kukataa kunakotokana na uaminifu wa pekee kwa Mungu. Uhusiano unahusu uaminifu chini ya shinikizo; fungu halifanyi kila makubaliano ya kidiplomasia kuwa dhambi.

Marko 10:42–45 inafunua tabia ya ufalme kupitia utumishi na Mwana wa Adamu kutoa maisha kuwa fidia. Mfalme anabeba gharama ya wokovu kupitia upendo wa kujitoa. Msalaba na ufufuo vinafungua njia ya jumuiya kubadili tabia zilizorithiwa badala ya kubadili maadui pekee. Tito 2:11–14 inaeleza neema inayowafundisha watu kuishi kwa utauwa na kutenda mema. Marekebisho ya Kikristo yanakua kutoka katika ukombozi wa Mfalme mwaminifu na kuonekana katika ujasiri, usimamizi wa kweli wa rasilimali, na kuwajali majirani.

Matumizi Katika Maisha

1. Tambua desturi iliyorithiwa inayohitaji kuchunguzwa. Familia au timu ya huduma itaje desturi moja kuhusu ibada, mamlaka, au fedha na kuipima kupitia Maandiko kabla ya kuitetea kwa sababu ya mapokeo.
2. Weka uwajibikaji ndani ya duara la watu wanaoaminika. Ndugu au mfadhili mwenye ushawishi anapodumisha tabia yenye madhara, weka mpaka ulio wazi kupitia mazungumzo ya haki. Kubali uwezekano wa kupoteza kibali au msaada.
3. Kamilisha sehemu moja iliyopuuzwa katika mwanzo mzuri. Orodhesha jukumu lisilomalizika baada ya marekebisho, kuomba radhi, au kujitoa upya. Weka tarehe na umtaje mhusika wa hatua inayofuata.
4. Hesabu gharama inayopita ushindi wa haraka. Kabla ya kupokea mchango, kuingia ushirikiano, au kukubali suluhisho la mgogoro, chunguza masharti yanayoambatana na mpango pamoja na watu watakaobeba mzigo. Shirikisha mchunguzi asiye na maslahi inapohitajika.
5. Badili desturi baada ya kubadili kiongozi. Kamati inayopokea uongozi mpya ipitie tabia za usiri, upendeleo, au vitisho. Badili utaratibu mmoja wenye madhara kwa utaratibu wa uwazi na uwajibikaji.
6. Iache neema iendeleze uaminifu. Soma Tito 2:11–14 pamoja na kikundi cha kujifunza. Chagua tendo la pamoja la huduma na utie moyo marekebisho ya kweli badala ya kulinda sifa ya ukomavu wa kiroho.

Maswali ya Tafakari

1. Maamuzi ya sasa yanaimarisha uaminifu kwa desturi zipi zilizorithiwa?
2. Ni mahali gani uaminifu utahitaji kuikabili nafasi ya uhusiano au upendeleo unaolindwa?
3. Ni jukumu gani lisilokamilika limebaki chini ya mwanzo mzuri?
4. Ni mafanikio gani yanayoonekana yamehamishia gharama kwa watu wasioonekana sana?
5. Kumtegemea Mfalme mwaminifu kunawezaje kuleta ujasiri wa marekebisho bila kiburi, kulazimisha, au kukata tamaa?

Sala ya Mwitikio

Mungu wa ahadi inayodumu, ihifadhi taa ya tumaini katikati ya kushindwa kwa viongozi wa binadamu. Zipe familia na makanisa ujasiri wa kuchunguza njia zilizorithiwa. Funua sanamu inayolindwa na mapenzi ya kifamilia, desturi yenye madhara inayotetewa kwa mazoea, na hofu iliyofichwa chini ya mpango wenye mafanikio.

Bwana Yesu, Mfalme mwaminifu, wafundishe viongozi uhuru wa kutumikia kwa kweli. Toa hekima ya kuweka mipaka ya haki karibu na nyumbani na unyenyekevu wa kumaliza utii ulioachwa njiani. Shinikizo linapofanya kuacha uaminifu kuonekane lazima, panua kujali hadi kwa majirani wanaobeba gharama iliyofichika. Rasilimali zilizokabidhiwa kwa makusudi mema ziendelee kuongozwa na uadilifu na upendo.

Zilinde jumuiya dhidi ya kubadili kiongozi aliyeshindwa huku zikihifadhi tabia inayoharibu. Kupitia msalaba na ufufuo, toa neema ya badiliko la ndani zaidi. Marekebisho yawe uaminifu wenye uvumilivu, kusahihishwa kuwe nafasi ya kukua, na kizazi kinachofuata kipokee ushuhuda ulio wazi zaidi wa wema wa Mungu. Amina.

Dirisha la Sura Inayofuata — Viti Vinabadilika Haraka Kuliko Uaminifu

Sura ya 15 inaishia Baasha akirudia njia ya Yeroboamu. Sura ya 16 itaonyesha kiti cha kaskazini kikibadilisha watawala kupitia hukumu, njama, na vurugu. Ela, Zimri, na Omri wataingia katika simulizi kabla Ahabu hajaongeza uzito wa mgogoro wa kidini.

Angalia tofauti inayokua kati ya kupata mamlaka na kujifunza uaminifu. Kasi ya mabadiliko ya kisiasa haiwezi kuponya mtindo wa ibada iliyopotoshwa. Maneno ya kinabii yataendelea kuzikabili mbinu za kifalme hata mbinu zinapoonekana kufanikiwa. Ni uthabiti gani unaoweza kudumu watawala wanapoendelea kubadili ikulu huku wakiuacha moyo wa ufalme bila kuguswa?

Orodha ya Vyanzo

1. Bible. 1769. The Holy Bible: King James Version. 1 Kings 15; 2 Chronicles 16:7–12. BibleGateway. https://www.biblegateway.com/passage/?search=1%20Kings%2015&version=KJV; https://www.biblegateway.com/passage/?search=2%20Chronicles%2016%3A7-12&version=KJV. Maelezo ya vifungu katika uchambuzi yamewasilishwa kwa kufafanua maana isipokuwa pale panapoelezwa tofauti; hayajawasilishwa kuwa nukuu za tafsiri rasmi ya Kiswahili.
2. Brueggemann, Walter. 2000. 1 & 2 Kings. Smyth & Helwys Bible Commentary. Macon, GA: Smyth & Helwys. Tazama “A Series of Undistinguished Monarchs,” 187–93.
3. Leithart, Peter J. 2006. 1 & 2 Kings. Brazos Theological Commentary on the Bible. Grand Rapids: Brazos Press. Tazama ufafanuzi wa 1 Wafalme 15:1–16:14.
4. Provan, Iain W. 2012. 1 & 2 Kings. Understanding the Bible Commentary Series. Grand Rapids: Baker Books. Tazama “Abijam and Asa (1 Kgs. 15:1–24)” na “From Nadab to Ahab (1 Kgs. 15:25–16:34),” pamoja na maelezo ya ziada.