Sabato inafunua maisha ya namna gani chini ya utawala wa Mungu?
Sabato kama Mwonjo wa Uhuru, Pumziko na Uumbaji Mpya Ambao Mungu Ameahidi
Jioni inakaribia. Simu bado inaita. Orodha ya kazi bado ni ndefu. Hata baada ya kufunga duka au kutoka ofisini, hesabu za kesho zinaendelea kuzunguka kichwani.
Katika maisha ya mbio, kusimama kunaweza kuonekana kama kupoteza nafasi. Lakini vipi kama kusimama kwa ajili ya Mungu ni namna ya kupokea maisha kwa upya? Vipi kama Sabato inaweza kufungua dirisha la kutazama ulimwengu wa kesho—ulimwengu wa uhuru, rehema na amani?
Fikiria chakula cha familia bila haraka. Sala yenye nafasi ya ukimya. Mtoto anayesikilizwa kwa makini. Mzee anayetembelewa. Mfanyakazi anayepumzika. Mgonjwa anayepokea faraja. Ardhi inayopokelewa kama zawadi ya Muumba.
Sabato inatoa nafasi ya kuonja mapema uzuri wa uumbaji mpya.
Safari ya kibiblia inaanzia bustanini, inapitia ukombozi wa Israeli, inafikia kilele katika Yesu Kristo, na kuelekea mbingu mpya na nchi mpya. Katika safari ya Biblia, Sabato inakumbusha asili ya maisha, inaweka mipaka kwa utumwa wa kazi, na kuelekeza tumaini kwenye urejesho wa uumbaji.
Maswali kuhusu siku ya saba na Agano Jipya yanastahili kujadiliwa kwa uaminifu. Lakini mazungumzo kuhusu kalenda yanahitaji pia nafasi kwa swali pana: Sabato inafunua maisha ya namna gani chini ya utawala wa Mungu?
Kabla ya Sinai, Mungu Alipumzika
Hadithi ya Sabato inaanzia katika uumbaji. Baada ya kazi ya kuumba, Mungu alipumzika, akaibariki siku ya saba na kuitakasa (Mwa. 2:1–3).
Pumziko la Mungu linaonyesha kukamilika kwa kazi ya uumbaji. Badala ya picha ya Muumba aliyeishiwa nguvu, Mwanzo inatoa picha ya kazi iliyotimia na wakati uliowekwa wakfu. Mwanzo wa maisha ya mwanadamu unazungukwa na ukarimu wa Mungu.
Siku ya saba inaonekana kabla ya Abrahamu, Israeli na Sinai. Hata hivyo, Mwanzo 2 haisimulii agizo la moja kwa moja kwa Adamu na Hawa la kuitunza siku ya saba. Kwa sababu ya tofauti kati ya kubariki siku na kutamka amri, Wakristo hutofautiana kuhusu namna ya kuelewa wajibu wa wanadamu wote kutokana na Mwanzo 2.
Msingi wa uumbaji, hata hivyo, unaonekana wazi katika amri ya Sabato: Kutoka 20:8–11 inaunganisha pumziko la Israeli na kazi ya Muumba ya siku sita pamoja na pumziko la siku ya saba.
Maisha yanapewa mpangilio: kazi, kusimama, ushirika na furaha mbele za Mungu. Thamani ya mwanadamu inaanzia katika kuumbwa kwa mfano wa Mungu, kabla ya mafanikio ya kazi (Mwa. 1:26–28).
Mwanadamu ana kazi ya kufanya. Mungu ana ulimwengu wa kuutegemeza.
Kutoka Matofalini Hadi Pumzikoni
Katika Kutoka 20, Sabato inaelekezwa kwenye uumbaji. Katika Kumbukumbu la Torati 5:12–15, Sabato inaelekezwa kwenye ukombozi kutoka Misri.
Chini ya Farao, maisha ya Waisraeli yalilemewa na uzalishaji. Matofali yalihitajika. Kiwango cha kazi kilibaki palepale hata baada ya majani kuzuiwa (Kut. 5:6–19). Mfumo wa Farao ulitumia nguvu za watumwa bila kujali uchovu wa watumwa.
Baada ya ukombozi, Mungu aliwafundisha Waisraeli kuishi kama watu huru. Amri ya Sabato ilihusisha familia, watumishi, wageni na wanyama. Kumbukumbu la Torati 5:14 inasisitiza pumziko la watumishi sambamba na pumziko la mwenye nyumba.
Sabato, basi, ilikuwa na uzito wa kijamii na kiuchumi. Mamlaka ya mwenye nyumba yaliwekewa mpaka. Watu wenye uwezo mdogo walipewa nafasi ya kupumzika.
Sauti ya Farao inaweza kusikika hata katika maisha ya sasa: thamani hupimwa kwa mauzo, mshahara, alama za mitihani, umaarufu au wingi wa shughuli. Hata huduma ya kanisa inaweza kugeuka kuwa kiwanda cha shughuli bila nafasi ya kukaa mbele za Mungu.
Sabato hufundisha desturi za uhuru kwa watu waliokombolewa.
Pumziko Linagusa Ardhi, Madeni na Uhuru
Mpangilio wa Sabato unapanuka katika Torati. Baada ya miaka sita ya kilimo, mwaka wa saba ulileta pumziko kwa ardhi (Law. 25:1–7). Kumbukumbu la Torati 15:1–18 inaeleza kuachiliwa kwa madeni ndani ya jamii ya Israeli na kuachiliwa kwa watumishi Waebrania baada ya miaka sita ya huduma.
Baada ya mizunguko saba ya miaka saba, Yubile ilitangaza uhuru na kurudishwa kwa mashamba ya urithi pamoja na kuachiliwa kwa Waisraeli waliokuwa katika utumishi kwa sababu ya umaskini (Law. 25:8–17, 39–43). Maagizo ya mwaka wa saba na Yubile yanahusiana, lakini kila agizo lina masharti na mpangilio maalumu.[1]
Sheria za zamani za Israeli haziwezi kuhamishiwa moja kwa moja katika uchumi wa sasa. Hata hivyo, msingi wa kitheolojia wa sheria za Israeli unadumu: ardhi ni mali ya Mungu, uhai una thamani, na ufukara haupaswi kuwa kisingizio cha uonevu.
Sabato inaunganisha ibada na namna ya kuishi na jirani. Uaminifu kwa Muumba unagusa mazingira, mahusiano ya kazi na matumizi ya mali.
Katika maono ya Biblia, pumziko lina mikono ya rehema.
Yesu Anafunua Moyo wa Sabato
Injili zinaeleza mijadala kati ya Yesu na baadhi ya viongozi wa kidini kuhusu Sabato. Mijadala ya Sabato inapaswa kusomwa ndani ya maisha ya Kiyahudi ya Yesu, bila kuugeuza Uyahudi wote kuwa picha ya ukatili au ukosefu wa rehema.
Katika Marko 2:23–28, Yesu anahusianisha Sabato na ustawi wa mwanadamu, akitangaza mamlaka ya Mwana wa Adamu juu ya Sabato. Kisha, katika Marko 3:1–6, tendo la kuuponya mkono uliopooza linadhihirisha wajibu mkuu wa kutenda mema na kuhifadhi uhai siku ya Sabato.
Luka 13:10–17 inaongeza picha yenye nguvu: mwanamke aliyekuwa ameinama kwa miaka mingi anafunguliwa kutoka katika kifungo cha mateso siku ya Sabato. Kristo anaeleza uponyaji wa mwanamke kama ukombozi unaolingana na kusudi la Sabato.
Huduma ya Yesu inafunua kusudi la zawadi ya Mungu. Pumziko linapata sura inayoonekana katika mwili ulioponywa, heshima iliyorejeshwa na mwanamke anayesimama wima.
Chini ya mamlaka ya Yesu, Sabato inakuwa mahali pa uzima kupata nafasi.
Utunzaji wa Sabato unaolingana na huduma ya Yesu unahitaji nafasi kwa ibada, rehema, uponyaji na urejesho wa utu.
Sabato na Habari Njema ya Kuachiliwa
Katika sinagogi la Nazareti, siku ya Sabato, Yesu alisoma ujumbe wa Isaya kuhusu habari njema kwa maskini, uhuru kwa wafungwa, kuona kwa vipofu na kuachiliwa kwa walioonewa (Luka 4:16–21; Isa. 61:1–2).
Tangazo la mwaka wa kibali cha Bwana lina mwangwi wa Yubile. Huduma ya Yesu inaonyesha utawala wa Mungu ukiingia kurudishia maisha yaliyovunjika.
Uhusiano wa Yubile na huduma ya Yesu unaonyesha upana wa wokovu. Msamaha wa dhambi, uponyaji wa miili, kukaribishwa kwa waliotengwa na tumaini kwa maskini vinakutana katika habari njema ya ufalme.
Neno la Kiyunani aphesis linaweza kumaanisha kuachiliwa au msamaha kulingana na muktadha. Katika Luka 4, lugha ya kuachiliwa inaweka mbele macho picha ya vifungo vinavyofunguka.
Mwangwi wa Yubile katika Luka 4 haumaanishi kwamba Yesu anaagiza mfumo mzima wa uchumi wa Israeli ya kale utumike bila mabadiliko katika jamii ya leo. Lakini pia habari njema haipaswi kufungiwa ndani ya hisia pekee. Ufalme wa Mungu unagusa watu wenye njaa, miili yenye maumivu na maisha yanayohitaji kurejeshwa.
Katika vijiji vya Galilaya, tumaini la Sabato lilianza kuonekana katika matendo ya Yesu.
Swali la Siku ya Saba Katika Agano Jipya
Kutimizwa kwa ahadi za Mungu ndani ya Kristo kunaleta swali muhimu: utunzaji wa Sabato ya siku ya saba una nafasi gani katika Agano Jipya?
Mapokeo ya Kikristo yana majibu tofauti:
- Wakristo wanaotunza siku ya saba wanaona amri ya Sabato ikiwa na msingi wa uumbaji na mamlaka yanayoendelea katika maisha ya waumini.
- Wakristo wanaoshikilia Jumapili kama Sabato ya Kikristo wanaamini kwamba wajibu wa kutenga siku ya kila juma kwa pumziko na ibada unaendelea, lakini utunzaji unahusishwa na siku ya ufufuo wa Yesu.
- Wakristo wanaoelewa Sabato kuwa imetimizwa bila wajibu wa siku maalumu wanaweka uzito kwenye utimilifu wa agano la Musa ndani ya Kristo na uhuru wa dhamiri kuhusu siku.
Kuelewa mitazamo mbalimbali ni mwanzo wa uchunguzi wa Maandiko. Kila tafsiri inahitaji kupimwa kwa kuzingatia muktadha wa vifungu, uhusiano kati ya maagano na ujumbe wa Biblia kwa ujumla.
Uthabiti wa imani unaweza kuambatana na usikivu, heshima na uaminifu katika kueleza hoja za Wakristo wenye tafsiri tofauti. Mazungumzo kuhusu Sabato yanapaswa kuonyesha rehema ya Yesu, Bwana wa Sabato.
Paulo: Kristo Katikati ya Mazungumzo
Warumi 14:1–12 inahusu kupokeana katika jamii yenye tofauti kuhusu chakula na kuthamini siku. Siku zinazotajwa hazijaainishwa wazi. Baadhi ya wafasiri hujumuisha Sabato; wafasiri wengine huona siku za kufunga au desturi nyingine za kidini. Warumi 14:5 pekee haiwezi kuamua mjadala mzima wa Sabato.
Wakolosai 2:16–17 inataja vyakula, vinywaji, sikukuu, mwandamo wa mwezi na Sabato. Paulo anaelekeza macho kwa Kristo kama utimilifu wa mambo yanayoitwa kivuli. Swali la tafsiri ni namna ya kuelewa Sabato katika orodha ya Paulo.
Usomaji mmoja unaona mpangilio wa mwaka, mwezi na juma, na hivyo kujumuisha Sabato ya kila juma. Usomaji mwingine unaona Sabato za sherehe zinazohusiana na kalenda ya ibada. Baadhi ya watunzaji wa siku ya saba husisitiza pia kwamba onyo la Paulo linahusu hukumu dhidi ya waumini na masharti yaliyoongezwa kwenye ibada, badala ya kufutwa kwa amri ya nne.
Wagalatia 4:8–11 inaonya kuhusu kurudi katika utumwa katika muktadha mpana wa mjadala wa Paulo kuhusu sheria na utambulisho wa waumini. Matendo 15:19–29 haitaji Sabato katika maagizo kwa waamini wa Mataifa, lakini orodha ya baraza haijitangazi kuwa muhtasari kamili wa maadili ya Kikristo.
Hoja zinazotofautiana zinahitaji uchunguzi. Mwelekeo wa kichungaji, hata hivyo, una uzito wa kudumu: uaminifu wa Kikristo unajengwa katika Kristo; majivuno, dharau na hukumu dhidi ya jirani vinaharibu ushirika (Rum. 14:3–4, 10–13).
Waebrania 4: Pumziko Lina Upeo wa Milele
Waebrania 3–4 inaunganisha pumziko la Mungu katika uumbaji, kushindwa kwa kizazi cha jangwani kuingia kwa sababu ya kutokuamini, kuingia Kanaani chini ya Yoshua, na mwaliko wa Zaburi 95 wa kuisikiliza sauti ya Mungu leo.
Kwa kuwa Zaburi 95 bado ilitoa mwaliko wa kuingia katika pumziko baada ya wakati wa Yoshua, kuingia Kanaani hakukutimiliza ahadi ya Mungu. Waebrania 4:9 inasema kwamba pumziko la Sabato bado linabaki kwa watu wa Mungu.
Neno sabbatismos limeelezwa kwa namna tofauti. Wafasiri wengine huona msingi wa kuendelea kwa utunzaji wa Sabato. Wafasiri wengine huweka uzito kwenye kushiriki pumziko la Mungu sasa kwa imani na hatimaye katika ukamilifu wa wokovu. Hoja kuu ya Waebrania inaweka wazi umuhimu wa imani, utii na kudumu katika mwitikio kwa sauti ya Mungu.[2]
Sabato ya kila juma inahusu kuitenga siku ya saba kwa pumziko na ibada. Pumziko la mwisho linahusu ukamilifu wa wokovu, wakati Mungu atakapoondoa dhambi, mateso na kifo. Sabato inaweza kueleweka kama ishara na mwonjo wa pumziko kamili linalokuja. Kwa hiyo, kuitunza Sabato kila juma na kuingia katika ukamilifu wa wokovu ni mambo yanayohusiana, lakini yanahitaji kutofautishwa: Sabato ni utaratibu wa kila juma; pumziko la mwisho ni utimilifu wa ahadi ya Mungu kwa watu wa Mungu na uumbaji wote.
Kwa lugha ya picha, alfajiri imechomoza kupitia Kristo; adhuhuri ya urejesho kamili bado inasubiriwa. Waumini wanapokea uzima wa ufalme sasa, huku wakitumaini ukombozi kamili wa uumbaji (Rum. 8:18–25).
Jumapili na Historia ya Kanisa
Yesu alifufuka siku ya kwanza ya juma (Luka 24:1–7). Matendo 20:7 inaeleza kusanyiko la kuumega mkate siku ya kwanza, na 1 Wakorintho 16:2 inaagiza kutenga kiasi kwa ajili ya mchango siku ya kwanza. Agizo la mchango lenyewe halielezi kwa uwazi ibada ya pamoja.
Kufikia katikati ya karne ya pili, Justin Martyr alieleza mikusanyiko ya Jumapili yenye usomaji wa Maandiko, sala, chakula cha Bwana na msaada kwa wenye mahitaji. Justin aliunganisha siku ya kwanza na uumbaji pamoja na ufufuo (First Apology 67). Maelezo ya Justin yanathibitisha desturi katika mazingira ya Justin; maelezo ya Justin pekee hayatoi ramani kamili ya desturi za kila kanisa.[3]
Kukusanyika Jumapili na kuitangaza Jumapili kuwa siku ya mapumziko ya kiraia ni hatua tofauti. Mwaka 321 BK, sheria ya Konstantino iliagiza pumziko kwa mahakimu, watu wa mijini na shughuli za ufundi, huku ikiruhusu shughuli za kilimo vijijini (Codex Justinianus 3.12.2).[4]
Historia ya mikusanyiko ya Jumapili ilianza kabla ya sheria ya Konstantino. Hata hivyo, Agano Jipya halitoi tamko la moja kwa moja la kuhamisha amri ya nne kutoka siku ya saba kwenda siku ya kwanza. Dai la uhamisho linategemea hoja za kitheolojia na mapokeo, badala ya amri iliyoandikwa kwa maneno ya uhamisho wa Sabato.
Pumziko kama Mwitikio wa Neema
Mazungumzo kuhusu wajibu wa siku maalumu yanahitaji kutofautishwa na swali kuhusu namna neema inavyounda maisha. Katika kila mjadala wa utii, wokovu unabaki zawadi ya Mungu katika Kristo; matendo mema ni matunda ya neema (Efe. 2:8–10).
Kwa mtunzaji wa Sabato ya siku ya saba, neema inaondoa hitaji la kutumia utunzaji wa Sabato kununua kibali cha Mungu. Utii unakuwa mwitikio wa upendo na imani. Kwa Mkristo mwenye tafsiri tofauti kuhusu siku, msingi wa uumbaji bado unaweka swali zito kuhusu mipaka ya kazi na nafasi ya ibada, ushirika na rehema.
Sabato inafundisha kuacha kazi bila kuichukia kazi. Kazi ni wito mwema wa Mungu; kazi isiyo na mipaka inaweza kutawala maisha. Pumziko linaweka uzalishaji katika nafasi inayofaa chini ya mamlaka ya Muumba.
Mikono inapowekwa chini kwa imani, maisha yanakumbushwa kwamba Mungu bado anatawala.
Utunzaji wa wakati mtakatifu unahitaji maandalizi na maamuzi ya vitendo. Kalenda, matumizi ya fedha na matarajio ya kazini vinaweza kupangwa ili ibada na pumziko vipate nafasi halisi.
Kuonja Kesho Katika Sabato ya Leo
Swali la matendo yanayofaa Sabato linapata kina kupitia huduma ya Yesu: maisha chini ya utawala wa Mungu yanaweza kuonekana kwa namna gani katika nyumba, kanisa na jamii?
Simama kwa imani
Weka mipaka kwa shughuli za kawaida za kujipatia kipato. Panga maandalizi mapema. Punguza mawasiliano ya kazi yanayoweza kusubiri. Acha nafasi kwa ukimya na utulivu mbele za Mungu.
Abudu kwa moyo uliopo
Soma Maandiko kwa makini. Kusanyika na kanisa. Omba, imba na sikiliza. Ipe familia nafasi ya kuzungumza kuhusu wema wa Mungu. Ibada yenye utulivu husaidia Neno kupita kutoka masikioni hadi katika maamuzi ya maisha.
Furahia zawadi za Muumba
Kula kwa utulivu. Tembea katika mazingira ya asili. Sikiliza watoto. Kaa karibu na mwenzi wa ndoa. Tenga muda kwa marafiki na wazee. Furaha yenye shukrani huifanya nyumba kuwa mahali pa kupokea wema wa Mungu.
Tenda rehema
Tembelea mgonjwa. Peleka chakula kwa familia yenye njaa. Mtie moyo mfungwa. Sikiliza jirani mwenye huzuni. Matendo ya rehema yanaendana na huduma ya Yesu siku ya Sabato.
Panua nafasi ya pumziko
Fikiria mzigo wa mfanyakazi wa nyumbani, msaidizi wa biashara au mlezi wa mgonjwa. Panga majukumu kwa haki. Huduma za lazima na matendo ya huruma zinahitaji hekima, ushirikiano na maandalizi yanayolinda pia ustawi wa wahudumu.
Pumziko la familia linapopatikana kwa kuwabebesha wafanyakazi mizigo isiyo na mwisho, maono ya Sabato yanapungua. Swali la pumziko linahitaji pia kuhusisha watu wenye uwezo mdogo wa kudai mapumziko.
Mwonjo wa uumbaji mpya huonekana pale ibada, furaha na haki vinapokutana.
Uumbaji Mpya: Maisha Yaliyoachiliwa Kutoka Laana
Ufunuo 21–22 inaeleza mbingu mpya na nchi mpya, mji mtakatifu unaoshuka, na makao ya Mungu pamoja na wanadamu. Machozi yanafutwa. Kifo kinaondolewa. Mto wa uzima unatiririka. Mti wa uzima unahusishwa na uponyaji wa mataifa.
Mandhari ya mwisho ya Biblia inatimiza tumaini la kurejeshwa kwa uumbaji. Watumishi wa Mungu wanaendelea kutumikia na kutawala (Ufu. 22:3–5). Uzima wa milele una ushirika, huduma na kusudi.
Ufunuo hautumii neno Sabato kueleza moja kwa moja mandhari yote ya sura za mwisho. Uhusiano wa Sabato na uumbaji mpya unatokana na mkondo mpana wa Biblia: pumziko la Muumba, ukombozi wa watu wa Mungu na mwisho wa laana.
Tumaini la pumziko la mwisho halimaanishi maisha yaliyokosa maana au shughuli. Uumbaji unafunguliwa kutoka katika ubatili na uharibifu; huduma inafanyika bila utumwa wa dhambi na kifo (Rum. 8:19–23).
Uumbaji mpya ni maisha yaliyoponywa hadi kwenye mizizi.
Sabato inaweza kutoa mwonjo wa utulivu na furaha ya urejesho kamili unaoahidiwa na Mungu.
Kutoka Bustanini Hadi Ulimwengu Uliofanywa Upya
Mkondo wa simulizi la Biblia unaweka ujumbe wa Sabato ndani ya hadithi kubwa ya Mungu:
- Mwanzo 2: Muumba anapumzika, anaibariki siku ya saba na kuitakasa.
- Kutoka 20: Israeli inaitwa kumkumbuka Muumba katika utunzaji wa Sabato.
- Kumbukumbu la Torati 5: Watu waliokombolewa wanatoa nafasi ya pumziko kwa familia, watumishi, wageni na wanyama.
- Mambo ya Walawi 25 na Kumbukumbu la Torati 15: Pumziko na kuachiliwa vinagusa ardhi, umaskini na mahusiano ya kiuchumi.
- Luka 4 na masimulizi ya uponyaji: Yesu anatangaza habari njema ya kuachiliwa na kuonyesha nguvu ya urejesho.
- Msalaba na ufufuo: Kristo anakabili dhambi na kifo na kufungua tumaini la uzima mpya.
- Waebrania 4: Watu wa Mungu wanaitwa kuingia katika pumziko kwa imani na kudumu katika utii.
- Ufunuo 21–22: Mungu anakaa pamoja na wanadamu katika uumbaji uliofanywa upya.
Sabato inaweza kusomwa kama dirisha ndani ya hadithi ya Mungu: dirisha linaloonyesha ulimwengu wenye heshima kwa mwanadamu, pumziko kwa mwenye uchovu, uponyaji kwa mgonjwa na amani pamoja na Muumba.
Ishi Kesho Leo
Kesho ya Mungu inaahidi mwisho wa utumwa wa dhambi, mwisho wa kifo na urejesho wa uumbaji. Tumaini la Mungu linakaribisha mwitikio wa sasa.
Katika Sabato ijayo, kuna nafasi ya kuachana na haraka, kufungua Biblia, kuketi mezani kwa shukrani na kumpa jirani muda. Kuna nafasi ya sala yenye ukimya, msamaha unaofungua mazungumzo na tendo la rehema linalopunguza mzigo wa maisha.
Wasiwasi unaweza kuendelea kuhesabu hasara ya kusimama. Imani inakumbuka uaminifu wa Muumba. Kalenda inapotoa nafasi kwa ibada na pumziko, maisha yanatangaza tumaini la ufalme wa Mungu.
Ulimwengu una Muumba. Historia ina Bwana. Kristo amefufuka. Uumbaji unasubiri urejesho.
Sabato: ishi kesho leo.
Pokea pumziko kwa shukrani. Panua uhuru kwa rehema. Ipe familia nafasi ya furaha. Tenda haki kwa mfanyakazi. Tunza zawadi ya uumbaji. Karibisha mwonjo wa ulimwengu unaokuja chini ya utawala wa Kristo.
Katika Sabato ijayo, ni tendo gani la ibada, pumziko au rehema linaloweza kufanya tumaini la uumbaji mpya lionekane katika familia na jamii?
Maswali ya Tafakari na Mazungumzo
- Ni kipimo gani cha mafanikio kinachoweza kugeuza kazi au huduma kuwa utumwa wa matofali wa kisasa?
- Huduma ya Yesu siku ya Sabato inawezaje kuunda upya utunzaji wa Sabato katika familia na kanisa?
- Pumziko la mwenye mamlaka linaathirije nafasi ya pumziko kwa wafanyakazi na walezi?
- Ahadi ya mbingu mpya na nchi mpya inawezaje kuunda matumizi ya wakati, mali na nguvu katika juma linalokuja?
Maandiko na Vyanzo vya Kujifunza Zaidi
Maandiko ya msingi: Mwanzo 1:26–2:3; Kutoka 5:6–19; 20:8–11; Kumbukumbu la Torati 5:12–15; 15:1–18; Mambo ya Walawi 25; Isaya 61:1–2; Marko 2:23–3:6; Luka 4:16–21; 13:10–17; Warumi 8:18–25; 14:1–13; Wakolosai 2:16–23; Waebrania 3–4; Ufunuo 21–22.
Maelezo ya vifungu ndani ya makala ni ufafanuzi au muhtasari; hayajawasilishwa kama nukuu za neno kwa neno za tafsiri maalumu ya Biblia.
Orodha ya Vyanzo
- Linganisha Mambo ya Walawi 25 na Kumbukumbu la Torati 15. Pumziko la ardhi, kuachiliwa kwa madeni, kuachiliwa kwa watumishi na Yubile vina maagizo yanayohusiana lakini yasiyofanana katika kila kipengele.
- Waebrania 4:1–12. Soma pamoja na Waebrania 3 na Zaburi 95 ili kufuatilia uhusiano wa pumziko, imani na utii.
- Justin Martyr, First Apology 67, katika tafsiri ya Kiingereza ya New Advent.
- Codex Justinianus 3.12.2, sheria ya Konstantino ya mwaka 321 BK, katika maandishi ya Kilatini, kitabu cha 3.





Kuwa wa kwanza kuacha maoni.