Ibada ya Jumapili, mapumziko ya Jumapili na dai la kuhamishwa kwa Sabato vina ushahidi wa namna gani?
Uchunguzi wa ushahidi kutoka Agano Jipya hadi karne ya tano
Mstari wa kufungulia: Matendo 20:7; 1 Wakorintho 16:2. Swali kuu: Ibada ya Jumapili ilianzia wapi, mapumziko ya Jumapili yaliingia lini, na historia inaweza kuthibitisha nini kuhusu dai kwamba Jumapili ilichukua nafasi ya Sabato?
Fikiria Roma katikati ya karne ya pili. Wakristo wanakusanyika siku inayoitwa Jumapili. Maandiko yanasomwa. Kiongozi anahimiza maisha mema. Waumini wanasali, wanashiriki mkate na divai, na wanakusanya msaada kwa wajane, yatima, wagonjwa, wafungwa na wasafiri. Hii si picha iliyobuniwa baadaye na wasanii. Ni muhtasari wa ushuhuda wa Justin Martyr, katika First Apology 67, ulioandikwa takribani mwaka 155 B.K. [P1].
Lakini tukio hilo linaweza kuthibitisha nini? Linaonyesha ibada ya Jumapili kabla ya Konstantino. Halithibitishi moja kwa moja kwamba watu hao hawakukusanyika Sabato, wala kwamba walipewa amri ya kuacha kazi Jumapili, wala kwamba Yesu alihamisha utakatifu wa Amri ya Nne. Kukusanyika, kupumzika na kubadili wajibu wa Sabato ni madai matatu tofauti.
Biblia: Nini kilitokea siku ya kwanza?
Masimulizi ya ufufuo yanataja siku ya kwanza ya juma (Mt. 28:1; Mk. 16:2; Lk. 24:1; Yn. 20:1). Huu ni ushahidi wa tukio muhimu kuliko yote katika ujumbe wa Kikristo. Kwa maana ya kitheolojia, siku ya kwanza ikawa nafasi inayofaa kusherehekea ushindi wa Kristo na mwanzo wa uumbaji mpya. Lakini masimulizi yenyewe hayatoi amri ya kuhamisha Sabato ya siku ya saba.
Matendo 20:7 inaeleza waumini wa Troa wakikusanyika siku ya kwanza kwa ajili ya kumega mkate, na Paulo akihubiri kwa muda mrefu kwa sababu alitarajia kusafiri. Hii ni habari muhimu ya mkutano wa Jumapili. Hata hivyo, hatujui kwa uhakika kama mkutano huo ulikuwa desturi ya kila juma, mkutano maalumu wa kuagana, au yote mawili. Pia tafsiri ya Jumamosi jioni au Jumapili jioni hutegemea mfumo wa kuhesabu siku uliotumiwa.
1 Wakorintho 16:2 inaagiza fedha zitengwe siku ya kwanza kwa ajili ya waumini wenye mahitaji Yerusalemu. Maneno ya Kiyunani par’ heautō yanaweza kumaanisha kuweka akiba pembeni katika mazingira ya mtu mwenyewe; hayathibitishi sadaka iliyokusanywa katika ibada ya pamoja. Siku ya kwanza ni muhimu kwa utaratibu wa mchango, lakini aina ya mkutano haijasemwa wazi.
Ufunuo 1:10 inatumia jina “Siku ya Bwana” bila kutaja Jumapili kwa jina. Richard Bauckham anatoa hoja yenye nguvu kwa tafsiri ya Jumapili kwa kuzingatia matumizi ya baadaye ya lugha hiyo katika kanisa la mwanzo [H1]. Hata ikiwa tafsiri hiyo inakubaliwa, jina la siku si amri ya kuhamisha Sabato.
Kwa hiyo, Agano Jipya linaonyesha nafasi ya siku ya kwanza, lakini halina tamko lililo wazi kwamba utakatifu wa siku ya saba umehamishiwa siku hiyo. Vivyo hivyo, kukosekana kwa tamko hilo hakuthibitishi peke yake kila dai kuhusu wajibu wa Sabato kwa Wakristo wa mataifa. Huo ni mjadala wa makala ya kwanza.
Kabla ya Konstantino: Mashahidi wa karne ya pili
Katika maandishi ya mapema, kila shahidi ana uzito na kikomo chake.
Didache 14 inahimiza waumini kukusanyika, kumega mkate, kutoa shukrani na kuungama makosa. Tafsiri ya kawaida inaunganisha mkutano na Siku ya Bwana. Hata hivyo, tarehe ya kitabu na maana ya baadhi ya maneno katika Kiyunani vinajadiliwa; kwa hiyo, ushahidi huo ni muhimu bila kuwa jibu la kila swali [P2].
Ignatius wa Antiokia, Magnesians 9, analinganisha maisha ya utaratibu wa zamani na maisha ya tumaini jipya katika Kristo. Tafsiri maarufu hutaja kuishi kwa kuzingatia Siku ya Bwana. Lakini sehemu ya Kiyunani ina utata, kwa sababu neno linalomaanisha “siku” halipo katika kifungu muhimu; wengine wamesoma kauli kama kuishi maisha ya Bwana. Usahihi unahitaji kutenganisha ushahidi wa hati na tafsiri ya hati [P3].
Waraka wa Barnaba 15 unatoa hoja ya “siku ya nane” kama alama ya mwanzo mpya unaohusiana na ufufuo. Huo ni ushahidi wa tafsiri ya kitheolojia iliyokuwa ikikua, si kumbukumbu ya agizo jipya lililotolewa na Yesu katika Injili [P4].
Justin Martyr, First Apology 67, ndiye shahidi aliye wazi zaidi. Justin anataja Jumapili kwa jina na kueleza sababu za mkutano: uumbaji na ufufuo wa Yesu. Justin anaeleza usomaji wa Maandiko, mafundisho, sala, ushirika wa mkate na divai, na msaada kwa wahitaji [P1]. Ushuhuda unaonyesha kwamba ibada ya Jumapili haikubuniwa kwa mara ya kwanza katika karne ya nne. Lakini Justin haweki amri ya mapumziko ya Jumapili sawa na Amri ya Nne katika sura hiyo.
Kwa nini jambo hili ni la muhimu? Kwa sababu baadhi ya mijadala inachagua sentensi moja ya Justin na kuacha sentensi zinazofuata kuhusu kuwasaidia wafungwa na maskini. Kwa Justin, mkutano ulihusisha Neno na mezani, lakini pia mkono unaomfikia jirani.
Mwaka 321: Konstantino alibadili nini?
Mwaka 321 B.K., sheria ya Konstantino ilielekeza mahakimu, wakazi wa mijini na shughuli za ufundi kupumzika katika siku iliyojulikana kama “siku ya jua.” Kazi nyingi za kilimo ziliruhusiwa kwa sababu mazingira ya msimu yangeweza kuhitaji kupanda au kutunza mazao [P5].
Sheria hiyo haikuwa mwanzo wa ibada ya Jumapili; Justin alikuwa ameieleza takribani karne moja na nusu kabla. Pia sheria haikuwa mapumziko kamili kwa watu wote wa Dola ya Roma, kwa sababu ilikuwa na msamaha wa kilimo. Ilikuwa hatua kubwa ya kufanya Jumapili kuwa suala la sheria ya kiraia, ndani ya historia ambayo desturi za ibada zilikwisha kuonekana.
Baraza la Nisea mwaka 325 linatajwa mara nyingi katika madai kwamba viongozi wa kanisa walibadili Sabato kuwa Jumapili. Lakini Kanuni ya 20 ya Nisea inahusu namna ya kusali katika Siku ya Bwana na kipindi cha Pentekoste, si tamko la kuhamisha Amri ya Nne [P6]. Kuhusisha Nisea moja kwa moja na “kubadilishwa kwa Sabato” ni kuongeza jambo lisilomo katika kanuni hiyo.
Laodikia: Kanuni inayoonyesha mvutano wa karne ya nne
Sinodi ya Laodikia, inayohusishwa kwa kawaida na miaka ya 360 B.K., inatoa ushahidi wa ajabu kwa kuwa Kanuni ya 16 inataka Injili isomwe siku ya Sabato, huku Kanuni ya 29 ikikataza Wakristo kupumzika Sabato kwa namna iliyotafsiriwa kama kuiga desturi za Kiyahudi; kanuni hiyo inahimiza kuiheshimu Siku ya Bwana, na kupumzika Jumapili inapowezekana [P7].
Je, kanuni hizo zinapingana? Si lazima. Kanuni ya kwanza inahusu mkutano wa usomaji wa Maandiko; ya pili inahusu mapumziko ya kazi na mipaka ya utambulisho wa kijumuiya. Hapo ndipo tofauti kati ya ibada na mapumziko inaonekana kwa uwazi.
Ni muhimu pia kutambua kwamba lugha kali dhidi ya desturi zilizotambulishwa kuwa za Kiyahudi ilikuwa sehemu ya mazingira ya kujitenga na Uyahudi. Historia hii inahitaji kuchambuliwa bila kujenga uadui dhidi ya Wayahudi wa sasa, na bila kudhani kwamba kila desturi ya Jumapili ilianzishwa kwa sababu hiyo moja.
Karne ya tano: Je, makanisa yote yalikuwa yameacha Sabato?
Wanahistoria Socrates Scholasticus (Historia ya Kanisa 5.22) na Sozomen (7.19) wanaeleza tofauti za maeneo. Maandishi yanaonyesha mikusanyiko ya Sabato ikiendelea katika sehemu nyingi, pamoja na mikutano ya siku ya kwanza. Roma na Aleksandria zilikuwa na desturi tofauti na sehemu nyingine. Hata ndani ya Misri kulikuwa na utofauti [P8–P9].
Tahadhari ni muhimu: waandishi hawa wanasimulia mazingira ya karne ya tano. Hawawezi kutumiwa kuthibitisha moja kwa moja kwamba kila kanisa la karne ya kwanza liliitunza Sabato kwa namna ileile. Pia mkutano wa Sabato haukuwa lazima ushahidi wa kuacha kazi siku nzima. Historia inayofanywa kwa uaminifu haizidishi ushahidi.
Kwa nini Jumapili ilienea? Sababu zinazopaswa kutofautishwa
Ufufuo wa Yesu. Wakristo waliipa siku ya kwanza maana ya furaha na uumbaji mpya. Maandishi ya Justin na Barnaba yanaonyesha mantiki hiyo.
Mpangilio wa jumuiya. Mikutano ilihitaji muda wa kawaida wa kusoma Maandiko, kuomba, kushiriki Meza ya Bwana na kuwasaidia wahitaji. Desturi ya mkutano haikuwa moja kwa moja sheria ya mapumziko.
Utambulisho na mahusiano na Uyahudi. Baadhi ya maandishi ya Kikristo yaliweka umbali na desturi za Kiyahudi; wakati mwingine lugha ya ubaguzi iliongezeka. Tonstad anasisitiza uzito wa historia hii [H2]. Bauckham anatahadharisha kwamba ushahidi hautoshi kufanya chuki dhidi ya Uyahudi kuwa maelezo pekee ya asili ya mikutano ya Jumapili [H1].
Mamlaka ya kanisa na dola. Kanuni za makanisa na sheria za watawala ziliweza kuimarisha kile kilichokuwa desturi, kuweka mipaka ya tabia, au kubadili mahusiano ya kijamii.
Hakuna sababu moja inayotosha kueleza mapokeo yote katika kila eneo na kila karne.
Madai manne yanayohitaji kusahihishwa
| Dai linalosikika | Hukumu ya ushahidi |
|---|---|
| “Konstantino ndiye aliyeanzisha ibada ya Jumapili.” | Halilingani na ushahidi wa Justin uliotangulia mwaka 321. |
| “Matendo 20:7 inaagiza kuhamishwa kwa Sabato.” | Kifungu kinaeleza mkutano, si amri ya kuhamisha siku. |
| “Makanisa yote yaliacha Sabato kwa wakati mmoja.” | Maandishi ya Socrates na Sozomen yanaonyesha tofauti za maeneo karne ya tano. |
| “Kwa kuwa Jumapili ilikuwa ikiadhimishwa, ilikuwa pia siku ya mapumziko ya kisheria.” | Ibada na mapumziko vina historia zinazohusiana lakini si kitu kilekile. |
Hitimisho: historia inasema kilichotokea, Biblia inauliza mamlaka gani
Tunapoendelea kutoka kaburi tupu hadi mkutano wa Justin, na kutoka sheria ya Konstantino hadi tofauti za makanisa ya karne ya tano, picha moja inajitokeza: Jumapili ilikuwa siku ya ibada kwa baadhi ya Wakristo kabla ya sheria za dola; mapumziko ya Jumapili yaliimarishwa baadaye; dai la kuhamishwa kwa Sabato ni hitimisho la kitheolojia linalohitaji hoja tofauti.
Hii si hoja ya kuondoa thamani ya mikutano ya Jumapili, wala ushahidi kwamba Sabato haijawahi kuwa muhimu katika kanisa. Ni wito wa kuacha kuifanya historia kuwa rahisi kuliko ilivyokuwa. Wakati fulani jumuiya zilikuwa na mikutano katika siku zote mbili; wakati mwingine taratibu zilionyesha mgawanyiko wa maeneo na utamaduni.
Uaminifu kwa Maandiko unahitaji kuuliza: Je, Biblia inaamuru nini? Historia inaonyesha nini? Na Kanisa lilitafsiri vipi kile kilichoanza kama mkutano wa waumini? Maswali hayo yanapojibiwa kando, neema na ukweli vinaweza kukutana bila hofu.
Maswali ya kutafakari
- Ushuhuda wa Justin unaonyesha nini kuhusu maisha ya ibada na huduma ya kijamii? Hauonyeshi nini?
- Kwa nini ni kosa kuchanganya kanuni ya Laodikia kuhusu mapumziko na kanuni yake kuhusu kusoma Injili Sabato?
- Je, tofauti za karne ya tano zinafundisha nini kuhusu kufanya simulizi moja kuwa sheria kwa historia yote?
Sala Fupi
Ee Mungu wa kweli, tupe upendo wa kuichunguza Biblia na uaminifu wa kusikiliza historia bila upendeleo. Tunapoabudu, jaza mikutano ya waumini kwa Neno, neema na matendo ya rehema. Amina.
Endelea Kujifunza
Soma pia Sabato Baada ya Msalaba: Je, Neema ya Kristo Inaondoa Siku ya Saba?
Orodha ya Vyanzo
- [P1] Justin Martyr, First Apology 67 — Soma chanzo
- [P2] Didache 14 — Soma chanzo
- [P3] Ignatius, Letter to the Magnesians 9 — Soma chanzo
- [P4] Epistle of Barnabas 15 — Soma chanzo
- [P5] Sheria ya Konstantino ya 321, iliyohifadhiwa katika Codex Justinianus 3.12 — maelezo na maandishi: Soma chanzo
- [P6] Kanuni ya 20 ya Nisea — mkusanyo wa kanuni: Soma chanzo
- [P7] Laodikia 16, 29 — Soma chanzo
- [P8] Socrates Scholasticus, Church History 5.22 — Soma chanzo
- [P9] Sozomen, Church History 7.19 — Soma chanzo
- [H1] Richard J. Bauckham, “The Lord’s Day” na “Sabbath and Sunday in the Post-Apostolic Church,” katika D. A. Carson (mh.), From Sabbath to Lord’s Day.
- [H2] Sigve K. Tonstad, The Lost Meaning of the Seventh Day, sura zinazochunguza historia ya Sabato.
- [H3] Christopher John Donato (mh.), Perspectives on the Sabbath: Four Views, michango ya MacCarty, Pipa, Arand na Blomberg.
Kuwa wa kwanza kuacha maoni.