Uchambuzi wa Ayubu 41: Leviathani, Mfalme Juu ya Kiburi — Machafuko Yasiyoweza Kufungwa kwa Kamba

01

1. Utangulizi: Kilindi Kinapojibu

Baadhi ya hofu zina majina.

Hasara. Aibu. Ugonjwa. Kifo. Usaliti. Ukimya. Udhalimu.

Lakini baadhi ya hofu ni nzito kuliko majina. Husogea chini ya uso kama vivuli ndani ya maji yenye giza. Ni nguvu tusizoweza kuzidhibiti, machafuko tusiyoweza kuyafuga, na mambo yanayoifanya nguvu ya mwanadamu ionekane kama majani makavu yanayopeperushwa na upepo.

Ayubu 41 inatupeleka mahali hapo pa kina.

Katika Ayubu 40, Mungu alimkabili Ayubu kuhusu hatari ya kumhukumu Mungu ili kujihesabia haki. Kisha Bwana akamwonyesha Behemothi, kiumbe mkubwa wa nchi kavu—mwenye umbo kubwa, mtulivu, na asiyeweza kuondolewa hata mbele ya mto unaofurika. Behemothi alisimama kama swali lililo hai: Je, Ayubu anaweza kuzitawala nguvu ambazo Mungu ameziumba? Je, anaweza kutawala yaliyo nje ya uwezo wa mwanadamu?

Sasa Mungu anageuka kutoka nchi kavu kwenda baharini, kutoka Behemothi kwenda kwa Leviathani.

Leviathani haelezwi kama mnyama mpole katika kipindi cha televisheni kuhusu viumbe wa porini. Anatisha, amevaa ngao za mwili, anatoa moto, na hashindiki. Sura inaanza kwa lugha ya uvuvi: Je, Ayubu anaweza kumvuta Leviathani kwa ndoana? Je, anaweza kuufunga ulimi wake kwa kamba? Je, anaweza kutia kamba puani mwake? [Ayubu 41:1–2]. Maswali hayo yanaonekana karibu kama mzaha. Kumfikiria Leviathani kama samaki aliyenaswa kwenye ndoana ni kutomwelewa kabisa.

Kisha Mungu anaendeleza taswira hiyo ya kushangaza. Je, Leviathani atamsihi Ayubu amhurumie? Je, atazungumza naye kwa maneno ya upole? Je, atafanya agano naye na kuwa mtumishi wake? Je, Ayubu atacheza naye kama ndege au kumfunga kwa kamba ili binti zake wacheze naye? Je, wafanyabiashara watamnunua na kumuuza sokoni? [Ayubu 41:3–6].

Jibu ni hapana.

Leviathani hawezi kukamatwa, kufugwa, kugeuzwa bidhaa, wala kufanywa kitu cha kuchezea. Hawezi kupunguzwa na kuwa wa matumizi ya kawaida. Hawezi kufanywa salama kwa watoto. Wafanyabiashara hawawezi kumpangia bei. Yeye si mnyama wa kufugwa. Si mali ya mtu. Si hofu inayoweza kudhibitiwa.

Kisha Mungu anauelezea mwili wake: ngao zisizopenyeka, meno ya kutisha, magamba yaliyo kama ngao, pumzi ya moto, moshi kutoka puani, nguvu shingoni, moyo mgumu kama jiwe, silaha zinazoshindwa mbele yake, bahari inayochemka nyuma yake, na hatimaye cheo chake: “mfalme juu ya wote wenye kiburi” [Ayubu 41:34].

Sura hii ni ya ajabu, yenye utukufu, na inayotikisa moyo.

Haielezi kwa nini Ayubu aliteseka.

Badala yake, inafanya jambo linalosumbua zaidi: inamwonyesha Ayubu kiumbe anayewakilisha nguvu zisizofugika katika ulimwengu wa Mungu. Leviathani hayuko nje ya utawala wa Mungu. Lakini yuko nje ya uwezo wa Ayubu. Ikiwa Ayubu hawezi kumtawala Leviathani, hawezi kuutawala ulimwengu. Ikiwa hawezi kusimama mbele ya joka, anawezaje kumweka Muumba wa joka kizimbani?

Hata hivyo, huu si ujumbe wa kukata tamaa. Leviathani anamtisha Ayubu, lakini hamtishi Mungu. Kiumbe anayewafanya mashujaa watetemeke ni mmoja tu wa viumbe vya Mungu. Kilindi wanachokiogopa wanadamu si ufalme unaoshindana na Mungu. Mnyama huyu ana mipaka kwa sababu Muumba ndiye Bwana.

Ayubu 41 inatufundisha kwamba zipo nguvu zilizo kubwa mno kwa mikono ya mwanadamu, lakini hakuna nguvu iliyo kubwa mno kwa Mungu aliyeziumba na anayezitawala.

02

2. Mazingira ya Kihistoria na Kifasihi: Leviathani Katika Hotuba ya Pili ya Yahwe

Ayubu 41 inaendeleza na kukamilisha hotuba ya pili ya Yahwe, iliyoanza katika Ayubu 40:6. Hotuba hii ya pili inakabiliana moja kwa moja zaidi na changamoto ya Ayubu kuhusu haki ya Mungu. Mungu alimwuliza Ayubu kama angemhukumu ili yeye mwenyewe aonekane mwenye haki; kama ana mkono wenye nguvu kama wa Mungu; kama anaweza kujivika utukufu, kuwashusha wenye kiburi, kuwakanyaga waovu na kujiokoa kwa mkono wake mwenyewe [Ayubu 40:8–14].

Kisha Mungu akawasilisha viumbe wawili wakubwa: Behemothi na Leviathani.

Behemothi, katika Ayubu 40:15–24, anawakilisha nguvu kubwa ya kiumbe wa nchi kavu—nguvu inayohusishwa na nchi, mto na kutosogezeka. Leviathani, katika Ayubu 41, anawakilisha hofu kubwa zaidi inayohusishwa na bahari, ngao za mwili, moto, kutoweza kujeruhiwa na kiburi.

Kwa muda mrefu watu wamejadili Leviathani alikuwa kiumbe wa aina gani. Baadhi ya wasomaji humhusianisha na mamba kwa sababu ya makao yake majini, magamba yake, meno yake na nguvu zake za kutisha. Wengine huona ndani yake taswira ya joka la kale, inayokumbusha majitu ya baharini katika tamaduni za Mashariki ya Karibu ya kale na maandiko ya Biblia ambamo Leviathani anawakilisha nguvu za machafuko zinazoshindwa na Mungu [Zaburi 74:14; Isaya 27:1]. Sura yenyewe inaonekana kuunganisha lugha ya kiumbe halisi na lugha ya ishara. Leviathani ni kama mnyama na kama joka; ni wa asili na wa kimitholojia; ni wa kimwili na wa kitheolojia.

Mchanganyiko huo ni muhimu. Kusudi si kutambua tu aina ya mnyama. Kusudi ni kumkutanisha Ayubu na uhalisia unaozidi uwezo wa mwanadamu. Leviathani anawakilisha kila kitu ambacho Ayubu hawezi kukinasa kwa ndoana, kukifunga kwa kamba, kufanya nacho mapatano, kukitoboa, kukipangia bei au kukiamuru.

Kifasihi, Ayubu 41 ndio kilele cha safari ya kuutazama uumbaji. Mungu alianza na misingi ya dunia na mipaka ya bahari [Ayubu 38:4–11]. Kisha akapitia mapambazuko, mauti, theluji, nyota, mvua, simba, kunguru, mbuzi wa milimani, punda-mwitu, fahali-mwitu, mbuni, farasi, mwewe na tai. Kisha akaja Behemothi. Sasa Leviathani anainuka.

Mpangilio huo una maana. Hotuba ya Mungu inasogea kutoka kwenye muundo wa uumbaji kwenda kwenye hali yake ya porini; kutoka mbinguni kwenda nyikani; kutoka kwa wanyama wasiotumika kwa mahitaji ya mwanadamu kwenda kwa majitu yanayozidi ujasiri wa mwanadamu. Somo linazidi kuwa kali: Ayubu hajui vya kutosha, wala hawezi kutawala vya kutosha, kiasi cha kuhukumu namna Mungu anavyouongoza ulimwengu.

Sura hii pia inajibu kwa kina maneno ambayo Ayubu alikuwa ameyasema mapema. Katika Ayubu 3, Ayubu alitamani wale wenye ustadi wa kulaani siku wamwamshe Leviathani ili aishambulie siku ya kutungwa kwake mimba [Ayubu 3:8]. Sasa Mungu mwenyewe anazungumza kuhusu Leviathani. Mnyama ambaye Ayubu alimwita katika kukata tamaa sasa anakuwa kiumbe ambaye Mungu anamtumia kuyanyenyekeza mawazo yake.

Hilo halimaanishi kwamba Leviathani ni mwovu kwa maana rahisi. Mungu anazungumza juu yake kwa hali fulani ya kuvutiwa. Nguvu zake, ngao zake na kutokuwa kwake na hofu vinaonyesha ustadi wa kazi ya Mungu. Hata hivyo, Leviathani pia anawakilisha nguvu za kiburi, machafuko na hofu ambazo wanadamu hawawezi kuzishinda.

Mstari wa mwisho, “Yeye ni mfalme juu ya wote wenye kiburi” [Ayubu 41:34], unamunganisha Leviathani na changamoto ya kimaadili katika hotuba hiyo. Ayubu amekuwa akishawishiwa kuchukua msimamo wa kiburi—si kiburi cha uovu uliofichika, bali kiburi cha kufikiri kwamba kesi yake inampa haki ya kumhukumu Mungu. Leviathani anawakilisha eneo la nguvu zenye kiburi. Ikiwa Ayubu hawezi kumtawala mfalme wa kiburi, hapaswi kujidhania kuwa anaweza kuutawala ulimwengu wa maadili akiwa ameketi kwenye rundo lake la majivu.

Leviathani ndiye mahubiri ya mwisho kutoka nyikani: ulimwengu wa Mungu una nguvu zinazotutisha, lakini Bwana wa tufani hatishwi.

03

3. Kutembea Katika Maandiko: Mnyama Ambaye Hakuna Mwanadamu Anayeweza Kumtawala

04

3.1 Je, Unaweza Kumvuta Leviathani kwa Ndoana? (41:1–2)

Mungu anaanza kwa taswira isiyowezekana: “Je, waweza kumvuta Leviathani kwa ndoana, au kuufunga ulimi wake kwa kamba?” [Ayubu 41:1].

Ndoana ni ndogo mno kwa Leviathani. Chombo hicho hakilingani na hatari iliyopo. Ayubu anaweza kuwa anajua uvuvi wa kawaida, kamba za kawaida na wanyama wanaoweza kukamatwa. Lakini Leviathani si kiumbe wa kawaida.

Mungu anaendelea kuuliza: Je, Ayubu anaweza kutia kamba puani mwake au kutoboa taya yake kwa kulabu? [Ayubu 41:2]. Hizi ni picha za utawala. Kutia kamba katika pua ya mnyama ni kumwongoza. Kutoboa taya ni kuutiisha mdomo wake. Mungu anauliza kama Ayubu anaweza kuamuru mwendo na sauti ya kiumbe huyo.

Jibu linalodokezwa ni hapana.

Mwanzo huu ni muhimu kwa sababu Ayubu alitaka kumvuta Mungu mahakamani. Alitaka kumwuliza Mwenyezi maswali, kumtaka ajibu, na kuongoza mchakato wa kesi. Sasa Mungu anamwuliza ikiwa anaweza hata kumdhibiti Leviathani.

Mara nyingi wanadamu hupuuza ukubwa wa kile wanachojaribu kukitawala. Tunakwenda kukabiliana na majoka tukiwa na ndoana. Tunaleta maelezo yaliyopangwa vizuri mbele ya huzuni. Tunaleta misemo rahisi mbele ya udhalimu. Tunaleta vifaa dhaifu mbele ya machafuko ya kilindini.

Leviathani anatufundisha unyenyekevu tunapofika ukingoni mwa kilindi.

Baadhi ya nguvu haziwezi kunaswa kwa ujanja wa mwanadamu wala kuongozwa kwa kamba yake.

05

3.2 Je, Leviathani Atakusihi Umhurumie? (41:3–4)

Mungu anauliza kama Leviathani atamsihi Ayubu mara nyingi au kuzungumza naye kwa maneno ya upole [Ayubu 41:3]. Je, atafanya agano na Ayubu ili achukuliwe kuwa mtumishi wake milele? [Ayubu 41:4].

Maswali hayo yana hali ya ucheshi. Leviathani hatajadili masharti ya kujisalimisha. Hatakuwa mtumishi wa chini ya Ayubu. Hatasaini mkataba wa amani. Hatailegeza sauti yake ili kumsifu Ayubu.

Nyuma ya swali hili kuna taswira ya maagano ya kale. Upande dhaifu ungeweza kufanya mapatano na mtawala mwenye nguvu zaidi. Lakini Leviathani hamwoni Ayubu kuwa mwenye nguvu kuliko yeye. Hatamsihi wakafanye amani.

Hili linafunua mipaka ya mamlaka ya mwanadamu. Ayubu alikuwa mtu mashuhuri. Wakati fulani aliheshimiwa langoni. Vijana walijificha alipokaribia, wazee waliinuka, na wakuu walinyamaza [Ayubu 29:7–10]. Lakini heshima ya hadharani haimvutii Leviathani. Cheo cha kijamii hakitawali machafuko.

Zipo nguvu maishani ambazo hazijali hadhi yetu. Ugonjwa hauinamii sifa nzuri. Kifo hakijipendekezi kwa mali. Majeraha ya ndani hayafanyi mapatano nasi kwa sababu tunaheshimiwa. Udhalimu hautoweki kwa sababu wakati fulani tuliketi mahali pa heshima.

Swali si kama Ayubu alikuwa na heshima. Alikuwa nayo. Swali ni kama heshima ya mwanadamu inajumuisha mamlaka juu ya kilindi. Haijumuishi.

Leviathani hatanong’ona maneno ya upole mbele ya ukubwa ambao mwanadamu anajipa.

06

3.3 Je, Unaweza Kuifanya Hofu Kuwa Mnyama wa Kufugwa? (41:5)

Mungu anauliza: “Je, utacheza naye kama ndege, au utamfunga kwa kamba ili binti zako wacheze naye?” [Ayubu 41:5].

Taswira hii imekusudiwa kuwa ya kushangaza na, kwa upole, ya kushtua. Watoto hucheza na ndege wadogo. Familia inaweza kufuga kiumbe kisicho na madhara ili kuleta furaha nyumbani. Lakini Leviathani si salama kwa nyumba. Hawezi kuletwa katika chumba cha watoto. Hawezi kufugwa na kugeuzwa kuwa rafiki wa familia.

Swali hili linakabiliana na tamaa yetu ya kufanya mambo yanayotisha yaonekane kuwa hayana madhara kwa kuyapa majina mepesi. Mara nyingi tunajaribu kuyafanya machafuko kuwa mnyama wa kufugwa. Tunafanya mzaha kuhusu tunachokiogopa. Tunatunza sura ya nje. Tunajifanya kwamba mnyama huyo ni mdogo kiasi cha kufungwa kwa kamba.

Lakini baadhi ya mambo lazima yaheshimiwe kwa sababu ni hatari. Uovu si kitu cha kuchezea. Kifo si mnyama wa kufugwa. Kiburi si kitu kisicho na madhara. Nguvu zinazoharibu maisha ya wanadamu si marafiki salama.

Wakati huohuo, swali hili linafunua jambo kuhusu utawala wa Mungu. Zaburi 104 inasema Leviathani aliumbwa ili acheze baharini [Zaburi 104:26]. Kile kinachowatisha wanadamu kinaweza kucheza mbele za Mungu. Kiumbe ambaye Ayubu hawezi kumfanya kitu cha kuchezea bado yuko ndani ya utawala wa Mungu wenye furaha.

Kile ambacho mikono ya mwanadamu haiwezi kukifunga kwa usalama, Mungu anaweza kukiruhusu kicheze ndani ya bahari aliyoiwekea mipaka.

07

3.4 Je, Wafanyabiashara Wanaweza Kumuuzia Leviathani? (41:6)

Mungu anauliza kama wafanyabiashara watajadili bei ya Leviathani au kumgawanya kati yao [Ayubu 41:6].

Hapa Leviathani anaingia sokoni—lakini kama picha ya jambo lisilowezekana. Hakuna wafanyabiashara wanaoweza kumkatakata kiumbe huyu na kugeuza vipande vyake kuwa faida. Hakuna chama cha wafanyabiashara kinachoweza kupima, kupanga bei, kufungasha na kuuza hofu ya kilindini.

Hapa kuna mzaha kwa uchumi wa mwanadamu. Mara nyingi tunafikiri kwamba chochote kinachoweza kukamatwa kinaweza kugeuzwa bidhaa. Soko linataka kupangia kila kitu bei: ardhi, kazi, miili, muda na usikivu wa watu, uzuri, huzuni, hata mambo ya kiroho. Lakini Leviathani anakataa kugeuzwa bidhaa.

Si kila kitu kinaweza kununuliwa. Si kila kitu kinaweza kuuzwa. Si kila kitu kinaweza kugawanywa katika vipande vinavyoweza kupelekwa sokoni. Baadhi ya mambo yanafunua kiburi cha ulimwengu unaofikiri kwamba fedha zinaweza kuutawala uumbaji.

Wakati fulani Ayubu alikuwa na utajiri mwingi. Aliujua ulimwengu wa mifugo, watumishi, biashara na wingi. Lakini Leviathani hamilikiwi na kibanda chochote cha mfanyabiashara. Kilindi kina viumbe vilivyo nje ya uchumi wa kumiliki.

Soko haliwezi kupanga bei ya kile ambacho mkono wa mwanadamu hauwezi kukimiliki.

08

3.5 Mikuki, Vita na Kuanguka kwa Tumaini Bandia (41:7–9)

Mungu anauliza kama Ayubu anaweza kuijaza ngozi ya Leviathani kwa mikuki au kichwa chake kwa mikuki ya kuvulia samaki [Ayubu 41:7]. Kisha onyo linakuja: Weka mkono wako juu yake; ukikumbuka pambano hilo, hutajaribu tena [Ayubu 41:8].

Sauti ya maneno inakuwa nzito. Yeyote aliye mjinga kiasi cha kumgusa Leviathani atajifunza mara moja. Hakutakuwa na jaribio la pili.

Kisha Mungu anasema kwamba tumaini la kumshinda ni la uongo; mtu huanguka chini hata kwa kumwona tu [Ayubu 41:9]. Kiumbe huyo hushinda ujasiri kabla vita havijaanza. Kuwapo kwake kunavunja kujiamini kwa mwanadamu.

Hili ndilo somo kuu la kwanza la Leviathani: tumaini bandia lazima life. Kuna tumaini linalotokana na imani, na kuna tumaini linalotokana na majivuno ya kujiamini kupita kiasi. Kufikiri kwamba Ayubu anaweza kumshinda Leviathani si imani yenye ujasiri; ni upofu.

Katika maisha ya kiroho, tumaini bandia mara nyingi huzungumza kwa sauti ya kishujaa: “Ninaweza kulishughulikia hili.” “Ninaweza kuitawala dhambi hii.” “Ninaweza kuyadhibiti machafuko haya.” “Ninaweza kubeba huzuni hii peke yangu.” “Ninaweza kurekebisha kile ambacho ni Mungu pekee anayeweza kukikomboa.” Leviathani anaifunua uongo huo.

Kuna rehema ndani ya kufunuliwa huko. Kifo cha tumaini bandia kinaweza kuwa kuzaliwa kwa tumaini la kweli.

Tumaini bandia linasema, “Ninaweza kumshinda Leviathani.” Imani inasema, “Siwezi—lakini Mungu anaweza kutawala hata hili.”

09

3.6 Basi, Ni Nani Anayeweza Kusimama Mbele za Mungu? (41:10–11)

Sasa Mungu anaifikisha hoja yake nyumbani: “Hakuna aliye mkali hata athubutu kumwamsha. Ni nani basi awezaye kusimama mbele zangu?” [Ayubu 41:10].

Hapa ndipo penye kitovu cha theolojia ya sura hii.

Ikiwa hakuna anayethubutu kusimama mbele ya Leviathani, ni nani anayeweza kusimama mbele ya Muumba wake? Ikiwa kiumbe anatisha, vipi kuhusu Muumba? Ikiwa Ayubu hawezi kukabiliana na mnyama huyu, anawezaje kukabiliana na Mungu kana kwamba Mungu ni mshtakiwa aliye chini ya mamlaka yake?

Kisha Mungu anauliza: “Ni nani aliyenipa mimi kwanza, nami nimpatie malipo? Kila kilicho chini ya mbingu yote ni changu” [Ayubu 41:11].

Mstari huu unapindua kila dai la kudai haki mbele za Mungu kana kwamba Mungu ana deni. Hakuna mtu anayeweza kumweka Mungu katika deni. Hakuna anayempa Mungu kwanza. Hakuna anayemiliki kitu ambacho Mungu analazimika kukinunua. Kila kitu chini ya mbingu ni mali yake.

Haki ya Ayubu ni ya kweli. Uadilifu wake una maana. Hatimaye Mungu atamtetea mbele ya rafiki zake [Ayubu 42:7–8]. Lakini hata haki ya Ayubu haimfanyi Mungu kuwa mdaiwa wake. Ayubu hawezi kusema, “Kutokuwa kwangu na hatia kunakulazimisha unijibu kwa masharti yangu.”

Ukweli huu haumfanyi Mungu kuwa dhalimu. Unamfunua kuwa mwenye enzi. Haki inaendelea kuwa tabia ya Mungu mwenyewe, si mkataba anaolazimishwa na wanadamu kuufuata.

Mungu anayemiliki kila kitu chini ya mbingu hawezi kuitwa mahakamani kana kwamba ana deni la kuomba asamehewe na uumbaji.

10

3.7 Ngao Ambazo Hakuna Anayeweza Kuzifungua (41:12–17)

Sasa Mungu anauelezea mwili wa Leviathani: viungo vyake, nguvu zake kuu na umbo lake lenye kuvutia [Ayubu 41:12]. Hakuna anayeweza kumvua vazi lake la nje au kupenya ngao zake mbili [Ayubu 41:13]. Hakuna anayeweza kufungua milango ya uso wake; meno yake yamezungukwa na hofu [Ayubu 41:14].

Mgongo wake ni kama safu za ngao zilizofungwa kwa muhuri imara. Gamba moja linakaribiana sana na jingine kiasi kwamba hata hewa haiwezi kupita katikati yake. Yameunganishwa na hayawezi kutenganishwa [Ayubu 41:15–17].

Taswira hii ni ya kijeshi. Leviathani amevaa ngao. Mwili wake ni ngome. Amefunikwa na ustadi wa Muumba mwenyewe. Silaha za mwanadamu zinakutana na ukuta ulio hai.

Haya si maelezo ya kibiolojia tu. Ni mashairi ya kitheolojia. Leviathani anawakilisha mambo ambayo nguvu za mwanadamu haziwezi kuyapenya. Baadhi ya maovu yamevaa ngao. Baadhi ya hofu haziwezi kutulizwa kwa maneno mepesi. Baadhi ya huzuni zina magamba yaliyofungwa kwa muhuri. Baadhi ya nguvu zinaonekana kutoweza kuguswa na vifaa vyetu.

Lakini Mungu anaelezea ngao hizo bila wasiwasi. Haogopi kinga ya kiumbe huyo. Kile kisichopenyeka mbele yetu kiko wazi kabisa mbele yake.

Leviathani amevaa ngao dhidi yetu, lakini si dhidi ya Mungu aliyeumba kila gamba lake.

11

3.8 Moto, Moshi na Joka la Kilindini (41:18–21)

Sasa lugha inakuwa wazi kabisa kama maelezo ya joka. Leviathani anapopiga chafya, mwanga humulika; macho yake ni kama kope za mapambazuko [Ayubu 41:18]. Miale ya moto hutoka kinywani mwake; cheche huruka [Ayubu 41:19]. Moshi hutoka puani mwake kama chungu kinachochemka na kama matete yanayowaka [Ayubu 41:20]. Pumzi yake huwasha makaa, na mwali wa moto hutoka kinywani mwake [Ayubu 41:21].

Sasa huyu si mamba wa kawaida. Taswira imeingia katika ukuu wa kimitholojia. Leviathani ni mnyama wa baharini na joka linalopumua moto; macho yake yanafanana na mapambazuko, na pua yake inatoa moshi; anakichemsha kilindi kwa utukufu wa kutisha.

Kuongezeka huku kwa nguvu ya kishairi kuna maana. Mungu hamwulizi Ayubu tu kuhusu elimu ya wanyama. Anaibua alama kubwa za hofu katika mawazo ya watu wa kale: bahari, joka, moto, machafuko na nguvu isiyoweza kufugwa.

Lakini tena, Mungu anazungumza kuhusu Leviathani kama mmoja wa viumbe vyake. Joka si sawa na Mungu. Linaweza kupumua moto, lakini halipumui bila ruhusa ya Muumba. Linaweza kuonekana kama machafuko, lakini linaelezwa ndani ya maneno ya Mungu yenye mpangilio.

Huu ni mfumo wa kina unaopatikana katika Biblia. Maandiko yanaweza kutumia taswira za kimitholojia bila kukubali teolojia ya miungu inayoshindana. Majitu yanaweza kuwapo, lakini Bwana ni mmoja.

Moto wa joka unaweza kuitisha dunia, lakini hauwezi kukichoma kiti cha enzi cha Mungu.

12

3.9 Nguvu, Moyo wa Jiwe na Hofu ya Mashujaa (41:22–25)

Nguvu hukaa shingoni mwa Leviathani, na hofu hucheza mbele yake [Ayubu 41:22]. Mikunjo ya nyama yake imeshikamana, ni imara na haiwezi kusogezwa [Ayubu 41:23]. Moyo wake ni mgumu kama jiwe, mgumu kama jiwe la chini la kusagia [Ayubu 41:24]. Anapoinuka, wenye nguvu huogopa; kwa kishindo chake, wanapoteza fahamu [Ayubu 41:25].

Moyo mgumu unavutia usikivu. Katika Maandiko, ugumu mara nyingi una maana ya kimaadili. Moyo wa Farao unakuwa mgumu dhidi ya Mungu. Israeli inaonywa isiifanye mioyo yake kuwa migumu. Hapa ugumu wa moyo wa Leviathani ni ugumu wa kiumbe, si kukataa kutubu; hata hivyo, taswira hiyo bado inagusa kiburi na upinzani.

Wenye nguvu wanamwogopa. Mashujaa wanapoteza utulivu. Ujasiri wa mwanadamu unafika mpaka wake.

Ayubu alitaka kusimama mbele za Mungu na kubishana. Mungu anamwuliza kama anaweza kusimama mbele ya kiumbe ambaye kuinuka kwake kunawatisha mashujaa. Hoja si kwamba Mungu ni mnyama mkubwa zaidi. Hoja ni kwamba tayari hofu inayotokana na kiumbe inamzidi Ayubu. Ukuu wa Mungu unamzidi kwa kiwango kisichopimika.

Hata hivyo, kuna faraja kwa wale wanaomtumaini Mungu. Mashujaa wanaweza kumwogopa Leviathani, lakini Mungu anamjua na anamwita kwa jina. Hofu inayowavunja moyo mashujaa haikosi jina mbele za mbinguni.

Kile kinachowafanya mashujaa watetemeke bado ni kiumbe tu mbele za Mungu.

13

3.10 Silaha Zinakuwa Majani Makavu: Teknolojia ya Mwanadamu Inashindwa (41:26–29)

Mungu anataja silaha za wanadamu: upanga, mkuki, mshale, mkuki wa kurushwa, chuma, shaba, upinde, jiwe la kombeo na rungu [Ayubu 41:26–29]. Hakuna inayofanikiwa. Chuma kwake ni kama majani makavu. Shaba ni kama mti uliooza. Mishale haimfanyi Leviathani akimbie. Mawe ya kombeo yanakuwa kama makapi. Marungu yanahesabiwa kuwa majani. Leviathani anaucheka mkuki unaorushwa kwa kasi.

Orodha hiyo ndefu inalemaza moyo. Teknolojia, ujasiri na jeuri ya mwanadamu vinashindwa mbele ya Leviathani.

Hili ni neno linalotunyenyekeza. Mara nyingi tunaviamini vifaa vyetu. Tukijenga vya kutosha, tukivumbua vya kutosha, tukijipanga vya kutosha, tukitunga sheria za kutosha na kupanga mikakati ya kutosha, tunafikiri tunaweza kumshinda kila mnyama wa kutisha. Vifaa vina maana. Wajibu wa mwanadamu una maana. Lakini baadhi ya nguvu zinazidi uvumbuzi wetu.

Leviathani anazicheka silaha.

Kicheko hicho ni muhimu. Katika Ayubu 39, punda-mwitu anazicheka kelele za mjini, mbuni anawacheka farasi na mpanda farasi, na farasi anaicheka hofu. Hapa Leviathani anaucheka mkuki. Uumbaji una aina za uhuru na kutokuwa na hofu zinazoudhihaki udhibiti wa mwanadamu.

Swali si kama wanadamu wanapaswa kuchukua hatua. Tunapaswa. Swali ni kama vifaa vyetu vinaweza kuwa miungu yetu. Leviathani anasema hakuna chombo kilicho cha mwisho.

Chuma kinapokuwa kama majani mbele ya Leviathani, nafsi lazima ijifunze kutoziabudu silaha zake.

14

3.11 Kilindi Kinachemka Nyuma Yake (41:30–32)

Sehemu ya chini ya Leviathani ni kama vipande vikali vya vyungu vilivyovunjika; anapopita kwenye matope, anaacha alama kama chombo cha kupuria [Ayubu 41:30]. Anakifanya kilindi kichemke kama chungu, na bahari kama chungu cha mafuta ya kupaka [Ayubu 41:31]. Nyuma yake anaacha njia inayong’aa; mtu angefikiri kilindi kimeota mvi [Ayubu 41:32].

Kiumbe huyo huibadilisha bahari anapopita ndani yake. Kila hatua yake inakichafua na kukitikisa kilindi cha maji, ikiacha alama zisizofutika—kana kwamba maji yenyewe yanahifadhi kumbukumbu ya kishindo chake.

Taswira hii inazungumzia namna baadhi ya nguvu zinavyoacha athari nyuma yake. Jeraha la ndani huacha njia. Jeuri huvuruga jamii. Kiburi huchemsha nyumba. Kifo huifanya bahari kuwa nyeupe nyuma yake. Baadhi ya nguvu haziji na kuondoka tu; hubadilisha maji ya kihisia na kijamii yanayowazunguka watu.

Maisha ya Ayubu yamevurugwa na nguvu zilizo nje ya uwezo wake. Kilindi cha nafsi yake kimechemka. Ndani yake kumejaa maumivu. Ulimwengu wake umekuwa mweupe kwa huzuni.

Mungu hakatai kwamba Leviathani huichafua bahari. Lakini bahari bado ni bahari ya Mungu. Njia anayoacha kiumbe huyo si sura ya mwisho ya maji.

Leviathani anaweza kukichemsha kilindi, lakini hamiliki bahari.

15

3.12 Asiye na Hofu, Mfalme Juu ya Kiburi (41:33–34)

Mungu anahitimisha: “Duniani hakuna aliye mfano wake; ameumbwa bila hofu” [Ayubu 41:33]. Kisha anasema: “Hukiona kila kilicho juu; yeye ni mfalme juu ya wote wenye kiburi” [Ayubu 41:34].

Hili ndilo neno la mwisho katika hotuba ya pili ya Mungu.

Leviathani hana hofu. Anatazama kila kilicho juu. Yeye ni mfalme juu ya kiburi. Kiumbe huyu anawakilisha majivuno yasiyofugika, nguvu isiyo na woga, na utawala wa kifalme miongoni mwa nguvu zenye kiburi.

Kwa nini Mungu amalizie hapa?

Kwa sababu hatari kubwa zaidi ya Ayubu haikuwa uovu wa kawaida. Ilikuwa kiburi kinachoweza kukua hata ndani ya mtu asiye na hatia—kiburi cha kufikiri kwamba kwa kuwa mateso yake hayakuwa ya haki, basi ana sifa za kumhukumu Mungu. Ayubu si mwovu kama rafiki zake walivyodhani. Lakini bado ni mwanadamu. Hata haki ya mwanadamu inaweza kuwa na kiburi inapomsahaulisha kwamba yeye ni kiumbe.

Leviathani anasimama kama kioo cha ukuu wa kutisha wa kiburi. Ayubu hawezi kumshinda. Hawezi kumfunga kwa kamba. Hawezi kumpangia bei. Hawezi kumtoboa. Hawezi kusimama mbele yake. Kwa hiyo hapaswi kuuruhusu moyo wa Leviathani uutawale moyo wake mwenyewe.

Sauti inayofuata itakuwa ya Ayubu.

Wakati huu hataishia tu kuweka mkono kinywani mwake.

Atakiri.

Mungu anapomwonyesha Ayubu mfalme juu ya kiburi, anamtayarisha kukiweka chini kiburi kilichokuwa kimejificha ndani ya maumivu yake.

16

4. Tafakari ya Kitheolojia: Bwana wa Leviathani

17

4.1 Leviathani Anafunua Mipaka ya Udhibiti wa Mwanadamu

Ayubu 41 ni mwendelezo wa kuubomoa kabisa udanganyifu wa kwamba mwanadamu anaweza kutawala kila kitu. Ayubu hawezi kumvuta Leviathani kwa ndoana, kufanya naye agano, kumfuga, kumuuza, kumtoboa, kumtisha wala kusimama mbele yake.

Hili halihusu wanyama tu. Linahusu uhalisi wa maisha. Wanadamu wanaishi kati ya nguvu wasizoweza kuzitawala: kifo, uovu, nguvu za asili, milki za kisiasa, kiburi cha kiroho, majeraha ya ndani, magonjwa na machafuko. Tunaweza kuzipinga, kuzitaja na kutenda kwa uaminifu tunapokabiliana nazo, lakini hatuwezi kuzitawala kikamilifu kwa mkono wetu wenyewe.

Kusudi lake si kutufanya tukae bila kutenda. Kusudi ni kutufanya wanyenyekevu. Tunapigana vita tulivyoitwa kupigana, lakini hatujifanyi kuwa Mungu.

18

4.2 Mungu Anatawala Kile Tunachokiogopa Zaidi

Ukweli wenye faraja zaidi katika Ayubu 41 ni kwamba Leviathani anatokea ndani ya hotuba ya Mungu. Mungu anamtaja. Mungu anamwelezea. Mungu anaujua mwili wake, tabia zake, nguvu zake, ngao zake, pumzi yake na kiburi chake. Kiumbe anayewatisha wanadamu hajafichika mbele za Mungu.

Hofu hukua tunapohisi kwamba machafuko hayana jina. Mungu anampa mnyama huyo jina.

Huu ni mfumo unaopatikana katika Maandiko yote. Mungu anazitaja bahari, nyota, mataifa, wanyama, maadui na mapepo. Kutajwa na Mungu tayari ni kuwekwa chini ya utawala wake.

Leviathani anatisha. Lakini Leviathani si wa mwisho.

19

4.3 Ulimwengu wa Mungu Ni Mwema, wa Porini na Wenye Hatari

Rafiki za Ayubu walitaka ulimwengu wenye hesabu rahisi ya maadili. Wenye haki hufanikiwa. Waovu huteseka. Fuata sheria, upokee thawabu. Vunja sheria, upokee adhabu.

Hotuba za Mungu zinafunua ulimwengu ulio tata zaidi. Ni mwema kwa sababu Mungu aliuumba. Una mpangilio kwa sababu Mungu anautawala. Lakini pia una maeneo ya porini na hatari. Simba huwinda. Tai hula mahali walipo waliouawa. Behemothi husimama mbele ya mto. Leviathani hukichemsha kilindi.

Hilo halimaanishi kwamba uovu ni mwema. Linamaanisha kwamba hatari iliyo katika uumbaji haiwezi kupunguzwa kuwa hesabu rahisi ya maadili. Hekima ya Mungu inajumuisha mambo yaliyo nje ya usalama na matumizi ya mwanadamu.

Imani hujifunza kumtumaini Mungu, si kwa sababu ulimwengu umefugwa, bali kwa sababu Mungu ndiye Bwana wa yale yasiyofugika.

20

4.4 Kiburi Ndicho Jitu Lililomo Ndani ya Jitu

Cheo cha mwisho—mfalme juu ya wote wenye kiburi—kinafunua kwamba Leviathani hahusu tu hatari iliyo nje yetu. Anahusu pia kiburi kilicho ndani yetu.

Kiburi kinaweza kuwa wazi: majivuno, kutawala wengine, ukatili na kukataa kujisalimisha. Lakini kiburi pia kinaweza kujificha ndani ya jeraha la kutendewa vibaya. Mtu anaweza kuwa amedhulumiwa kweli, lakini bado akawa na kiburi katika namna anavyotafsiri uhalisi. Ayubu hana hatia ya mashtaka ya rafiki zake, lakini hajakingwa na hatari ya kiburi.

Hili ni neno gumu. Maumivu hayatufanyi watakatifu moja kwa moja. Kutokuwa na hatia katika jambo moja hakutufanyi wenye hekima katika kila jambo. Moyo uliojeruhiwa bado unamhitaji Mungu.

21

4.5 Kristo Analishinda Joka kwa Msalaba

Simulizi pana ya Biblia inaendeleza taswira za majitu ya baharini na majoka. Leviathani anaonekana katika Zaburi na manabii kama ishara ya machafuko yenye uadui. Baadaye Maandiko yanazungumza kuhusu joka, nyoka wa zamani na nguvu zinazowapinga watu wa Mungu [Ufunuo 12:9; 20:2].

Wasomaji wa Kikristo hawapaswi kuibadilisha Ayubu 41 kuwa mfano rahisi wenye maana moja tu. Lakini tunaposoma katika mkondo wa Biblia nzima, Leviathani ni sehemu ya taswira kubwa ya nguvu zisizofugika ambazo ni Mungu pekee anayeweza kuzishinda.

Katika Kristo, Mungu anakabiliana na joka, si kwa silaha za mwanadamu, bali kwa msalaba. Nguvu na mamlaka zinavuliwa silaha kupitia kwa Masihi aliyesulubiwa [Wakolosai 2:15]. Mauti inashindwa kwa mauti. Wenye kiburi wanashushwa kwa unyenyekevu. Mantiki ya mnyama inageuzwa kwa upendo unaojitoa.

Katika ufufuo, kilindi kinapoteza uwezo wa kuyashikilia mawindo yake. Joka anaporwa mamlaka ya kuwa na kauli ya mwisho. Kristo aliyefufuka anasimama kama Bwana juu ya bahari, dhoruba, kifo na kila nguvu yenye kiburi.

Mungu anayemtawala Leviathani katika Ayubu ndiye Mungu ambaye, katika Kristo, anaivunja nguvu ya joka kwa upendo wa msalaba na uzima wa ufufuo.

22

5. Matumizi Katika Maisha: Kumtaja Leviathani Usiyoweza Kumfunga kwa Kamba

Ayubu 41 inatutaka tuache kujifanya kwamba tunaweza kufunga kwa kamba kila kitu kinachotutisha.

Baadhi yetu tunajaribu kumvuta Leviathani kwa ndoana. Tunajaribu kuitawala huzuni kwa kujishughulisha kupita kiasi, hofu kwa fedha, wasiwasi kwa kutafuta kuthibitisha uwezo wetu, dhambi kwa nguvu ya nia, udhalimu kwa hasira, majeraha ya ndani kwa ukimya, na kutokuwa na uhakika kwa mipango isiyo na mwisho.

Lakini Leviathani hatafungwa kwa kamba.

Sura hii inatualika kwenye njia iliyo bora zaidi: kumpa mnyama jina, kukiri mipaka yetu, kukataa tumaini bandia na kukikabidhi kilindi kwa Mungu.

Hilo halimaanishi kwamba hatufanyi chochote. Tunatafuta msaada. Tunatenda haki. Tunaupinga uovu. Tunasema ukweli. Tunaomba. Tunafanya kazi. Tunapona. Lakini tunaacha kuamini kwamba mkono wetu wenyewe unaweza kutuokoa.

Zoezi la vitendo kwa sura hii:

Andika “Leviathani” mmoja katika maisha yako—jambo moja linaloonekana kuwa kubwa mno, lenye ngao nyingi mno, la kina mno au lenye kiburi mno kiasi kwamba huwezi kulitawala. Kisha andika sentensi hizi tatu chini yake:

“Siwezi kulinasa hili kwa vifaa vyangu vidogo.”

“Sitachukulia kana kwamba jambo hili halina madhara.”

“Bwana, jambo hili haliko nje ya utawala wako.”

Baada ya hapo, chagua tendo moja la uaminifu unaloweza kulifanya leo—si ushindi wote, bali hatua moja ya utii. Mwache Mungu awe Mungu juu ya kilindi, wakati wewe unatembea kwa uaminifu ufukweni.

Imani si kumfunga Leviathani kwa kamba; imani ni kumtumaini Bwana asiyehitaji kamba ili kuitawala bahari.

23

6. Maswali ya Tafakari

Kwa nini Mungu anamwuliza Ayubu kama anaweza kumkamata Leviathani kwa vifaa vya kawaida vya uvuvi?

Kuna maana gani katika taswira za kushangaza za kumfanya Leviathani kuwa mtumishi, mnyama wa kufugwa au bidhaa ya sokoni?

Leviathani anaonyeshaje mipaka ya nguvu, teknolojia, ujasiri na udhibiti wa mwanadamu?

Kwa nini maneno, “Kila kilicho chini ya mbingu yote ni changu,” ni ya msingi katika hoja ya Mungu?

Ni kwa maana gani Leviathani ni kiumbe halisi na pia ishara ya machafuko au nguvu yenye kiburi?

Ni “Leviathani” gani unayejaribu kumdhibiti kwa vifaa vidogo visivyolingana na ukubwa wa kazi?

Ushindi wa Kristo kwa njia ya msalaba unabadilishaje namna tunavyoelewa utawala wa Mungu juu ya nguvu zenye kiburi na za kutisha?

24

7. Sala ya Mwitikio

Bwana wa kilindi, Muumba wa Leviathani, Mtawala wa yale tusiyoweza kuyanasa kwa ndoana, kuyafunga kwa kamba, kuyatoboa, kuyapangia bei wala kuyafuga, tunainama mbele zako.

Utusamehe kwa kuviamini kupita kiasi vifaa vyetu vidogo. Utusamehe kwa kujifanya kwamba hatari haina madhara. Utusamehe kwa kujaribu kutawala yale yanayopaswa kubaki mikononi mwako. Utusamehe kwa kiburi kinachojificha ndani ya maumivu yetu.

Wape majina wanyama tunaogopa kukabiliana nao. Weka mipaka kwa machafuko tusiyoweza kuyaamuru. Tufundishe kutenda kwa uaminifu bila kujifanya watawala wakuu. Tufundishe kuupinga uovu bila kuwa wenye kiburi. Tufundishe kuutumaini utawala wako juu ya kilindi.

Tuongoze kwa Yesu, aliyelikabili joka kwa njia ya msalaba, akazivua nguvu silaha kwa upendo unaojitoa, na kuinuka kutoka vilindini akiwa na ushindi mikononi mwake yenye majeraha.

Wewe unamiliki kila kitu kilicho chini ya mbingu. Sisi ni wako. Utushikilie kwa nguvu.

Amina.

25

8. Dirisha la Sura Inayofuata: Kusikia Kunapogeuka Kuwa Kuona

Hotuba kutoka katika tufani zimekwisha.

Mungu ameufungua uumbaji mbele ya Ayubu. Amemwonyesha misingi na bahari, mapambazuko na mauti, theluji na nyota, simba na kunguru, mbuzi wa milimani na punda-mwitu, mbuni na farasi wa vita, mwewe na tai, Behemothi na Leviathani.

Ayubu hajapata maelezo aliyoyaomba.

Amepata uwepo aliouhitaji.

Katika Ayubu 42, Ayubu atajibu. Wakati huu ataenda zaidi ya ukimya wake wa kwanza. Atakiri kwamba Mungu anaweza kufanya kila jambo, na kwamba hakuna kusudi lake linaloweza kuzuiwa. Atakubali kwamba alizungumza kuhusu mambo ya ajabu mno kwake, mambo ambayo hakuyajua. Kisha atasema maneno ambayo kitabu kizima kimekuwa kikielekea:

“Nilikuwa nimesikia habari zako kwa kusikia kwa masikio, lakini sasa jicho langu linakuona” [Ayubu 42:5].

Kusikia kutageuka kuwa kuona.

Mabishano yatageuka kuwa kukutana.

Mavumbi na majivu yatakuwa mahali pa kujisalimisha.

Kisha, baada ya Ayubu kunyenyekezwa mbele za Mungu, Mungu atageuka na kumtetea mbele ya rafiki zake.

Leviathani ameinuka kutoka kilindini.

Sasa Ayubu atainuka na kuingia katika hekima iliyo ya kina zaidi.

26

9. Bibliografia

Alter, Robert. The Wisdom Books: Job, Proverbs, and Ecclesiastes: A Translation with Commentary. New York: W. W. Norton, 2010.

BibleProject. The Book of Job Guide. BibleProject, imefikiwa 2026.

Clines, David J. A. Job 1–20. Word Biblical Commentary 17. Dallas: Word Books, 1989.

Hartley, John E. The Book of Job. New International Commentary on the Old Testament. Grand Rapids: Eerdmans, 1988.

Walton, John H., na Tremper Longman III. How to Read Job. Downers Grove: IVP Academic, 2015.