Vazi la Eliya lilipobaki mikononi mwa Elisha, chanzo cha kweli cha huduma kilionekana wapi?
Muhtasari wa somo
Kuondoka kwa Eliya, wito wa Elisha, na baraka pamoja na hukumu katika nchi
Kitanda cha mfalme kimebaki kimya. Lakini safari ya nabii inaendelea. Gilgali inabaki nyuma; Betheli inapita. Yeriko inatazama; Yordani inafunguka. Mwalimu anaondoka bila kaburi linaloonekana. Mwanafunzi anabaki na huzuni na vazi. Gurudumu la moto si mwisho wa habari. Swali linasimama kando ya mto: Yuko wapi BWANA, Mungu wa Eliya? Maji yanapogawanyika tena, inaonekana: mtumishi anaweza kuondoka, lakini kazi ya BWANA haiishii kwenye jina la mtumishi.
- Andiko la msingi:
- 2 Wafalme 2:9–15, 19–22.
- Swali linaloongoza:
- Nini kinabaki wakati mtumishi wa Mungu mwenye ushawishi anaondoka, na kizazi kinachofuata kinapaswa kufanya nini?
- Wazo kuu:
- 2 Wafalme 2 inasimulia mamlaka ya kinabii yanavyopokelewa si kwa kushikilia jina la Eliya, bali kwa kuendelea kumtegemea BWANA; Roho wa Mungu anaendeleza huduma inayoleta uzima na kutoa onyo dhidi ya uasi.
Utangulizi — Vazi Linapobaki Bila Mwenye Vazi
Familia inapompoteza mzazi mwenye hekima, kanisa linapoagana na mchungaji wa muda mrefu, au taifa linapoingia katika kipindi cha uongozi mpya, swali huwa zito kuliko jina la mrithi. Je, kazi nzuri itaendelea? Wakati mwingine kiti kinabaki, vitabu vinabaki, na watu wanaokumbuka sauti ya zamani wanabaki. Lakini vazi lililotundikwa ukutani haliwezi lenyewe kuelekeza moyo wa mwanadamu kwa Mungu.
2 Wafalme 1 iliishia kwa Ahazia, mfalme mwenye kiti cha enzi lakini aliyekataa ushauri wa BWANA. Sura ya 2 inamleta Elisha, mwanafunzi asiye na kiti cha enzi lakini mwenye kiu ya urithi wa utumishi. Hilo ndilo dirisha lililoahidiwa: safari ya Gilgali, Betheli, Yeriko na Yordani, kuondoka kwa Eliya, na vazi la unabii linalobaki mikononi mwa Elisha.
Sura hii haisimuliwi kama sherehe ya kukabidhiana ofisi. Ni safari ya kuagana, majonzi, uaminifu na majaribu ya kuamini kwamba Mungu anaweza kufanya kazi kupitia mtumishi mwingine. Elisha atavuka mto bila Eliya; manabii wenzake watapata ugumu kukubali kuondoka kwa mwalimu; mji wenye maji mabovu utapata uzima; na njia ya Betheli italeta tukio la hukumu linalosumbua dhamiri.
Hii ni habari ya kuondoka kwa mtumishi na kuendelea kwa uwepo wa Mungu. Kusoma kwa uaminifu kunahitaji kushika mambo mawili pamoja: baraka za BWANA si mali ya kiongozi mmoja, na mamlaka yanayodai kusemewa kwa jina la Mungu hayapaswi kutumiwa kirahisi au bila kuwajibika.
Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi — Kutoka Ikulu Hadi Pembeni mwa Mto
Vitabu vya 1 na 2 Wafalme vinaendelea kama simulizi moja la kupima utawala kwa agano la Mungu, si kwa utajiri, ushindi au urefu wa utawala pekee (Kum. 17:18–20; Provan 1995, utangulizi). Ndani ya simulizi hilo, manabii huingilia mipango ya wafalme kwa neno lisilonunulika. Eliya alikuwa ametangaza ukame mbele ya Ahabu, akashuhudia moto wa Karmeli, akakutana na BWANA Horebu, akakemea unyang'anyi wa shamba la Nabothi, na hatimaye akasimama dhidi ya kutafuta kwa Ahazia ushauri wa Baal-zebubu (1 Fal. 17–21; 2 Fal. 1).
Hata hivyo, mapambano ya Eliya hayakuwa hadithi ya shujaa asiyechoka. Eliya aliwahi kukimbia kwa hofu, kuomba kufa, na kuamini kwamba amebaki peke yake (1 Fal. 19:1–18). BWANA alijibu kwa kuelekeza kazi inayofuata na kwa kumwita Elisha kutoka shambani (1 Fal. 19:16, 19–21). Kwa hiyo 2 Wafalme 2 haianzishi jambo lisilotarajiwa; inaonyesha mbegu ya urithi iliyopandwa wakati wa udhaifu wa nabii wa kwanza.
Safari inaanzia Gilgali, inapita Betheli na Yeriko, kisha kuvuka Yordani. Maeneo haya yanahusiana na kumbukumbu za kuingia kwa Israeli katika nchi ya ahadi chini ya Yoshua (Yos. 3–5). Safari ya kwenda ng'ambo ya Yordani na kurudi inaibua pia kumbukumbu ya Musa katika Bahari ya Shamu na Yoshua katika Yordani (Kut. 14:21–22; Yos. 3:14–17). Sura haisemi moja kwa moja kwamba kila hatua ya njia ni ramani ya matukio hayo; lakini picha za kuvuka maji na kukabidhiwa uongozi ni za makusudi katika usomaji wa kikanoni (Provan 1995, maelezo ya 2 Fal. 2:7–15).
Makundi yanayoitwa wana wa manabii yanajitokeza Betheli na Yeriko (2 Fal. 2:3, 5, 7). Jina linaeleza jumuiya za kinabii, si lazima watoto wa kuzaliwa wa manabii. Hawa ni mashahidi wa mpito na wanafunzi wa uaminifu katika taifa ambalo mfumo wa kifalme umechanganya ibada ya BWANA na ibada za uongo (1 Fal. 12:26–33). Kwa upande mwingine, Betheli pia ni kitovu cha madhabahu ya Yeroboamu; mji huo hubeba historia ya kupinga neno la Mungu (1 Fal. 13:1–10).
Uhusiano wa sura hii na Yesu hauhitaji kila tukio kugeuzwa kuwa utabiri wa moja kwa moja. Uhusiano unaonekana katika muundo mkubwa wa Biblia: Mungu hutoa Roho, huendeleza huduma baada ya kuondoka kwa kiongozi, na mwishowe hufunua Mfalme anayetoa uzima kwa ulimwengu (Luka 1:17; 9:28–36; Mdo. 1:8–11).
Kutembea Katika Simulizi — Kutoka Kuagana Hadi Kukabidhiwa Huduma
“Sitakuacha”: Safari ya Uaminifu (2:1–6)
Msomaji anaambiwa mapema kwamba BWANA anakaribia kumchukua Eliya kwa upepo wa kisulisuli. Eliya anajua kwamba kuondoka kunakaribia. Mara tatu Eliya anamwambia Elisha abaki nyuma: Gilgali, Betheli na Yeriko. Mara tatu Elisha anakataa kutengana na mwalimu. Kiapo cha Elisha cha kubaki pamoja na Eliya kinakuwa kiitikio cha uaminifu katika simulizi.
Wana wa manabii wanajua pia kwamba BWANA atamwondoa Eliya siku hiyo. Elisha anajibu kwamba anafahamu, kisha anaomba mazungumzo yaishie hapo. Hapa hakuna kukataa ukweli; kuna uzito wa kuagana. Kujua kwamba kuondoka kunakuja hakufuti huzuni ya kuondoka.
Je, Eliya anajaribu kupima uaminifu wa Elisha au kumwacha mwanafunzi nyuma? Maandiko hayasemi wazi. Ufafanuzi wa nia ya Eliya unapaswa kubaki wa tahadhari. Lakini jambo moja ni wazi: Elisha anadumu katika wito alioupokea shambani (1 Fal. 19:19–21). Uaminifu wa Elisha si kung'ang'ania umaarufu wa Eliya; ni kutokimbia jukumu linalokaribia.
Wakati Mto Unafunguka Mara ya Kwanza (2:7–8)
Wana wa manabii hamsini wanasimama mbali wakati Eliya na Elisha wanapofika Yordani. Eliya anakunja vazi na kupiga maji. Maji yanagawanyika, na manabii wawili wanapita mahali pakavu. Simulizi linamrudisha msomaji katika ukombozi wa Kutoka Misri na kuvuka Yordani kwa Israeli (Kut. 14:21–22; Yos. 3:15–17).
Vazi si hirizi yenye nguvu iliyojificha ndani ya kitambaa. Kitendo ni ishara kwamba BWANA wa Musa na Yoshua bado anaongoza watu wa agano. Mfalme Ahazia alikufa kwenye kitanda licha ya mamlaka ya ikulu (2 Fal. 1:17); Eliya anavuka mto bila jeshi kwa utegemezi wa neno la Mungu. Hivyo simulizi linauliza: nguvu ya kweli ya Israeli iko wapi?
Hata manabii wanaoona kwa mbali hawawezi kutambua kikamilifu kila kitu kinachotokea. Kuna tofauti kati ya kusimama kama mtazamaji wa tukio takatifu na kujikabidhi kwa jukumu linalofuata.
Urithi wa Mwana wa Kwanza na Moto wa Kuagana (2:9–12)
Ng'ambo ya Yordani, Eliya anamwalika Elisha kuomba jambo kabla ya kuondoka. Elisha anaomba apate “sehemu maradufu” ya roho ya Eliya. Hili si dai la kufanya miujiza mara mbili zaidi ya Eliya. Katika sheria ya urithi, mwana wa kwanza alipokea sehemu mbili za mali ya baba (Kum. 21:15–17). Elisha anaomba kutambuliwa kama mrithi wa jukumu la kinabii na kupewa uwezeshaji unaohitajika, si hazina ya nguvu inayoweza kumilikiwa (Provan 1995, maelezo ya 2 Fal. 2:9–12).
Eliya anaeleza kwamba ombi ni gumu; uthibitisho utakuwa Elisha kuona kuondoka kwa mwalimu. Kwa maneno mengine, Roho wa Mungu si zawadi ambayo kiongozi mmoja anaweza kuhakikisha kwa amri. Mungu ndiye mwenye maamuzi ya mwisho.
Ghafla gari la moto na farasi wa moto vinawatenganisha Eliya na Elisha. Andiko linasema kwamba Eliya alipanda mbinguni kwa upepo wa kisulisuli; halisemi kwamba Eliya alipanda ndani ya gari la moto (2 Fal. 2:11). Tofauti hiyo ni muhimu kwa kusoma kwa makini, hata kama michoro mingi ya Biblia hutoa picha nyingine (Brueggemann 2000, 296–97).
Elisha anaona kuondoka, analia, na kurarua mavazi aliyovaa kwa majonzi. Kilio “Baba yangu, baba yangu, gari la Israeli na wapanda farasi wake!” kinaonyesha kwamba ulinzi wa kweli wa taifa haukuwa kwenye farasi wa ikulu peke yake. Uwepo wa Mungu na neno la kinabii ni vya maana kuliko fahari ya kijeshi (2 Fal. 6:16–17; 13:14).
Vazi Linarudi Yordani: Je, Mungu Bado Yupo? (2:13–18)
Elisha anaokota vazi lililoanguka kutoka kwa Eliya, anarudi kando ya Yordani na kuuliza: “Yuko wapi BWANA, Mungu wa Eliya?” Swali si ombi la kuonyesha nguvu za Elisha. Ni sala ya kutafuta uaminifu wa Mungu wakati kiongozi aliyefahamika hayupo. Elisha anapiga maji kwa vazi; mto unagawanyika tena. Yule aliyekuwa mwanafunzi anavuka kurudi katika nchi yenye majukumu ya huduma.
Wana wa manabii wanatambua kwamba roho ya Eliya inakaa juu ya Elisha, nao wanamwinamia. Hata hivyo, wana wa manabii wanataka kutuma watu hamsini kumtafuta Eliya. Elisha anakataa kwanza; baada ya kusisitizwa, Elisha anakubali. Utafutaji wa siku tatu unaisha bila mafanikio.
Msomaji anajua kwamba Eliya alichukuliwa, lakini watafutaji hawaoni yaliyoonekana kwa Elisha. Kukubali kiongozi mpya wakati wa huzuni huweza kuwa kazi ngumu. Simulizi pia halifafanui kila swali kuhusu hali ya Eliya baada ya kuchukuliwa; hoja kuu ni kwamba BWANA ameendeleza huduma kwa Elisha (Provan 1995, maelezo ya 2 Fal. 2:15–18).
Maji ya Yeriko Yanapoponywa (2:19–22)
Tendo la kwanza la Elisha baada ya kurejea si kuingia ikulu. Watu wa Yeriko wanakuja na tatizo la maji: mji unaonekana kuwa na mazingira mazuri, lakini chanzo cha maji ni kibovu, na ardhi inakabiliwa na madhara. Elisha anaomba bakuli jipya lenye chumvi, anaenda kwenye chemchemi, kisha anatangaza neno la BWANA la kuponya maji.
Chumvi na bakuli vinahusiana na ishara ya kinabii; simulizi halifundishi kwamba chumvi yoyote huondoa uchafu wote wa maji. Nguvu ya uponyaji inaelekezwa kwa BWANA, si kwa mbinu ya kutibu maji inayoweza kurudiwa bila tathmini ya usalama. Watu wanapata maji yanayofaa, na uwezo wa mji kuendeleza maisha unaanza kurejeshwa.
Hapa vazi la nabii linatumika kwa baraka ya jamii. Mfalme aliyekuwa akitafuta kujihakikishia maisha alikufa; mji unaokubali neno la BWANA unapokea uzima. Elisha anaanza huduma kwa kusikiliza shida ya wananchi, si kwa kutafuta sifa ya miujiza.
Betheli: Kisa Kinachoumiza na Kisichopaswa Kusomwa Kwa Haraka (2:23–25)
Kutoka Yeriko, Elisha anapanda kuelekea Betheli. Kundi la vijana au watoto linatoka mjini na kumdhihaki nabii kwa maneno kuhusu kupanda na upara. Tafsiri za umri hutofautiana kwa sababu maneno ya Kiebrania yana upana wa maana; kwa hiyo haiwezi kuthibitishwa kwamba kundi lilikuwa watoto wadogo pekee au vijana wakubwa pekee. Kauli “Panda!” inaweza kukumbusha kuondoka kwa Eliya, ingawa utata unabaki.
Betheli ina historia ya ibada iliyopotoka tangu Yeroboamu (1 Fal. 12:28–33). Katika muktadha huo, dhihaka inaweza kusomwa kama kukataa mamlaka ya neno la kinabii, si mzaha wa upara pekee. Elisha analitamkia kundi la dhihaka laana kwa jina la BWANA. Dubu jike wawili wanatoka msituni na kuwadhuru watu arobaini na wawili. Maandiko yanasema watu 42 walishambuliwa na dubu; hayasemi wazi kwamba wote 42 walikufa (2 Fal. 2:24).
Kisa hiki kinashtua. Haiwezekani kukifanya kiwe rahisi kwa kudai kwamba wahusika wote walikuwa wahalifu sugu; maandiko hayatoi maelezo hayo. Wala haiwezekani kukifanya mfano wa kuadhibu watoto kwa utani, kukataa ushauri au kutomheshimu mhubiri. Simulizi linaweka onyo la hukumu karibu na uponyaji wa Yeriko, lakini halitoi ruhusa kwa wazazi, viongozi au waumini kutenda ukatili. Katika mwanga wa Yesu, wanafunzi wanaitwa kuwapokea watoto na kuwapenda maadui (Mk. 10:13–16; Luka 6:27–36).
Sura inafungwa Elisha akienda Karmeli kisha Samaria. Njia hiyo inamrudisha nabii katikati ya historia ya Eliya na mbele ya changamoto za kifalme zitakazofuata.
Tafakari ya Kitheolojia — Nani Anaendeleza Kazi ya Mungu?
Mungu si mali ya mtumishi mmoja
Kumwondoa Eliya hakumaanishi kusitishwa kwa neno la BWANA. Vazi linaweza kuanguka chini, lakini mamlaka ya Roho hayatokani na kitambaa, jina la familia au umaarufu wa kiongozi. Sehemu maradufu ya Elisha hutukumbusha kwamba mrithi wa kweli hupewa jukumu la kuwatumikia watu, si ruhusa ya kujiinua juu ya watu (Kum. 21:17; 1 Kor. 3:5–7).
Kuvuka Yordani ni ishara ya wito unaoendelea
Eliya anavuka kutoka nchi kuelekea ng'ambo; Elisha anavuka kurudi nchini. Maji ya Yordani yanakuwa mahali pa kukumbuka Kutoka Misri, kazi ya Yoshua, na mwito mpya wa uaminifu. Mungu wa Israeli ndiye anayeongoza katika kila kipindi. Kiongozi mpya anaweza kurithi kumbukumbu za zamani, lakini bado anapaswa kufuata BWANA katika majukumu mapya.
Baraka na hukumu zinakaa pamoja, bila kufanya ukatili kuwa mfano
Yeriko inapokea uponyaji; Betheli inaona hukumu ya kutisha. Mvutano huo haupaswi kufutwa kwa kugeuza kila shambulio la wanyama kuwa adhabu ya moja kwa moja ya Mungu katika maisha ya leo. Ufafanuzi wa agano unahusisha ahadi na maonyo (Kum. 28), lakini jamii ya Kristo imeagizwa kusoma mamlaka kupitia tabia ya Yesu: Yesu anakemea kisasi cha moto na anawakaribisha watoto (Luka 9:54–56; Mk. 10:14).
Yesu anaendeleza hadithi, na Roho anaendeleza ushuhuda
Yohana Mbatizaji anakuja katika roho na nguvu ya Eliya (Luka 1:17). Yesu anakutana na Musa na Eliya kwenye mlima wa utukufu (Luka 9:28–36). Baada ya ufufuo, Yesu anapaa, na wanafunzi wanapewa ahadi ya Roho Mtakatifu kwa ajili ya ushuhuda (Mdo. 1:8–11; 2:1–4). Huu si ulinganisho unaofuta tofauti kati ya Eliya na Yesu: Kristo si mrithi mwingine tu wa nabii. Kristo ndiye Mfalme aliyefufuka ambaye Roho wake huiwezesha jumuiya ya wanafunzi. Huduma ya Elisha ya maji yanayoponywa inaonyesha, kwa kiasi kidogo, mwelekeo wa Mungu wa kurejesha uumbaji (Ufu. 22:1–3).
Matumizi Katika Maisha — Kubeba Vazi Bila Kuabudu Vazi
- Andaa kizazi kinachofuata kabla ya kuagana. Kiongozi wa kanisa au familia awe na mwanafunzi wa kumfundisha Biblia, uadilifu na huduma halisi; kazi isibaki kwenye siri za mtu mmoja (2 Tim. 2:2).
- Omba urithi wa tabia na wajibu, si umaarufu. Kabla ya kukubali uongozi, uliza: ni watu gani watahudumiwa, na ni tabia zipi lazima zikue? (2 Fal. 2:9; Mk. 10:42–45).
- Kubali huzuni bila kukatisha tamaa ya huduma. Kanisa linapompoteza mwalimu, liweke nafasi ya kuomboleza na pia kuandaa hatua inayofuata; Elisha alirarua mavazi, kisha akavuka Yordani (2 Fal. 2:12–14).
- Pima matunda ya huduma kwa manufaa ya jamii. Tengeneza mpango wa kutafuta maji salama, kuwasaidia wagonjwa au kuboresha hali ya jirani. Chumvi ya Elisha si mbadala wa uchunguzi wa usalama wa maji leo (2 Fal. 2:19–22; Yak. 2:15–17).
- Kataa kutumia kisa cha Betheli kuwatisha watoto. Walimu na wazazi watumie mazungumzo, uwajibikaji wa haki na malezi yanayolinda utu badala ya ukatili (Mk. 10:14; Efe. 6:4).
- Linda jumuiya dhidi ya kumwabudu kiongozi. Mambo yanapobadilika, swali kuu lisiwe nani ana jina kubwa, bali kama neno la Kristo linaheshimiwa na watu wanajengwa (1 Kor. 3:4–7).
- Fungua nafasi kwa sauti ya Mungu katika mpito. Kabla ya kuchagua mrithi, viongozi waombe pamoja, wasikilize walioathirika, na waweke hatua za uwajibikaji badala ya haraka ya kukabidhiana vyeo (Mdo. 13:1–3; 15:6–22).
Maswali ya Kutafakari
- Ni kazi gani muhimu ya familia, kanisa au jamii inayotegemea sana mtu mmoja, na ni hatua gani ya kuandaa warithi inahitajika?
- Ombi la Elisha la “sehemu maradufu” linawezaje kutofautishwa na tamaa ya nguvu, umaarufu au kutambuliwa?
- Elisha alilia kabla ya kuendelea; ni huzuni gani inayohitaji kuheshimiwa kabla ya kipindi kipya cha huduma?
- Kwa nini simulizi la maji ya Yeriko linapaswa kuwa sehemu muhimu ya kupima huduma ya kiroho kwa jamii?
- Kisa cha Betheli kinazua maswali gani kuhusu hukumu na uhai, na mfano wa Yesu unazuia matumizi gani ya ukatili kwa jina la Mungu?
Ombi la Kujibu Neno
Ee BWANA, Mungu wa Eliya na Elisha, wakati sauti zilizotuongoza zinaponyamaza na njia mpya zinapofunguka, tupe uaminifu usiotegemea jina la mwanadamu. Tufundishe kushukuru urithi wa waalimu bila kugeuza vazi la mwalimu kuwa sanamu. Wafariji wanaoomboleza kuondoka kwa wazazi, viongozi na watumishi waaminifu. Uwape viongozi wanaochukua majukumu mapya roho ya unyenyekevu, hekima na ujasiri. Kama maji ya Yeriko yalivyoponywa, ponya sehemu za maisha ya jamii ambazo zimekuwa chanzo cha mateso. Linda watoto na vijana dhidi ya ukatili wa wale wenye mamlaka. Tusiruhusu simulizi gumu la hukumu kufunika uzuri wa rehema ya Yesu. Yesu Kristo, Mfalme aliyefufuka, uongoze kanisa kwa Roho Mtakatifu. Tufundishe kujiuliza mbele ya kila Yordani: BWANA yuko wapi, na tunaitikiaje wito wa BWANA leo? Amina.
Dirisha la Sura Inayofuata — Mto Umepitika, Lakini Jangwa Linangoja
2 Wafalme 2 inafungwa Elisha akiwa amethibitishwa kama nabii na akirudi Samaria. Hata hivyo, nchi haijawa na amani. Taarifa ya Moabu kuasi, iliyotajwa kwa kifupi katika 2 Wafalme 1:1, inarudi kwa nguvu katika sura ya 3. Yehoramu, mfalme mpya wa Israeli, atashirikiana na Yehoshafati wa Yuda na mfalme wa Edomu katika kampeni dhidi ya Moabu. Majeshi yatakapokosa maji jangwani, mamlaka ya kifalme yatakutana tena na mipaka yake (2 Fal. 3:4–12).
Angalia safari ya uongozi: Elisha ametoka kuponya maji ya mji, lakini sasa atakabiliwa na ukame unaotishia majeshi. Neno la BWANA litaleta msaada usiotarajiwa, lakini simulizi la vita halitaishia kwa ushindi rahisi wa kushangiliwa. Je, wafalme wanaweza kusikia sauti ya Mungu wakati ushindi, hofu na gharama ya vita vinapochanganyika?
Orodha ya Vyanzo (Mtindo wa SBL, Author–Date)
- BibleProject. n.d. “The Books of Kings.” Mwongozo wa jumla wa 1 na 2 Wafalme.
- Brueggemann, Walter. 2000. 1 & 2 Kings. Smyth & Helwys Bible Commentary. Macon, GA: Smyth & Helwys.
- Leithart, Peter J. 2006. 1 & 2 Kings. Brazos Theological Commentary on the Bible. Grand Rapids: Brazos Press.
- Provan, Iain W. 1995. 1 and 2 Kings. New International Biblical Commentary. Peabody, MA: Hendrickson. Toleo la Baker Books, 2012.
Tahadhari za usomaji
Dokezo la uhariri: Usomaji huu unatofautisha matukio yaliyosemwa wazi na uwezekano wa ufafanuzi. Gari la moto linawatenganisha Eliya na Elisha; Eliya anapaa katika kisulisuli. Kuhusu Betheli, neno la Kiebrania kuhusu umri linaweza kufasiriwa kwa namna mbalimbali, na 2 Wafalme 2:24 haitoi taarifa ya wazi kwamba watu wote 42 walikufa. Tukio la hukumu halihalalishi ukatili dhidi ya watoto au wakosoaji.





Kuwa wa kwanza kuacha maoni.