Kwa nini maji ya rehema katika jangwa hayafanyi mwisho wa vita vya Moabu kuwa wimbo rahisi wa ushindi?
Muhtasari wa somo
Wafalme watatu, neno la Elisha, na gharama ya vita visivyodhibitika
Vazi la Eliya limevuka Yordani. Lakini taji za wafalme bado zinatafuta ushindi. Wafalme watatu wanaingia jangwani, majeshi yana nguvu, lakini hakuna maji. BWANA anaweza kujaza bonde lisilo na mvua. Asubuhi inakuja, maji yanang'aa kama damu. Ushindi unaanza kama wimbo, lakini unafika ukutani na kunyamaza. Juu ya ukuta, mtoto anakuwa sadaka ya baba yake. Jeshi linarudi; maswali yanabaki. Je, neno la Mungu ni kibali cha kila vita? Na nani analipa gharama ya tamaa ya wafalme?
- Andiko la msingi:
- 2 Wafalme 3:9–20, 25–27.
- Swali linaloongoza:
- Nini hutokea viongozi wanapotafuta msaada wa Mungu baada ya kuanza safari kwa hekima na maslahi ya viongozi wenyewe?
- Wazo kuu:
- 2 Wafalme 3 inaonyesha BWANA anayetoa maji jangwani na neno lisilonunulika na wafalme; hata hivyo, msaada wa Mungu katika shida hauhalalishi kila tamaa ya kisiasa, wala haugeuzi vita kuwa safari yenye mwisho rahisi wa ushindi.
Utangulizi — Majeshi Yenye Kila Kitu Isipokuwa Maji
Wakati mwingine jambo linaloonekana dogo huonyesha udhaifu wa mipango mikubwa. Msafara unaweza kuwa na magari, walinzi, vifaa na ramani, lakini ukakosa lita chache za maji. Mkutano wa viongozi unaweza kuwa na kauli za ushindi, lakini ukakosa swali muhimu: Je, safari yenyewe ni ya haki?
Mwishoni mwa 2 Wafalme 2, Elisha alirudi akiwa amepokea jukumu la kinabii. Maji ya Yordani yaligawanyika, na maji ya Yeriko yakaponywa. Sasa Elisha anakutana na tatizo jingine la maji. Hata hivyo, tatizo halianzi katika nyumba ya mjane au mji unaoteseka; linatokea katika kampeni ya vita iliyoanzishwa na wafalme. Hapo ndipo ahadi ya dirisha la sura iliyopita inafunguka: Yehoramu wa Israeli, Yehoshafati wa Yuda na mfalme wa Edomu wanajikuta jangwani bila maji.
Tukio linafanana kwa sehemu na safari ya Israeli kutoka Misri, lakini simulizi linafanya zaidi ya kukumbusha miujiza ya zamani. Linawauliza watawala kama msaada wa Mungu unaweza kuchanganywa na tamaa ya kuirudisha Moabu chini ya ushuru. Linamwonyesha nabii aliyeko tayari kusema ukweli unaoumiza, kisha linamwonyesha Mungu akisaidia watu walio hatarini. Mwisho unaleta picha yenye uchungu: mfalme wa Moabu anamtoa mwana wa kwanza kuwa sadaka juu ya ukuta wa mji, na jeshi la Israeli linaondoka.
Sura hii inasimulia msaada wa Mungu unaokutana na mipaka ya ushindi wa binadamu. Maji yanaweza kutolewa bila mvua, lakini maji ya miujiza si ruhusa ya kuacha kuuliza maswali kuhusu haki, ibada na gharama ya vita.
Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi — Kutoka Ahazia Hadi Yehoramu
Vitabu vya 1 na 2 Wafalme ni simulizi endelevu linalopima utawala kwa uaminifu wa agano, si uwezo wa kutawala pekee (Kum. 17:18–20). 1 Wafalme 22 ilionyesha Ahabu akitaka neno la kumpa ushindi Ramothi-gileadi, huku Mikaya akitoa ujumbe ambao mfalme hakupenda. 2 Wafalme 1 ilionyesha Ahazia, mwana wa Ahabu, akiugua na kutaka ushauri wa Baal-zebubu wa Ekroni badala ya BWANA. 2 Wafalme 2 ilionyesha Eliya akiondoka na Elisha akiendeleza huduma. Sasa 2 Wafalme 3 inarudisha kamera kwenye ikulu na kujaribu usikivu wa mfalme mwingine wa nyumba ya Ahabu.
Ahazia alikufa bila mwana wa kumrithi (2 Fal. 1:17–18). Yehoramu, ambaye pia huitwa Yoramu katika baadhi ya tafsiri, alitawala Israeli. Simulizi linatofautisha Yehoramu na wazazi wake, Ahabu na Yezebeli: Yehoramu aliondoa nguzo ya Baali ambayo baba yake alikuwa ameisimamisha. Lakini Yehoramu aliendelea katika dhambi za Yeroboamu, yaani mfumo wa ibada uliogeuza uaminifu wa Israeli kutoka njia ya agano (2 Fal. 3:1–3; 1 Fal. 12:26–33). Marekebisho ya sehemu si sawa na toba ya moyo mzima. Taarifa hiyo inazuia tafsiri rahisi ya kwamba Yehoramu alikuwa sawa kabisa na Ahabu au alikuwa amegeuka kuwa mfalme mwaminifu.
Moabu ilikuwa mashariki mwa Bahari ya Chumvi. Mesha, mfalme wa Moabu, alikuwa akilipa Israeli ushuru mkubwa unaohusisha kondoo na sufu (2 Fal. 3:4). Baada ya kifo cha Ahabu, Moabu iliasi (2 Fal. 1:1; 3:5). Uasi huo ni tukio la kisiasa, si tangazo kwamba BWANA aliamuru vita. Yehoramu akaomba ushirikiano wa Yehoshafati wa Yuda; Yehoshafati akakubali kwa maneno yanayokumbusha ushirikiano wa zamani na Ahabu (1 Fal. 22:4; 2 Fal. 3:7).
Njia ya kusini kupitia jangwa la Edomu ingewezesha mashambulizi kutoka upande usiotarajiwa. Hata hivyo, njia hiyo ingehitaji maji. Kwa maoni ya Provan (1995, maelezo ya 2 Fal. 3), tofauti muhimu na 1 Wafalme 22 ni kwamba Yehoshafati hapa anakubali mpango na njia kabla ya kutaka neno la BWANA. Mazingira hayo yanaipa sura muundo wa kinabii: mwanzo wa kiburi cha kimkakati, shida ya jangwani, neno la Mungu, ushindi wa muda, na mwisho wenye utata.
Simulizi linaweza kusomwa pamoja na Kutoka 17:1–7, Hesabu 20:1–13 na Yoshua 3:14–17, lakini pia na Kumbukumbu la Torati 20:19–20 kuhusu miti katika vita. Hapa maandiko hayatoi hukumu ya moja kwa moja kuhusu kila undani wa kampeni; badala yake, yanamwacha msomaji akitafakari kwa umakini juu ya ushindi ambao umejaa gharama.
Kutembea Katika Simulizi — Maji Yanapofika Kabla ya Ushindi
Mfalme Anayebadilisha Madhabahu Lakini Siyo Njia (3:1–3)
Yehoramu anaanza utawala wa Israeli na tathmini isiyo ya rangi moja. Mfalme anafanya maovu mbele za BWANA, lakini si kwa kiwango kilekile cha baba na mama. Kuondolewa kwa nguzo ya Baali ni hatua halisi, lakini kushikilia dhambi za Yeroboamu kunabakiza mfumo wa ibada mbadala. Neno la tathmini hapa ni muhimu: vitabu vya Wafalme havimpimi mfalme kwa uwezo wa kusimamia uchumi au kushinda vita peke yake. Kipimo ni uaminifu wa agano unaoonekana katika ibada na uongozi (Kut. 20:2–6; Kum. 6:4–5).
Wakati mwingine viongozi huondoa alama moja ya uharibifu, lakini hawabadili kanuni zinazozalisha uharibifu huo. Sura inatayarisha swali: Je, Yehoramu atamtafuta BWANA kabla ya kuamua, au atamwita BWANA wakati mpango umeharibika?
Muungano wa Wafalme Watatu na Jangwa Lisilo na Maji (3:4–10)
Mesha anakataa kuendelea na ushuru baada ya Ahabu kufa. Yehoramu anakusanya Israeli na kumwomba Yehoshafati kushirikiana. Yehoshafati anakubali, na jeshi linachagua njia ya jangwa la Edomu. Mfalme wa Edomu pia anakuwa sehemu ya muungano. Baada ya siku saba za kuzunguka, hakuna maji kwa jeshi wala mifugo.
Licha ya kuwa na wafalme watatu, majeshi yanakosa hitaji ambalo hata maskini analifahamu: maji ya kunywa. Yehoramu analalamika kwamba BWANA amewakusanya wafalme ili kuwaangamiza mikononi mwa Moabu (3:10). Lakini simulizi limesema Yehoramu mwenyewe alianzisha kampeni (3:6–8). Ni rahisi kumhusisha Mungu na mpango wakati mipango ya kibinadamu inapovunjika. Hili si sawa na kutambua kwamba Mungu ana mamlaka juu ya historia.
Ulinganisho na baba Ahabu unaanza kuwa wazi: mfalme anahitaji neno la Mungu, lakini neno hilo linatafutwa baada ya uamuzi wa kisiasa kuanza kuchukua hatua.
Nabii Asiyeajiriwa na Ikulu (3:11–15)
Yehoshafati anauliza kama kuna nabii wa BWANA wa kumwuliza Mungu. Mtumishi mmoja anamtaja Elisha kwa utambulisho wa unyenyekevu: mtu aliyekuwa akimimina maji mikononi mwa Eliya (3:11). Taarifa ya mtumishi inaleta kejeli nzuri katika simulizi: mtu anayekumbukwa kwa huduma inayohusisha maji sasa anatafutwa wakati wafalme wanapokosa maji.
Elisha hakimbilii kumpa Yehoramu neno la faraja. Nabii anamwuliza Yehoramu kwa nini asiwafuate manabii wa baba na mama. Yehoramu anarudia kwamba BWANA amewakusanya wafalme kwa maangamizi. Elisha anaeleza kwamba anazingatia uwepo wa Yehoshafati; bila Yehoshafati, Elisha asingemtazama mfalme wa Israeli (3:13–14).
Kabla ya kutamka neno, Elisha anaomba mpiga kinubi. Muziki unapopigwa, mkono wa BWANA unamjia nabii (3:15; ling. 1 Sam. 10:5–6). Maandiko hayasemi kwamba muziki wenyewe unasababisha Mungu kutenda kwa njia ya lazima. Muziki unahusishwa na tukio la kinabii, lakini chanzo cha neno kinabaki BWANA. Tofauti na manabii waliokubali matarajio ya Ahabu katika 1 Wafalme 22, Elisha anasema kwa uhuru mbele ya mfalme.
Maji Bila Upepo Wala Mvua (3:16–20)
Elisha anatamka kwamba bonde litajaa maji ingawa watu hawataona upepo wala mvua. Kisha nabii anasema BWANA ataitia Moabu mikononi mwa muungano. Katika tafsiri nyingi, 3:16 inasomwa kama amri ya kuchimba mitaro; lugha ya Kiebrania inaweza pia kueleweka kama tangazo kwamba Mungu atalifanya bonde kuwa na mabwawa au mashimo mengi. Jambo la wazi ni ahadi ya maji ya Mungu katika sehemu isiyo na maji (Provan 1995, maelezo ya 2 Fal. 3:16).
Asubuhi wakati wa kutoa sadaka, maji yanatokea upande wa Edomu na nchi inajaa maji (3:20). Simulizi halifafanui kwa undani utaratibu wa kijiografia wa kuletwa kwa maji. Badala yake, linaelekeza macho kwenye ukweli kwamba BWANA ndiye mtoaji wa uzima katika jangwa. Kumbukumbu za maji kutoka mwambani wakati wa Kutoka Misri zinarudi (Kut. 17:1–7).
Hapa kuna rehema, lakini pia kuna swali. Maji yanawaokoa watu na wanyama walio hatarini, ingawa kampeni haikuanza kwa kutafuta neno la BWANA. Kusaidiwa wakati wa shida si ushahidi wa moja kwa moja kwamba kila hatua iliyoleta shida ilikuwa sahihi. Msaada wa Mungu unapaswa kuzaa unyenyekevu, si kujisifu kwamba mpango wote umebarikiwa.
Maji Yanapoonekana Kama Damu (3:21–25)
Wamoabu wanaona maji yaliyoangaziwa na jua la asubuhi kama damu. Wanafikiri wafalme watatu wameuana wenyewe na kukimbilia kuchukua nyara. Badala ya kupata mali, wanakutana na jeshi linalowashambulia. Muungano unafuatilia, unavunja miji, unatupa mawe katika mashamba mazuri, unaziba chemchemi na kukata miti mizuri. Uharibifu unaenea kutoka kwa askari hadi mazingira ya uzalishaji wa chakula na maji.
Elisha alikuwa ametaja uharibifu huo katika neno la 3:19. Hata hivyo, ukaribu wa matendo hayo na sheria ya Kumbukumbu la Torati 20:19–20 inayolinda miti ya matunda wakati wa kuzingira miji unaleta mvutano wa kimaadili. Si lazima sheria hiyo itumike kwa kila undani wa kampeni hii kwa namna ileile; lakini mgongano wa picha haupaswi kufichwa. Leithart (2006, maelezo ya 2 Fal. 3) anaona hapa tatizo la vita vinavyoshambulia si wanajeshi tu, bali pia mashamba, maji na miti.
Msomaji anaweza kujiuliza: ushindi gani unageuza nchi yenye rutuba kuwa mawe na visima vilivyozibwa? Neno la kinabii limeanza kutimia, lakini hadithi bado haijafikia mwisho.
Ukuta wa Moabu: Sadaka ya Kutisha na Ushindi Usiohitimika (3:26–27)
Mfalme wa Moabu anajaribu kuvunja mzingiro kwa askari mia saba ili kufika kwa mfalme wa Edomu, lakini anashindwa. Ndipo mfalme wa Moabu anamtoa mwana wa kwanza, mrithi wa kiti cha enzi, kuwa sadaka ya kuteketezwa juu ya ukuta wa mji. Maandishi yanamwacha mtoto bila jina, lakini ukimya huo haupunguzi thamani ya uhai uliopotea.
Kisha simulizi linasema kwamba kulikuwa na ghadhabu kubwa dhidi ya Israeli, na majeshi ya Israeli yakaondoka (3:27). Andiko halitaji wazi ghadhabu hiyo ilikuwa ya nani. Baadhi ya wafasiri wanaona hasira kali ya Wamoabu iliyochochewa na kitendo cha mfalme; wengine wanapendekeza hukumu ya BWANA juu ya Israeli; wengine wanajadili mtazamo wa dini ya Moabu unaomhusisha Kemoshi. Maandishi hayatoi ruhusa ya kutamka kwa uhakika kwamba Kemoshi alishinda BWANA, au kwamba Mungu wa Israeli alikubali sadaka ya mtoto (Provan 1995, maelezo ya 3:27; Brueggemann 2000, 314–18; Leithart 2006, maelezo ya sura).
Hata swali la kutimia kwa utabiri halina jibu rahisi. Matendo mengi yaliyotabiriwa yalitokea, lakini kushindwa kukamilisha kampeni kunavunja matarajio ya ushindi kamili. Maandiko yanasimama kwenye mpaka wa kile kilichoelezwa. Hapo msomaji anapaswa kukubali uzito wa fumbo badala ya kujaza kila pengo kwa uhakika wa bandia.
Tafakari ya Kitheolojia — Rehema ya Maji na Hukumu ya Vita
Kutafuta neno la BWANA kabla ya njia, si baada ya kupotea
Yehoshafati anauliza kuhusu nabii baada ya jeshi kukosa maji. Katika 1 Wafalme 22:5, mfalme huyo aliomba kuuliza neno la BWANA kabla ya vita. Tofauti hii inatuonyesha hatari ya mazoea: mtu anaweza kujua umuhimu wa ushauri wa Mungu, lakini akasahau katika msisimko wa muungano mpya. Imani haipaswi kubaki huduma ya dharura inayotumika pale mipango inaposhindwa. Kumbukumbu la Torati 17:18–20 linaweka mfalme chini ya neno la Mungu; mfalme hapewi mamlaka ya kuligeuza neno kuwa muhuri wa maamuzi yaliyokwisha kufanyika.
Neema haiondoi wajibu wa kujichunguza
BWANA anatoa maji, lakini simulizi halitoi kauli kwamba uamuzi wa kuwavamia Wamoabu ulianza kwa amri ya Mungu. Hapa kuna tofauti kati ya msaada na idhini. Jamii inaweza kuokolewa kutokana na matokeo ya uamuzi wa hovyo na bado ikahitaji kutubu kutokana na uamuzi huo. Eliya na Elisha hawakuwa mali ya ikulu; huduma ya kinabii ilipaswa kuwa huru kukemea madaraka na kuwasimamia walio dhaifu. Uaminifu wa agano unahusu namna ya kufikia malengo, si kufurahia tu matokeo yanayofaa watawala.
Mipaka ya ushindi na utu wa watu wanaobeba gharama
Mabonde yanajaa maji, lakini chemchemi za Moabu zinazibwa. Ujumbe huo unaacha tofauti yenye uchungu: maji yanayookoa upande mmoja yanapofuatwa na kuharibiwa kwa vyanzo vya maji vya upande mwingine. Vita vya kale viliathiri mimea, mifugo, mashamba na watoto. Kisa cha mtoto juu ya ukuta kinakata mzaha wowote wa ushindi. Kutoka kwa Yesu tunapata wito wa kuwapenda hata maadui na kukataa kugeuza watu kuwa vitu vya kutumika kwa ajili ya ushindi (Mt. 5:43–48; Luka 6:27–36).
Habari njema inapita zaidi ya nguvu ya wafalme
Simulizi la Elisha linashuhudia Mungu anayetoa uzima jangwani. Lakini katika mpangilio mpana wa Biblia, Yesu ndiye Mfalme anayetoa maji ya uzima na kuonyesha ufalme kwa njia ya kujitoa mwenyewe, si kwa kuwatumia watoto kama sadaka (Yn. 4:10–14; 7:37–39; Mk. 10:42–45). Sadaka ya mtoto wa Moabu si mfano wa kuigwa wala usawa rahisi na msalaba. Kristo anajitoa kwa hiari kwa ajili ya wengine; mfalme wa Moabu anatoa uhai wa mwana ili kuokoa mamlaka na mji. Tofauti hiyo ni ya kimaadili na ya kitheolojia. Yesu pia analikataza kundi la wanafunzi kutaka moto wa adhabu juu ya Wasamaria (Luka 9:51–56). Kanisa linaalikwa kubeba ukweli pamoja na rehema, si kutangaza vita vya viongozi kuwa vita vya Mungu bila kujichunguza.
Matumizi Katika Maisha — Kabla ya Kuingia Jangwani
- Tafuta hekima kabla ya ahadi kubwa. Kabla ya kuingia ubia, mkopo, kampeni au nafasi ya uongozi, chunguza nia, gharama, ushauri wa watu waaminifu na kanuni za Maandiko (Mit. 15:22; Yak. 1:5).
- Usitumie jina la Mungu kufunika maamuzi binafsi. Kauli ya “Mungu amesema” inahitaji unyenyekevu na uthibitisho wa kimatendo; usitumie kauli hiyo kuwanyamazisha wanaouliza maswali (Yer. 23:16–22).
- Tenganisha msaada na idhini. Kuokoka tatizo la kifedha au kiafya hakumaanishi kila chaguo la zamani lilikuwa jema. Shukuru msaada na rekebisha chanzo cha tatizo (Zab. 139:23–24).
- Weka maji ya jamii mbele ya sifa za viongozi. Katika mipango ya kanisa, kijiji au taasisi, uliza athari kwa chakula, maji, mazingira, watoto na kaya maskini (Kum. 20:19–20; Mit. 31:8–9).
- Heshimu sauti zisizo na cheo. Mtumishi wa ikulu ndiye anayemtaja Elisha. Sikiliza walimu, wahudumu, vijana na watu walio karibu na maumivu halisi ya jamii (2 Fal. 3:11).
- Usigeuze mateso ya watoto kuwa sadaka ya mafanikio. Kataa mipango inayowaumiza watoto ili kulinda hadhi, pesa au ushawishi wa watu wazima (Mt. 18:5–6).
- Kiri mipaka ya maarifa. Endapo Biblia haielezi mwenye ghadhabu au sababu zote za tukio, fundisha kilicho wazi na utambue tafsiri zinazobaki wazi (Kum. 29:29).
Maswali Matano ya Kutafakari
- Ni uamuzi gani mkubwa unaendelea katika maisha au huduma kabla ya kuombwa hekima ya Mungu na ushauri wa watu waaminifu?
- Ni tabia ipi ya Yehoramu inaonekana leo: kuondoa ishara ya ibada potovu huku mfumo wa uaminifu uliopotoka ukiendelea?
- Je, jamii inawezaje kutofautisha msaada wa Mungu wakati wa shida na madai kwamba Mungu ameidhinisha kila hatua ya viongozi?
- Katika mipango ya ushindi, ni nani au nini kinachoweza kuachwa bila maji—watoto, maskini, wakulima, mazingira au amani?
- 2 Wafalme 3:27 inatufundisha nini kuhusu unyenyekevu wa mfasiri anapokutana na andiko lenye mwisho usioelezeka kikamilifu?
Ombi la Kujibu Neno
Ee BWANA, Mungu wa jangwani na wa chemchemi za maji, tunakiri kwamba mara nyingi mioyo ya wanadamu huanza kukimbia kabla ya kutafuta mwelekeo wa Mungu. Tunasoma ramani, tunahesabu nguvu, tunafanya miungano, kisha tunapokosa maji tunaita jina la BWANA. Utusamehe. Wape viongozi wa familia, makanisa na jamii ujasiri wa kuuliza maswali ya haki kabla ya kuanza safari. Tufundishe kusikiliza sauti za waaminifu wasiokuwa na vyeo. Tujalie shukrani kwa maji ya rehema na unyenyekevu wa kukagua makosa yaliyotuletea kiu. Tuwakinge watoto dhidi ya tamaa za watu wazima. Tulinde mashamba, chemchemi na amani za majirani. Tunapokutana na mwisho wa simulizi tusioelewa, tuokoe kutokana na kiburi cha kudai kujua kila kitu. Yesu Kristo, Mfalme wa amani, utufundishe kujitoa kwa ajili ya maisha ya wengine, si kuyatoa maisha ya wengine kwa ajili ya ushindi wetu. Amina.
Dirisha la Sura Inayofuata — Kutoka Kelele za Vita Hadi Mlango wa Mjane
Sura ya 3 inafungwa kwa askari wakirudi kutoka Moabu na swali la ghadhabu likiwa halijajibiwa kikamilifu. Sura ya 4 itahamisha macho kutoka kwenye falme zinazopigania ushuru hadi nyumba zinazopigania kuishi. Mjane anayekabiliwa na deni na hatari ya kupoteza watoto ataomba msaada wa Elisha. Mafuta machache yatakuwa mwanzo wa uhuru. Baadaye, mwanamke wa Shunemu ataandaa chumba kwa nabii, mtoto atazaliwa, na huzuni ya kufiwa itafanya nyumba iwe mahali pa maombi ya uhai (2 Fal. 4:1–37).
Jangwa la sura ya 3 lilihitaji maji kwa majeshi; nyumba ya sura ya 4 itahitaji mafuta, mkate na pumzi. Angalia mabadiliko ya kipimo cha ufalme wa Mungu: kutoka nguvu za kuushinda mji hadi uwezo wa kumlinda mjane, mtoto na mwenye njaa. Ni aina gani ya ushindi Mungu anapenda jamii ikumbuke?
Orodha ya Vyanzo (Mtindo wa SBL, Author–Date)
- BibleProject. n.d. “The Books of Kings.” Mwongozo wa vitabu vya 1 na 2 Wafalme. https://bibleproject.com/guides/books-of-kings/.
- Brueggemann, Walter. 2000. 1 & 2 Kings. Smyth & Helwys Bible Commentary. Macon, GA: Smyth & Helwys.
- Leithart, Peter J. 2006. 1 & 2 Kings. Brazos Theological Commentary on the Bible. Grand Rapids: Brazos Press.
- Provan, Iain W. 1995. 1 and 2 Kings. New International Biblical Commentary. Peabody, MA: Hendrickson. Toleo la Baker Books, 2012.
Tahadhari za usomaji
Dokezo la uhariri: Katika 2 Wafalme 3:16, lugha inayohusu mitaro inaweza kueleweka kama agizo au tamko la unabii. Katika 3:27, chanzo cha ghadhabu hakijatajwa wazi; tafsiri kuhusu ghadhabu ya Wamoabu, hukumu ya BWANA au dhana ya kidini ya Kemoshi zinabaki mijadala ya ufafanuzi. Maandiko hayahalalishi sadaka za watoto.





Kuwa wa kwanza kuacha maoni.