Mafuta ya mjane, chumba cha Shunemu na mikate ishirini vinafichuaje kipimo cha utawala wa Mungu?
Muhtasari wa somo
Wakati neno la Mungu linapoingia nyumba zinazokabiliwa na deni, mauti na njaa
Jangwa limeachwa nyuma; vita vimepungua sauti. Lakini mlango wa mjane unasubiri msaada. Mtungi una mafuta machache, na deni linataka kuchukua watoto wawili. Nyumba ya Shunemu inafungua chumba cha juu, lakini chumba kilekile kitashuhudia kilio cha mama. Katika njaa, sufuria inakuwa hatari; mikate ishirini inaonekana midogo mbele ya watu mia. Hapo neno la BWANA linafika: si kama kelele ya jeshi, bali kama mafuta yanayomiminika, pumzi inayorejea, na chakula kinachobaki mezani.
- Andiko la msingi:
- 2 Wafalme 4:1–7, 18–37, 38–44.
- Swali linaloongoza:
- Ufalme wa Mungu unaonekanaje wakati mzigo wa maisha hauko katika ikulu, bali katika deni la mjane, majonzi ya mama na njaa ya jamii?
- Wazo kuu:
- 2 Wafalme 4 inaonyesha kwamba BWANA anayeongoza historia ya wafalme pia anatawala maisha ya kawaida kwa kuleta uhuru, uzima na riziki; watu wa agano wanaitwa kufanya huruma ya Mungu ionekane katika nyumba na jamii.
Utangulizi — Mungu Anapofika Kwenye Mlango wa Nyumba
Kuna shida ambazo hazitangazwi kwenye redio. Mjane anahesabu deni baada ya mazishi. Mama anakumbatia mtoto anayelalamika maumivu ya kichwa. Familia inaangalia sufuria yenye chakula kisichotosha. Wakati mwingine maumivu makubwa hayahitaji jukwaa kubwa; yanahitaji mtu wa kusikiliza, mkono wa kusaidia na tumaini lisilo la maneno matupu.
Mwishoni mwa 2 Wafalme 3, wafalme watatu walikuwa wametoka vitani wakiwa na maswali magumu. Muungano wa Israeli, Yuda na Edomu ulikuwa umeona maji katika jangwa, lakini kampeni dhidi ya Moabu ilifikia mwisho wa kutisha. Mtoto wa mfalme alitolewa kuwa sadaka, na jeshi la Israeli likarudi nyuma (2 Fal. 3:26–27). Simulizi sasa linaondoka katika ramani za majeshi na kuingia kwenye ramani ndogo zaidi: nyumba ya mjane, chumba cha mgeni, sehemu ya kupikia chakula, na mkusanyiko wa wenye njaa.
Mabadiliko hayo si mapumziko kutoka kwenye teolojia ya utawala. Hapa ndipo maana ya utawala wa BWANA inakuwa wazi zaidi. Serikali za wanadamu zinahangaika kuhusu ushuru na mipaka; BWANA anasikia kilio cha watu ambao viongozi wanaweza wasiwaone. Nabii Elisha hatoi neno kwa mfalme tu. Huduma ya Elisha inagusa uchumi wa familia, uzazi, kifo, usalama wa chakula na mshikamano wa jamii.
Sura hii ni hadithi ya uzima unaokataa kuachia nafasi ya mwisho kwa deni, kifo na njaa. Hata hivyo, miujiza hii si ahadi kwamba kila familia yenye imani itaponywa au kuwa tajiri. Miujiza ni ishara za tabia ya Mungu na mwaliko wa kujenga jamii inayoshiriki uhai huo kwa vitendo.
Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi — Neno Linalobadilisha Mizani ya Ufalme
Vitabu vya 1 na 2 Wafalme vinaendelea kama simulizi moja la kinabii. Wafalme wanapimwa kwa uaminifu wa agano, si ukubwa wa jeshi au hazina ya ikulu pekee (Kum. 17:18–20). Tangu Israeli kugawanyika, simulizi limeonyesha ibada ya sanamu ikisababisha upotovu wa uongozi na ukosefu wa haki. Ahabu alitwaa shamba la Nabothi kwa kutumia mamlaka na uongo (1 Fal. 21). Mtoto wa Ahabu, Ahazia, alienda kutafuta utabiri kutoka Ekroni badala ya BWANA (2 Fal. 1). Katika 2 Wafalme 3, mfalme Yehoramu alitafuta msaada wa kinabii baada ya kujikuta jangwani bila maji.
Sasa Elisha anaelekezwa kwa wale wasio na uwezo wa kuamuru jeshi. Mwanamke wa kwanza ni mjane wa mmoja wa wana wa manabii, yaani wanachama wa jumuiya za wanaojifunza na kutumika katika unabii (2 Fal. 2:3, 5; 4:1). Deni linatishia kuwapeleka wana wawili katika utumwa wa kulipia deni. Utaratibu wa utumishi kwa sababu ya deni ulijulikana katika jamii ya kale, lakini sheria ya agano iliweka mipaka na kutoa ulinzi kwa maskini, wajane na watoto (Kut. 22:22–24; Kum. 15:1–18; Law. 25:39–43). Simulizi linatuonyesha mgongano kati ya hali halisi ya uchumi na wito wa haki wa agano.
Shunemu ilikuwa eneo la Israeli la kaskazini. Mwanamke mwenye uwezo wa mali anampokea Elisha na kumwandalia chumba kidogo chenye kitanda, meza, kiti na taa (2 Fal. 4:8–10). Ingawa mwanamke huyu ana rasilimali, mwanamke anabeba ukosefu mwingine: hana mtoto, na mume ameshasonga katika umri. Hivyo sura inakataa kupima mahitaji kwa kipimo cha pesa pekee.
Baadaye Elisha anarudi Gilgali wakati wa njaa, na jumuiya ya manabii inahitaji chakula salama. Simulizi linatofautisha miujiza mitano katika sehemu nne: mafuta ya mjane (4:1–7), kuzaliwa na kufufuliwa kwa mtoto wa Shunemu (4:8–37), kuondolewa kwa hatari katika chakula (4:38–41), na mikate inayotosha wengi (4:42–44). Brueggemann anasisitiza mabadiliko kutoka huduma ya kinabii mbele ya wafalme hadi huduma ya uzima kwa watu walio dhaifu (Brueggemann 2000, 319–29). Provan anaona mfanano wa makusudi na miujiza ya Eliya kwa mjane wa Sarepta na mtoto wa mjane (1 Fal. 17:8–24; Provan 1995, maelezo ya 2 Fal. 4).
Hii ni sura kuhusu Mungu anayebaki yuleyule, lakini anayetenda katika sehemu ambazo si rahisi kupata sifa za kisiasa.
Kutembea Katika Simulizi — Mafuta, Pumzi na Mkate
Mafuta Machache Mbele ya Deni Kubwa (4:1–7)
Mjane anapaza sauti kwa Elisha. Mume aliyekufa alimcha BWANA, lakini uaminifu wa mume haukumwondolea familia madeni. Mkopesha fedha anakaribia kuwachukua wana wawili. Hapo simulizi linakataa kauli ya kwamba waaminifu hawapati shida za uchumi. Pia linaonyesha jinsi deni linavyoweza kutishia si mali pekee bali mshikamano na mustakabali wa familia.
Elisha anauliza: Kuna nini nyumbani? Mjane ana mafuta kidogo tu. Elisha anaagiza mjane aazime vyombo vingi tupu kutoka kwa majirani, afunge mlango akiwa na wana, na amimine mafuta ndani ya vyombo. Wana wanaleta vyombo; mama anamimina. Mafuta yanaendelea mpaka chombo cha mwisho kinajaa. Elisha anaagiza mafuta yauzwe ili deni lilipwe, kisha familia iishi kwa kilichobaki.
Miujiza hapa haiondoi umuhimu wa hesabu za maisha. Kuna mpango, ushirikiano wa majirani, kazi ya watoto, malipo ya deni na riziki ya siku zijazo. Mafuta si njia ya kupata utajiri bila wajibu. Huru kutokana na deni, familia sasa inaweza kuendelea kuishi pamoja. Simulizi linakumbusha sheria ya Mungu ya kuwalinda maskini dhidi ya kuzama bila mwisho katika deni (Kum. 15:7–11; Neh. 5:1–13). Jambo la kwanza ambalo neno la Mungu linaokoa si hadhi ya ikulu; ni wana wawili waliokuwa karibu kupoteza uhuru.
Chumba Kidogo Kinapofungua Nafasi ya Tumaini (4:8–17)
Mwanamke wa Shunemu anatambua huduma ya Elisha na kumkaribisha nabii kwa chakula. Ukarimu unakuwa wa kudumu: familia inajenga chumba kidogo cha juu kwa ajili ya mgeni. Kitanda, meza, kiti na taa ni vitu vya kawaida, lakini vitu hivyo vinageuka kuwa alama ya nafasi iliyotengwa kwa huduma ya Mungu.
Elisha anapendekeza kutumia ushawishi mbele ya mfalme au mkuu wa jeshi kumsaidia mwanamke. Mwanamke hachagui fursa hiyo; mwanamke anasema anaishi kwa usalama miongoni mwa watu wa nyumbani. Gehazi anagundua kwamba mwanamke hana mtoto na mume ni mzee. Elisha anaahidi mwana katika muda unaofanana na kipindi hicho mwaka unaofuata. Mwanamke anaogopa kuamshwa kwa tumaini ambalo linaweza kuvunjika tena (4:16). Ahadi inatimia.
Simulizi linakumbusha Sara na Ibrahimu (Mwa. 18:9–14), si kwa sababu kila mwanamke asiye na mtoto anaahidiwa mimba, bali kwa sababu Biblia mara kwa mara inaonyesha Mungu akileta mustakabali mahali ambapo uwezo wa binadamu umefika ukingoni. Jambo la kushangaza ni kwamba zawadi kubwa inafuata ukarimu usiotafuta malipo. Chumba kilichoandaliwa kwa ajili ya mwingine kinakuwa mahali ambapo familia itakutana kwa namna ya ajabu na siri ya uhai.
Mama Anapokataa Kukubali Majibu Mepesi (4:18–30)
Mtoto anakua. Siku moja mtoto anamfuata baba shambani, analalamika kuhusu maumivu ya kichwa, na anarudishwa kwa mama. Mtoto anakufa akiwa kwenye mapaja ya mama. Maandishi hayatoi uchunguzi wa kitabibu wa chanzo cha kifo. Mama anambeba mtoto hadi kwenye kitanda cha nabii na kufunga mlango.
Mwanamke anachukua punda na kuelekea Mlima Karmeli kumtafuta Elisha. Mume anashangaa kwa sababu siku hiyo si mwandamo wa mwezi wala Sabato, nyakati ambazo watu waliweza kutafuta ushauri wa kinabii (4:23). Mwanamke anasema kwa kifupi kwamba mambo ni salama; kauli hiyo haipaswi kusomwa kama taarifa ya kwamba hakuna msiba. Ni sehemu ya msimamo wa mwanamke wa kufikisha suala moja kwa moja kwa nabii.
Elisha anapomwona mwanamke akija, Elisha anamtuma Gehazi kuuliza hali ya familia. Mama anafika na kushika miguu ya nabii. Gehazi anajaribu kumzuia. Elisha anasema BWANA amemficha jambo hilo (4:27). Kukiri kutokujua kwa Elisha ni muhimu: nabii ni mtumishi wa neno la Mungu, si mwenye mamlaka ya kujua kila jambo. Mama anauliza kwa uchungu kwa nini alipewa tumaini la mwana ikiwa mwisho ungekuwa majonzi. Nabii anamtuma Gehazi na fimbo yake, lakini mama anakataa kuondoka bila Elisha. Kwa msisitizo unaokumbusha uaminifu wa Elisha kwa Eliya (2 Fal. 2:2, 4, 6), mama hataki ukaribu wa Mungu ubadilishwe na utaratibu wa haraka.
Hili si fundisho la kuwazuia watu kutafuta matibabu, wala si shtaka dhidi ya wazazi waliofiwa. Ni picha ya mtu mwenye huzuni akipewa nafasi ya kusema maumivu bila kufukuzwa kwa maneno mepesi.
Fimbo Isipotosha, Nabii Anapiga Magoti (4:31–37)
Gehazi anafika kwanza na kuweka fimbo juu ya mtoto, lakini hakuna sauti wala mwitikio. Fimbo ya nabii si kifaa chenye nguvu inayofanya kazi bila Mungu. Elisha anafika, anafunga mlango na kuomba kwa BWANA. Nabii analala juu ya mwili wa mtoto; joto linarudi. Elisha anatembea chumbani na kurudia tendo hilo. Mtoto anapiga chafya mara saba na kufumbua macho.
Namba saba inaweza kumkumbusha msomaji lugha ya utimilifu katika Biblia, lakini maandishi hayasemi kwamba chafya saba ni utaratibu wa kiroho wa kuiga. Kiini cha tukio ni BWANA anayesikia maombi na kurejesha uhai. Elisha anamwita mama; mama anaanguka kwa shukrani na kumbeba mtoto (4:36–37). Simulizi linakumbusha Eliya akiomba kwa ajili ya mtoto wa mjane wa Sarepta (1 Fal. 17:17–24).
Mama wa Shunemu hakupokea jibu katika mkataba wa muujiza. Mama alipokea mtoto aliyekuwa amepotea. Tendo la Mungu ni ishara ya kupinga nguvu za mauti, lakini sura haifuti ukweli kwamba mauti bado huumiza familia nyingi. Tumaini la Kikristo hukua kutokana na kile ambacho Mungu amefanya katika Yesu—ufufuo wa Kristo na ahadi ya uumbaji mpya—si kutoka dai kwamba kila kifo cha sasa kitageuzwa mara moja (1 Kor. 15:20–26; Ufu. 21:4).
Kifo Kilichojificha Ndani ya Sufuria (4:38–41)
Elisha anarudi Gilgali wakati wa njaa. Wana wa manabii wanahitaji chakula. Mtu mmoja anakusanya matunda ya mzabibu mwitu au vibuyu vya porini na kukata ndani ya sufuria ya mboga, bila kutambua vizuri chakula kilichokusanywa. Walaji wanapotambua hatari, wanapaza sauti kuhusu kifo kilichomo ndani ya sufuria. Maandishi hayatambui mmea kwa usahihi wa kisayansi; hakuna msingi wa kutumia kisa hiki kama mwongozo wa kutofautisha mimea yenye sumu na isiyo na sumu.
Elisha anaagiza unga uletwe, anautia katika sufuria, na chakula kinakuwa salama kuliwa. Unga hapa si tiba ya jumla ya sumu. Ni ishara ndani ya simulizi la msaada wa Mungu katika wakati wa njaa. Hata kundi la kidini linaweza kukabiliwa na makosa, uchovu na upungufu wa chakula. Huduma inayolinda uhai inahitaji pia hekima ya kuchunguza chakula na kuzuia madhara. Imani haipaswi kugeuzwa kuwa kisingizio cha kupuuza usalama.
Mkate Mdogo Unapovuka Hesabu za Upungufu (4:42–44)
Mtu kutoka Baal-shalisha analeta mikate ishirini ya shayiri na nafaka za kwanza. Elisha anaagiza chakula kigawiwe kwa watu. Mtumishi anahoji uwezekano wa kulisha watu mia kwa kiasi hicho. Elisha anarudia agizo pamoja na neno la BWANA: watu watakula na chakula kitabaki. Chakula kinagawiwa; watu wanakula na mabaki yanapatikana.
Sura ilianza kwa chombo chenye mafuta kidogo na kuishia kwa mkate unaozidi mahitaji ya mkusanyiko. Katika visa vyote viwili, kile kilichopo hakifichwi; kinatumika kwa manufaa ya wengine. Elisha pia hafanyi chakula kuwa akiba ya binafsi, bali anakielekeza mezani kwa watu. Muujiza unaashiria utoaji wa Mungu na kufichua haja ya kushirikisha rasilimali (Kut. 16:16–18; Yoh. 6:5–13).
Mabaki ya mkate ni picha ya neema inayosukuma jamii kutoka hofu ya upungufu kwenda kwenye moyo wa kugawana.
Tafakari ya Kitheolojia — Ufalme Unapopimwa kwa Uzima
Sheria ya Mungu inalinda familia, si mali pekee
Deni la mjane halipaswi kuachwa kuwa tatizo binafsi linalohitaji muujiza wa mtu mmoja tu. Kumbukumbu la Torati 15 na Walawi 25 zinahitaji jamii kuweka mipaka kwa utumwa wa deni na kulinda maskini. Katika 1 Wafalme 21, nguvu za ikulu zilitumika kuiba shamba; katika 2 Wafalme 4, neno la Mungu linafanya kazi ili watoto wasichukuliwe. Haki ya agano inahusisha mfumo wa uchumi, si utoaji wa sadaka pekee (Brueggemann 2000, 327–28).
Uwepo wa Mungu hujulikana hata katika chumba kidogo
Chumba cha Shunemu si hekalu, lakini nafasi hiyo inakuwa mahali pa ukarimu, maombi na uzima. Hekalu lilikuwa ishara kuu ya uwepo wa Mungu katika Israeli; hata hivyo, BWANA hakuwa amefungwa ndani ya jengo (1 Fal. 8:27). Ukarimu wa mwanamke unalingana na wito wa kuwapokea watumishi wa Mungu na wageni (Mt. 10:40–42; Ebr. 13:2). Ukarimu hauwezi kununua muujiza; ukarimu unaweza kufungua nafasi ya upendo wa agano kuonekana.
Nabii ana mamlaka ya kusema ukweli, si ya kujitengenezea nguvu
Elisha hakujua shida ya mama mpaka jambo lilipofunuliwa (4:27); fimbo ya Gehazi haikuamsha mtoto (4:31). Taarifa hizo zinatofautisha karama ya Mungu na mbinu za kidini zinazodai matokeo ya lazima. Wala kuomba hakumfanyi kiongozi awe juu ya uchunguzi au ushauri wa wenye taaluma. Mamlaka ya kiroho yanapaswa kuonekana katika maombi, unyenyekevu, uwajibikaji na huruma.
Kutoka Elisha hadi Yesu: Mkate, wajane na ushindi dhidi ya mauti
Elisha anakumbusha huduma ya Eliya (1 Fal. 17:8–24), lakini simulizi la Biblia linavuka hadi Yesu. Yesu anamsikiliza mjane wa Naini na kumrudishia mwana (Luka 7:11–17); Yesu analisha umati kwa mikate michache na kuacha mabaki (Mk. 6:35–44). Yesu pia anaelekeza huduma ya Masihi kwa maskini, mateka na waliokandamizwa (Luka 4:18–19). Miujiza ya Yesu inadhihirisha kwamba utawala wa Mungu unaingia katika maisha ya watu wanaoteseka. Tofauti muhimu ni kwamba ufufuo wa Yesu si kurejeshwa kwa muda kwenye maisha yanayoishia kwa kifo, bali ni mwanzo wa uumbaji mpya (1 Kor. 15:20–23). Hilo ndilo tumaini pana linalotazamiwa na ishara za Elisha (Leithart 2006, maelezo ya 2 Fal. 4).
Matumizi Katika Maisha — Vyombo Tupu Vinahitaji Majirani
- Tambua deni linalohatarisha familia. Kanisa au kikundi cha waumini kiunde njia ya faragha ya kugundua familia zinazotishiwa na madeni, ada au kupoteza nyumba. Msaada uwe na mpango wa fedha na heshima kwa wanaohusika, si aibu ya hadharani (2 Fal. 4:1–7).
- Badili ukarimu kuwa nafasi halisi. Familia inaweza kutoa chakula, muda, usafiri au chumba salama kwa mhitaji au mhudumu. Kitanda, meza, kiti na taa vinatukumbusha kwamba vitu vidogo vinaweza kujenga mazingira ya uponyaji (4:8–10).
- Sikiliza huzuni kabla ya kutoa majibu. Mzazi aliyefiwa au mgonjwa anayehangaika hahitaji kusukumwa haraka kwenye kauli rahisi za imani. Kukaa karibu, kusikiliza na kuomba kwa ridhaa ni huduma ya kweli (4:18–30; Rum. 12:15).
- Usigeuze ishara kuwa mbinu za lazima. Mafuta, fimbo na unga vina nafasi katika simulizi, lakini havitoi taratibu za kupata utajiri, kufufua wafu au kutibu sumu. Tumia matibabu sahihi na msaada wa kitaalamu wakati wa hatari (4:1–7, 31, 38–41).
- Weka usalama wa chakula kuwa sehemu ya upendo. Katika mgawo wa chakula, angalia ubora wa bidhaa, maji na namna ya kupika. Upendo wa Kikristo hulinda afya pamoja na kushiriki chakula (4:38–41).
- Gawa kilichopo kabla ya kukata tamaa kwa kukosekana kwa kingi. Jumuiya inaweza kuandaa mfuko wa chakula, kikapu cha majirani au mlo wa pamoja unaowafikia wenye njaa bila ubaguzi (4:42–44; Yak. 2:15–17).
Maswali ya Kutafakari
- Ni familia ipi katika jamii inayobeba deni, ugonjwa au njaa bila kusikika, na ni hatua gani ya kwanza ya kusaidia inayowezekana wiki hii?
- Kwa nini Elisha aliuliza mjane kuhusu kilichokuwa nyumbani kabla ya kuanza kutoa maagizo (4:2)? Swali hilo linafundisha nini kuhusu kuona rasilimali na hadhi ya maskini?
- Ukarimu wa mwanamke wa Shunemu unatofautianaje na tabia ya kuwatumikia wengine ili kupata faida (4:8–17)?
- Tukio la fimbo ya Gehazi kutofanya kazi linaonya nini kuhusu viongozi wanaotegemea alama, nafasi au mbinu badala ya Mungu (4:29–31)?
- Je, kanisa linapimwa zaidi kwa ukubwa wa mikutano au kwa kiwango cha uhai kinachorejea katika familia na jamii (4:38–44; Luka 4:18–19)?
Sala ya Mwitikio — BWANA wa Vyombo Vilivyo Tupu
Ee BWANA, Mungu wa Eliya na Elisha, Mungu wa Yesu Kristo,
Sikiliza kilio kinachotoka katika nyumba zenye madeni. Linda watoto wasifanywe bei ya kushindwa kwa uchumi wa watu wazima. Fungua macho ya kanisa kuona familia zinazohitaji msaada bila kufedheheshwa. Fundisha majirani kuleta vyombo vya kusaidia, si maneno ya kuhukumu.
Uwe karibu na mama mwenye huzuni na baba aliyechoka. Ubariki wahudumu wanaosikiliza majonzi bila kudai kujua kila jibu. Upe hekima kwa wataalamu wa afya na walezi, na moyo wa kuvumilia kwa familia zinazosubiri uponyaji.
Uondoe sumu ya ubinafsi katika sufuria za jamii. Ubariki mikate midogo inayogawiwa kwa wenye njaa. Usiruhusu kutamani miujiza kuchukue nafasi ya utii, haki na huruma.
Katika Yesu aliyefufuka, linda tumaini la uumbaji mpya. Fanya maisha ya watu kuwa ushuhuda kwamba utawala wa Mungu huleta uzima hata mahali ambapo hofu imejenga makazi. Amina.
Dirisha la Sura Inayofuata — Mtu wa Nje Anapofika Na Ugonjwa
Sura ya 4 imeonyesha BWANA akitenda kazi katika nyumba na jumuiya za Israeli. Sura ya 5 italeta mtu asiye wa Israeli katikati ya simulizi: Naamanu, jemadari wa jeshi la Aramu. Naamanu ana heshima, mafanikio ya kijeshi na uwezo wa kuleta zawadi nyingi, lakini ugonjwa wa ngozi unafichua mipaka ya nguvu zote za jemadari. Habari ya tumaini itatoka kwa msichana mdogo wa Kiisraeli aliyekuwa amechukuliwa mateka (2 Fal. 5:1–3).
Elisha atamwelekeza Naamanu kwenye maji ya Yordani, lakini kiburi cha jemadari kitafanya amri rahisi kuwa ngumu. Wakati huo huo, Gehazi atakabiliwa na jaribu tofauti: kutumia neema ya Mungu kujipatia mali. Angalia tofauti kati ya mtu wa nje anayeacha kiburi ili kupokea uponyaji na mtu wa ndani anayekubali tamaa ya fedha. Je, nani hasa anaielewa neema ya BWANA?
Orodha ya Vyanzo (Mtindo wa SBL, Author–Date)
- BibleProject. n.d. “The Books of Kings.” BibleProject. https://bibleproject.com/guides/books-of-kings/.
- Brueggemann, Walter. 2000. 1 & 2 Kings. Smyth & Helwys Bible Commentary. Macon, GA: Smyth & Helwys.
- Leithart, Peter J. 2006. 1 & 2 Kings. Brazos Theological Commentary on the Bible. Grand Rapids: Brazos Press.
- Provan, Iain W. 1995. 1 and 2 Kings. New International Biblical Commentary. Peabody, MA: Hendrickson. Toleo la Baker Books, 2012.
Tahadhari za usomaji
Dokezo la uhariri: Simulizi la 2 Wafalme 4 linatoa ishara za utendaji wa BWANA; halitoi ahadi ya lazima ya uponyaji, ujauzito au utajiri kwa kila msomaji. Maandishi hayatambui kwa usahihi wa kisayansi mmea wa 4:39, wala hayafundishi unga kama tiba ya sumu.





Kuwa wa kwanza kuacha maoni.