Kwa nini Naamanu anaondoka akiwa amepona, lakini Gehazi anatoka katika huduma akiwa chini ya hukumu?
Muhtasari wa somo
Wakati jemadari wa Aramu anajifunza unyenyekevu na mtumishi wa nabii anauza uaminifu
Jemadari anarudi kutoka vitani akiwa na ushindi, lakini ugonjwa unarudi pamoja na jemadari. Msichana aliyechukuliwa mateka ana habari ya tumaini; wafalme wenye mihuri na barua hawawezi kuleta uponyaji. Magari yanasimama mbele ya mlango wa nabii. Neno linamwelekeza mwenye nguvu kwenye mto wa kawaida. Naamanu anashuka majini mikono mitupu, na anatoka akiwa amepona. Gehazi, aliyekuwa karibu na nabii, ananyosha mikono kuchukua fedha. Maji ya Yordani yanaosha kiburi cha mgeni; tamaa ya mali inachafua moyo wa mtu wa nyumbani.
- Andiko la msingi:
- 2 Wafalme 5:1–27.
- Swali linaloongoza:
- Kwa nini mtu wa nje anapokea neema ya BWANA kwa unyenyekevu, wakati mtumishi aliye karibu na nabii anajaribu kuigeuza neema kuwa biashara?
- Wazo kuu:
- 2 Wafalme 5 inaonyesha kwamba uponyaji wa BWANA huvuka mipaka ya taifa na cheo, lakini neema ya Mungu haiwezi kununuliwa wala kuuzwa; imani ya kweli huacha kiburi, husikiliza neno la Mungu na hukataa kutumia huduma kujitajirisha.
Utangulizi — Wakati Cheo Hakiponyi Ngozi
Kuna magonjwa yanayokumbusha binadamu kwamba cheo si kinga ya maisha. Jenerali anaweza kuongoza vikosi, lakini hawezi kuamuru mwili uponyeke. Mfanyabiashara anaweza kununua huduma nyingi, lakini hawezi kununua uhai. Kiongozi anaweza kupokelewa kwa heshima mbele ya umati, huku moyoni akitamani msaada ambao madaraka hayawezi kutoa.
Mwisho wa 2 Wafalme 4 ulituacha mezani: Elisha alikuwa amegawa mikate michache, watu wakala, na chakula kikabaki. Sura ya 5 inafungua mlango mpana zaidi. Mgeni kutoka Aramu, taifa lililokuwa mara nyingi adui wa Israeli, anafika akiwa na mamlaka ya kijeshi, barua ya kifalme na mali nyingi. Naamanu ana kila kitu kinachoonekana kuwa muhimu, isipokuwa jambo moja: afya. Tumaini linaanza si kwa barua ya mfalme, bali kwa sauti ya msichana wa Kiisraeli aliyekuwa amechukuliwa mateka.
Sura hii ina mshangao mara mbili. Kwanza, adui wa Israeli anajifunza kumtambua Mungu wa Israeli. Pili, mtumishi wa nabii wa Israeli anadharau neema hiyo na kutafuta faida. Naamanu anarudi na moyo uliobadilishwa; Gehazi anatoka katika uwepo wa Elisha akiwa na ugonjwa uliokuwa wa Naamanu.
Simulizi si kuhusu maji yenye uchawi, wala kuhusu udhaifu wa wagonjwa. Ni kuhusu nani anayeweza kuamini neno la BWANA na namna ya kupokea zawadi isiyouzwa. Maji ni sehemu ya njia ya utii; uponyaji ni tendo la Mungu. Na pale Mungu anapotoa uzima bure, fedha haipaswi kuwa mlango wa kuupata.
Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi — Adui Anapovuka Mpaka wa Neema
Vitabu vya 1 na 2 Wafalme ni simulizi moja la kinabii. Mfalme hupimwa kwa uaminifu kwa BWANA na kwa namna mamlaka yanavyowahudumia watu, si kwa ushindi wa vita pekee (Kum. 17:18–20). Katika 2 Wafalme 3, mfalme wa Israeli na washirika wa Yuda na Edomu walijikuta katika jangwa lisilo na maji. Katika 2 Wafalme 4, huduma ya Elisha ilifika kwa mjane, mama mwenye huzuni na jamii iliyokabiliwa na njaa. Sasa sura ya 5 inaonyesha kwamba mamlaka ya BWANA hayafungwi na mpaka wa Israeli.
Aramu ilikuwa jirani yenye nguvu upande wa kaskazini-mashariki, na mapigano kati ya Aramu na Israeli yaliathiri familia za kawaida. 2 Wafalme 5:2 inaeleza kwamba vikosi vya Aramu vilimchukua msichana wa Kiisraeli, ambaye sasa anamtumikia mke wa Naamanu. Msichana huyo si mhamiaji aliyejichagulia maisha mapya; ni mateka wa vita. Simulizi linathamini ushuhuda wa msichana bila kuhalalisha kutekwa kwake.
Naamanu anaitwa mtu mkuu na hodari. Hata hivyo, sentensi ya kwanza inaongeza kwamba Naamanu ana ugonjwa wa ngozi. Neno la Kiebrania tsaraʿat linahusu kundi la hali za ngozi na uchafu wa kiibada katika Walawi 13–14; si sahihi kulitafsiri moja kwa moja kuwa ugonjwa wa Hansen, yaani ukoma unaotambuliwa kitabibu leo (Provan 1995, maelezo ya 2 Fal. 5:1). Simulizi halielezi utambuzi sahihi wa kitabibu. Uzito upo kwenye tofauti kati ya hadhi yake kubwa na udhaifu ambao hadhi haiwezi kuondoa.
Kifasihi, sura imeundwa kwa mwendo wa kushangaza: mtu wa nje anaponywa, mtu wa ndani anapata ugonjwa; mtu mwenye hadhi anasikiliza watumishi, mtumishi mwenye nafasi anadanganya ili kupata mali. Brueggemann anaonyesha ugeuzaji huu wa nafasi kati ya Naamanu na Gehazi (Brueggemann 2000, 331–37). Provan anakazia kwamba uponyaji unaotokea mbali na ishara kubwa za Elisha unamwelekeza Naamanu kumtambua BWANA, si kumwona nabii kama mchawi mwenye nguvu binafsi (Provan 1995, maelezo ya 2 Fal. 5:9–19).
Ushuhuda wa Naamanu unajiunga na ahadi ya Mungu kwa Abrahamu kwamba mataifa yote ya dunia yatabarikiwa (Mwa. 12:1–3). Baadaye Yesu atatumia mfano wa Naamanu kuwaonyesha wasikilizaji kwamba rehema ya Mungu haimilikiwi na taifa moja (Luka 4:25–27).
Kutembea Katika Simulizi — Kutoka Ikulu Hadi Mtoni
Habari Njema Kutoka kwa Msichana Mateka (5:1–4)
Naamanu anapewa heshima na mfalme wa Aramu, na simulizi linasema kwamba BWANA alikuwa amempa Aramu ushindi kupitia jemadari huyo (5:1). Kauli hiyo inapanua upeo wa kitheolojia: BWANA si Mungu wa taifa lisilo na ushawishi nje ya mipaka. Hata hivyo, kauli hiyo haifanyi kila uvamizi wa Aramu kuwa tendo la haki. Msichana aliyechukuliwa mateka anakumbusha msomaji gharama za mashambulizi hayo.
Msichana anamwambia mke wa Naamanu kwamba nabii aliyeko Samaria angeweza kumsaidia jemadari. Jina la msichana halitajwi. Msichana hana cheo, mali wala uhuru wa kisiasa. Lakini msichana anajua mahali ambapo tumaini linaweza kupatikana. Ushuhuda huo unamfikia Naamanu na hatimaye mfalme wa Aramu.
Sauti yenye mamlaka ya kumwelekeza mtu kwenye uzima si lazima itoke kwenye kiti cha enzi. Katika simulizi, mtu anayehitaji usaidizi mkubwa ndiye anayejulikana kuwa mkuu; mtu anayejua njia ya msaada ni msichana asiye na sauti katika siasa. Hapa kuna wito wa kusikiliza watu ambao jamii imezoea kuwapuuza (1 Kor. 1:27–29).
Barua Nzito, Uwezo Mdogo (5:5–8)
Mfalme wa Aramu anamtuma Naamanu na barua kwa mfalme wa Israeli. Naamanu anabeba fedha, dhahabu na mavazi ya thamani (5:5). Barua inamtaka mfalme wa Israeli amponye Naamanu. Lakini msichana alikuwa ameelekeza kwa nabii, si kwa mfalme. Wafalme wanafahamu lugha ya diplomasia; hawajui namna ya kushughulikia zawadi ya Mungu.
Mfalme wa Israeli anararua mavazi kwa hofu na kuuliza kama mfalme ana uwezo wa kuua na kuhuisha (5:7). Mfalme anadhani barua ni jaribio la kutengeneza ugomvi wa kisiasa. Hofu ya vita inaweza kueleweka katika mazingira ya uhusiano mgumu wa mataifa mawili, lakini jibu la mfalme pia linaonyesha umbali kati ya ikulu na huduma ya nabii. Elisha anaposikia kilichotokea, nabii anasema Naamanu aje ili ajue kwamba kuna nabii katika Israeli (5:8).
Sura ya 4 ilikuwa imeonyesha Mungu akimrejesha mtoto aliyekufa. Sasa mfalme anayeuliza kuhusu kuua na kuhuisha haoni uwezekano wa kazi ya BWANA katika nchi. Ikulu inaweza kuwa na habari nyingi lakini ikakosa hekima ya kusikia neno la Mungu.
Jemadari Anapoambiwa Ashuke Majini (5:9–14)
Magari na farasi za Naamanu zinafika mbele ya mlango wa Elisha. Naamanu anatarajia nabii atoke, asimame mbele ya jemadari, aite jina la BWANA na kupunga mkono juu ya sehemu yenye ugonjwa. Elisha hatoki. Nabii anatuma mjumbe mwenye agizo rahisi: Naamanu aende kuoga mara saba katika Yordani, na ngozi yake itapona.
Naamanu anakasirika. Mito ya Abana na Farpari kule Dameski inaonekana bora kuliko maji ya Israeli. Kwa mtazamo wa jemadari, uponyaji ulipaswa kuonekana mkubwa kwa sababu mgonjwa ni mtu mkuu. Lakini watumishi wa Naamanu wanatoa ushauri wa busara: kama nabii angeagiza jambo gumu, Naamanu angefanya; kwa nini akatae jambo rahisi? (5:13).
Naamanu anashuka majini mara saba kama alivyoelekezwa. Ngozi inarejea kuwa kama ngozi ya mtoto mdogo, na Naamanu anakuwa safi (5:14). Maji ya mto si dawa ya jumla kwa magonjwa ya ngozi, wala namba saba si fomula ya lazima ya uponyaji. Ishara inasisitiza nguvu ya BWANA inayopokelewa kwa kusikiliza neno la Mungu. Ugeuzi ni mzuri sana: msichana mdogo anafungua njia; jemadari mkuu anapata ngozi ya mtoto mdogo. Mlango wa uponyaji unapita mahali ambapo kiburi hakiwezi kuingia.
Imani Mpya na Swali Gumu la Ibada (5:15–19a)
Naamanu anarudi kwa Elisha na kukiri kwamba sasa anajua hakuna Mungu katika dunia yote isipokuwa Mungu wa Israeli (5:15). Huo ni mwendo kutoka kutafuta msaada wa nabii hadi kumtambua BWANA mwenyewe. Naamanu anataka kumpa Elisha zawadi, lakini nabii anakataa hata baada ya kusisitizwa. Elisha anamtumikia BWANA; uponyaji si huduma ya kulipia.
Naamanu anaomba udongo wa Israeli wa kubebwa na nyumbu wawili, kwa sababu Naamanu anaazimia kutotoa tena sadaka kwa miungu mingine (5:17). Ombi la udongo linaonyesha namna imani mpya inavyojifunza ndani ya mawazo ya zamani kuhusu nchi na ibada. Maandishi hayaamuru kila mwamini kubeba udongo mtakatifu. Naamanu pia anaeleza ugumu wa kazi ya kifalme: mfalme wa Aramu anapoingia kwenye nyumba ya Rimoni kuabudu, jemadari humsaidia mfalme, na kwa kufanya hivyo huinama. Naamanu anaomba msamaha kwa hali hiyo. Elisha anajibu: Enenda kwa amani (5:19).
Jibu hilo fupi haliondoi mvutano wote. Halipaswi kutumiwa kuhalalisha ibada ya sanamu au kuficha migongano ya uaminifu kazini. Badala yake, linaonyesha nabii akimwacha mwamini mpya aendelee kutembea katika uaminifu unaokua, huku swali la kushiriki taratibu za ibada nyingine likibaki zito (Kut. 20:3–5; 1 Kor. 10:14–21).
Gehazi Anapofanya Neema Kuwa Bei (5:19b–24)
Baada ya Naamanu kuondoka, Gehazi anawaza kwamba Elisha amemwacha mgeni aende bila kuchukua chochote. Gehazi anaamua kumfuata. Gehazi anatumia jina la Elisha na kubuni hadithi kwamba vijana wawili kutoka jumuiya ya manabii wamewasili ghafla na wanahitaji fedha na mavazi. Naamanu anasikia ombi na kutoa zaidi ya kiasi kilichoombwa: talanta mbili za fedha badala ya moja, pamoja na mavazi mawili (5:22–23).
Gehazi anaficha mali hiyo na kuwaondoa watumishi waliobeba zawadi. Hili si kosa la kukubali msaada wa kawaida kwa watumishi wa Mungu. Tatizo ni udanganyifu unaotumia jina la huduma kupata fedha kutokana na uponyaji uliotolewa bure. Gehazi anachukua neema ya Mungu na kuiweka chini ya mfumo wa bei, mamlaka ya uwongo na siri.
Tofauti ni kali: Naamanu, mtu wa nje, alisikia sauti ya msichana na watumishi wake. Gehazi, mtu wa ndani, aliona huduma ya Elisha lakini hakujifunza moyo wa huduma hiyo. Majirani wa imani wanaweza kuwa karibu na mambo matakatifu bila kuruhusu mambo matakatifu yabadili tamaa za ndani (Mdo. 8:18–23).
Mkono Uliochukua Fedha Unarudi na Ugonjwa (5:25–27)
Elisha anamuuliza Gehazi alikotoka. Gehazi anasema hakuenda popote. Elisha anafichua udanganyifu na kuuliza kama huo ulikuwa wakati wa kupokea fedha, mavazi, mashamba, mifugo na watumishi. Orodha ndefu inaonyesha kwamba tamaa ya fedha inaweza kukua na kuwa ndoto ya kujenga utajiri na hadhi kwa njia isiyo ya haki.
Elisha anatangaza hukumu; ugonjwa wa ngozi wa Naamanu utamshika Gehazi na uzao wake. Gehazi anatoka akiwa na ugonjwa unaoelezwa kwa mfano wa weupe wa theluji (5:27). Maneno kuhusu uzao ni sehemu ya tangazo la hukumu ndani ya simulizi, si msingi wa kudai kwamba kila ugonjwa wa kurithi leo ni laana ya Mungu. Wala tofauti ya rangi ya ngozi si kipimo cha uadilifu au dhambi.
Mwisho unageuza mwanzo: Naamanu alianza akiwa mgonjwa na sasa anaondoka akiwa amepona; Gehazi alianza akiwa karibu na nabii na sasa anaondoka akiwa amebeba hukumu. Simulizi linahukumu unyonyaji wa neema, si watu wenye magonjwa. Uharibifu wa Gehazi unatokana na tamaa, uongo na matumizi mabaya ya jina la Mungu (Mik. 3:11; 1 Tim. 6:9–10).
Tafakari ya Kitheolojia — Ufalme wa Mungu Hauuzwi
BWANA ni Mungu wa mataifa yote
Kauli kwamba BWANA alimpa Naamanu ushindi (5:1) na kukiri kwa Naamanu kwamba hakuna Mungu mwingine (5:15) zinaweka simulizi ndani ya upeo wa mataifa. Ahadi kwa Abrahamu ililenga baraka kwa familia zote za dunia (Mwa. 12:3). Naamanu anapokea neema bila kuwa Mwisraeli kwa kuzaliwa. Katika Luka 4:25–27 Yesu anawataja mjane wa Sarepta na Naamanu wa Aramu ili kupinga fikra kwamba rehema ya Mungu ni mali ya kundi moja. Ushiriki wa wengine katika neema haupunguzi uaminifu wa Mungu kwa Israeli; unaonyesha ukubwa wa kusudi la Mungu.
Ukuu wa Mungu hufunuliwa kupitia sauti ndogo
Msichana mateka na watumishi wa Naamanu hawana daraja la kijeshi. Lakini wahusika hawa wanatoa maneno yanayompeleka jemadari kwenye uzima. Wafalme hawawezi kutatua tatizo; siasa na fedha haviwezi kufanya uponyaji. Hii haimaanishi kwamba ujuzi wa wataalamu au mamlaka ya serikali hayana thamani. Inamaanisha kwamba hakuna cheo kinachoweza kuchukua nafasi ya BWANA au kuzima sauti ya mtu mnyonge. Kwa hiyo, kanisa linalomsikiliza Mungu lazima lisikilize pia waliotengwa, waliotekwa na walioumizwa na mfumo wa nguvu (Yak. 2:1–5).
Neema ya Mungu haitumiki kama bidhaa
Elisha anakataa zawadi ili Naamanu asidhani kwamba uponyaji umeuzwa. Gehazi anapogeuza tukio kuwa nafasi ya faida, huduma inapoteza ushuhuda wa ukweli. Torah inawaonya viongozi dhidi ya tamaa ya mali na rushwa (Kum. 16:19; 17:17). Maonyo ya Yesu kuhusu kutoa bure kile kilichopokelewa bure yanaendana na hoja hii (Mt. 10:8). Ujumbe wa Injili hautangazi miujiza inayopatikana kwa gharama ya ada maalumu. Sadaka za hiari na kusaidia huduma ni tofauti na kuweka bei kwenye rehema, maombi au baraka za Mungu (Brueggemann 2000, 336–38).
Kutoka Yordani hadi Yesu: utakaso unaofungua milango
Yordani tayari ulikuwa mto wa kuvuka katika simulizi la Yoshua na katika huduma ya Eliya na Elisha (Yos. 3:14–17; 2 Fal. 2:8, 14). Sasa mto unakuwa mahali pa kumwonyesha mgeni mamlaka ya Mungu. Usomaji wa Kikristo unaweza kuona ishara ya maisha mapya na uhusiano na ubatizo, lakini 2 Wafalme 5 haisemi kwamba kila mgonjwa aogelee mtoni ili apone (Rum. 6:3–4; Leithart 2006, maelezo ya 2 Fal. 5). Yesu anamponya mwenye ugonjwa wa ngozi kwa kugusa na kuzungumza (Mk. 1:40–45), na katika Luka 17:11–19 Yesu anamsifu mgeni aliyerudi kushukuru. Yesu ndiye anayefunua kwa ukamilifu uaminifu na ukarimu wa Mungu kwa watu wa mataifa, na kwa njia ya msalaba na ufufuo anafungua njia ya uumbaji mpya (Efe. 2:13–19; Ufu. 21:1–5).
Matumizi Katika Maisha — Kuja Mbele za Mungu Mikono Mitupu
- Sikiliza mashahidi wasio na cheo. Katika kikao cha kanisa, shule au familia, toa nafasi maalumu kwa wanawake, vijana, wafanyakazi wa chini na watu waliopitia unyanyasaji. Usichukulie kutokuwa na mamlaka kuwa kukosa hekima (2 Fal. 5:2–4).
- Tenga uponyaji na masoko ya miujiza. Huduma iwasilishe kwa uwazi namna sadaka na michango inavyotumika. Usitoze fedha kwa ahadi ya uponyaji, unabii au msamaha wa Mungu; usitumie ushuhuda wa mgonjwa kushinikiza malipo (5:15–16, 20–24).
- Kubali njia rahisi ya kutii. Kama Naamanu, kiongozi anaweza kutaka jibu la kuvutia badala ya maelekezo ya msingi. Chagua hatua moja ya kujinyenyekeza wiki hii: omba msamaha, sikiliza ushauri wa mtu mdogo au rekebisha uamuzi usio wa haki (5:9–14).
- Linde utu wa mwenye ugonjwa. Epuka kumlaumu mgonjwa au kudai kwamba ugonjwa ni adhabu ya dhambi fulani. Unganisha maombi na huduma sahihi ya afya, faragha, usaidizi wa vitendo na kukataa unyanyapaa (5:1; Yn. 9:1–3).
- Shughulikia migongano ya uaminifu kazini. Salaam ya Elisha kwa Naamanu haifuti maswali ya ibada na dhamiri. Jadili kwa uaminifu majukumu yanayoweza kugongana na ufuasi wa Kristo, tafuta ushauri wenye hekima na weka mipaka inapohitajika (5:17–19; Mdo. 5:29).
- Kataa tamaa kabla haijajenga hadithi ya uongo. Fedha inapoingia kwenye huduma, weka uwajibikaji wa pamoja, risiti, kumbukumbu na ukaguzi. Gehazi hakuhitaji barua ya kifalme kuanguka; alihitaji udanganyifu mmoja aliouhalalisha moyoni (5:20–27).
Maswali ya Kutafakari
- Ni sauti gani ya mtu asiye na cheo inayopuuzwa katika jamii, na nani anaweza kujifunza kutokana na ushuhuda wa msichana mateka (5:2–3)?
- Kwa nini Naamanu alikasirishwa na agizo la kuoga katika Yordani, na ni amri gani rahisi ya Mungu inayopingwa kwa sababu ya kiburi (5:9–14)?
- Kukiri kwa Naamanu na ombi kuhusu nyumba ya Rimoni vinaonyesha changamoto gani za imani mpya katika mazingira ya kazi na utamaduni (5:15–19)?
- Ni kwa namna gani huduma inaweza kujipatia fedha kwa uwazi bila kuuza neema ya Mungu, na ni hatua gani ya uwajibikaji inayohitajika sasa (5:20–24)?
- Kwa nini simulizi linamalizia kwa Gehazi badala ya sherehe ya Naamanu, na onyo hilo linawafikiaje viongozi wa kiroho leo (5:25–27)?
Sala ya Mwitikio — BWANA wa Maji ya Yordani
Ee BWANA, Mungu wa Israeli na Mungu wa mataifa yote,
Utupe macho ya kumwona mtu kabla ya kuona cheo, uraia au mali. Utupe masikio ya kusikia ushuhuda wa watoto, watumishi na watu waliotengwa. Utupe moyo wa kusimama pamoja na walioumizwa na vita, magonjwa na mifumo ya unyonyaji.
Kama Naamanu alivyoshuka kwenye Yordani, tuvunje kiburi kinachokataa maagizo rahisi ya ukweli. Usiruhusu huduma ya kanisa kuwa soko la matumaini. Itakase mioyo ya viongozi dhidi ya tamaa ya fedha na uongo. Uimarishe uwazi katika matumizi ya mali na huruma katika kuwahudumia wenye shida.
Kwa walio wagonjwa, tunaomba uponyaji na msaada unaofaa; kwa wanaosubiri, tunaomba nguvu na watu wa kuandamana katika maumivu. Katika Yesu Kristo, tunashukuru kwa neema inayovuka mipaka na kutupokea bila bei. Tufundishe kuishi kama watu waliopokea bure na wanaotoa kwa upendo. Amina.
Dirisha la Sura Inayofuata — Shoka Lililoanguka, Jeshi Lisiloonekana, na Meza ya Maadui
2 Wafalme 5 inafungwa kwa Gehazi akitoka mbele ya Elisha akiwa na ugonjwa, wakati Naamanu wa Aramu anaondoka akiwa na ushuhuda wa kumtambua BWANA. Lakini Aramu bado itakuwa sehemu ya simulizi. Katika 2 Wafalme 6, Elisha atasaidia kurudisha kichwa cha shoka kilichokopwa kilichoanguka majini; kisha nabii atafichua mipango ya jeshi la Aramu. Mtumishi wa Elisha ataogopa anapoona jeshi la maadui, lakini macho yatafunguliwa kuona ulinzi ambao haukuwa unaonekana (6:1–17).
Hata hivyo, mshangao mkubwa si jeshi la mbinguni pekee. Maadui watakapofikishwa Samaria, Elisha atazuia kuwaua na kuagiza chakula kiandaliwe (6:18–23). Baadaye njaa kali itaukumba mji uliozingirwa (6:24–33). Angalia jinsi BWANA anavyofundisha kwamba usalama hauwezi kupimwa kwa silaha tu, na jinsi tumaini linavyojaribiwa tena chakula kinapokosekana.
Orodha ya Vyanzo (Mtindo wa SBL, Author–Date)
- BibleProject. n.d. “The Books of Kings.” BibleProject. https://bibleproject.com/guides/books-of-kings/.
- Brueggemann, Walter. 2000. 1 & 2 Kings. Smyth & Helwys Bible Commentary. Macon, GA: Smyth & Helwys.
- Leithart, Peter J. 2006. 1 & 2 Kings. Brazos Theological Commentary on the Bible. Grand Rapids: Brazos Press.
- Provan, Iain W. 1995. 1 and 2 Kings. New International Biblical Commentary. Peabody, MA: Hendrickson. Toleo la Baker Books, 2012.
Tahadhari za usomaji
Dokezo la uhariri: Tsaraʿat halitambulishi kwa uhakika ugonjwa wa Hansen wa kisasa. Uponyaji wa Naamanu ni simulizi maalumu la utendaji wa BWANA, si mbinu ya kiafya ya kuiga. Jibu la Elisha kuhusu Rimoni (5:19) linaacha maswali ya kimaadili yanayohitaji uchambuzi wa uaminifu na dhamiri.





Kuwa wa kwanza kuacha maoni.