Kiongozi Bora – Maamuzi Yenye Haki na Uwajibikaji

Maandiko ya msingi na tafsiri

Maandiko makuu: Matendo 6:1–7; 2 Samweli 11:1–12:15; Mika 6:6–8; 1 Timotheo 5:17–21

Tafsiri ya Biblia iliyotumiwa: Neno: Biblia Takatifu (NEN); vifungu vimeelezwa kwa maana yake isipokuwa pale ilipoonyeshwa vinginevyo.

Meza yenye orodha nzuri, lakini mtu amesahaulika

Fikiria mfano huu. Kamati ya shule moja inaamua kutoa nafasi chache za ufadhili kwa wanafunzi wanaohitaji msaada. Majina yanapendekezwa, kikao kinafanyika na orodha inapita. Baadaye, mwalimu anagundua kuwa watoto wa watu wenye ukaribu na viongozi wamepata upendeleo, huku mwanafunzi mwenye uhitaji mkubwa akiachwa nje. Mwenyekiti anasema kwamba utaratibu ulifuatwa; mwalimu anauliza kama utaratibu wenyewe ulikuwa wa haki.

Hapa ndipo swali la uongozi linapokuwa zito. Uamuzi unaweza kupitishwa kwa utaratibu, lakini bado ukawaumiza watu. Unaweza kuwa halali kwa karatasi na usiwe mwaminifu kwa kusudi la taasisi.

Makala iliyotangulia ilitualika kusikiliza kabla ya kuamua. Sasa tunachukua hatua inayofuata: baada ya kusikia, tunachaguaje? Na tunakubali kuwajibika kwa nani ikiwa chaguo letu limeleta madhara?

Kwa kiongozi wa Kikristo, haki si tu kugawa kila kitu katika vipande sawa. Ni kutenda kwa uadilifu, kutambua mahitaji halisi, kulinda utu wa watu, na kutumia mamlaka ili walio dhaifu wasisahaulike. Uwajibikaji ni utayari wa kueleza maamuzi, kuchunguzwa, kukubali makosa na kuyarekebisha.

Kusikiliza Maandiko katika mazingira yake

Matendo 6: ukuaji wa kanisa haukuficha tatizo la wajane

Kanisa la Yerusalemu lilikuwa linakua. Lakini ukuaji huo ulileta mgawanyiko wa huduma: wajane wa waamini wa Kiyunani walikuwa wakisahaulika katika mgawo wa chakula wa kila siku, tofauti na wajane wa Waebrania. Hili halikuwa jambo dogo la usimamizi. Chakula kiligusa maisha na heshima ya watu waliokuwa katika hali dhaifu (Matendo 6:1–2, NEN).

Mitume hawakuyaita malalamiko hayo uasi. Walikusanya jumuiya, wakaweka wazi wajibu wao wa sala na huduma ya Neno, na kupendekeza kuchaguliwa watu saba wenye sifa njema, waliojaa Roho na hekima, ili wasimamie jukumu hilo. Jumuiya ilishiriki katika kuwachagua; mitume wakawaweka kazini (6:3–6).

Luka hasemi moja kwa moja kwamba tatizo lote liliisha siku hiyo, wala hatupi nakala ya bajeti au kanuni kamili za uchunguzi. Anatuonyesha kitu muhimu zaidi kwa mada yetu: mahitaji yaliyopuuzwa yalifanya viongozi wabadili namna huduma ilivyopangwa. Uaminifu wa kiroho na utaratibu wa kiutendaji havikuwa maadui.

Daudi na Nathani: mamlaka nayo inapaswa kuhukumiwa

Katika 2 Samweli 11–12, Daudi anatumia mamlaka yake vibaya dhidi ya Bathsheba na Uria. Anaficha alichofanya, na Uria anauawa kwa mpango uliohusisha nguvu ya kifalme. Nabii Nathani anakuja na kisa cha tajiri aliyemnyang'anya maskini kondoo wake wa pekee. Daudi anakasirishwa na udhalimu huo; ndipo Nathani anamwelekezea ukweli wake mwenyewe (12:1–9, NEN).

Simulizi linaonyesha tofauti kati ya kuona kosa la mwingine na kulikubali kosa lako. Daudi anakiri dhambi yake, lakini maandishi hayafanyi toba yake kufuta matokeo mabaya yaliyofuata. Tusitumie simulizi hili kana kwamba maumivu ya Bathsheba au kifo cha Uria vilikuwa hatua za lazima za kumfundisha Daudi. Waliodhurika si vifaa vya somo la kiongozi.

Mika 6:6–8 inazungumza katika mazingira ya shauri la Mungu dhidi ya watu wake: ibada nyingi haiwezi kuchukua nafasi ya haki, rehema na unyenyekevu. Na katika 1 Timotheo 5:17–21, Paulo anataka viongozi waheshimiwe, mashtaka yashughulikiwe kwa umakini, na nidhamu itumike bila upendeleo. Kanisa linahitaji kulinda watu dhidi ya mashtaka yasiyo na msingi na dhidi ya viongozi wanaoficha makosa.

Haki huanza kwa kuuliza nani ameachwa pembeni

Tatizo la Matendo 6 halikuwa kwamba kanisa halikuwa na huduma. Huduma ilikuwepo; baadhi ya wajane hawakuifikia kwa haki. Viongozi wanapaswa kupima mfumo kwa macho ya mtu anayesimama nje ya mlango wake.

Kwa mfano, katika kanisa tunapotangaza huduma za vijana, je, kijana mwenye ulemavu anaweza kushiriki? Tunapokutana saa za jioni, je, wazazi wanaowatunza watoto na wafanyakazi wa zamu wanapata nafasi?

John Maxwell anaeleza katika mfumo wake wa viwango vitano vya uongozi kwamba cheo ni mwanzo tu; mahusiano na kuwaendeleza watu vina uzito mkubwa kuliko cheo pekee. Lakini ushawishi unaojengwa kwa mahusiano unaweza pia kupendelea walio karibu na kiongozi. Ndiyo maana Biblia inatulazimisha kuuliza si tu kama watu wanatupenda, bali kama wanaotegemea msaada wanatendewa haki.

Jiulize: Ni mtu gani anayeteseka kimya kimya kwa sababu mfumo wetu unawahudumia vizuri waliozoea kuonekana?

Kusudi jema linahitaji njia zilizo za haki

Mitume hawakusema kwamba kwa sababu kazi ya kuhubiri ilikuwa muhimu, wajane wasubiri. Walitambua tofauti ya majukumu na kujenga njia ya kuyatimiza yote. Katika kanisa, kuhubiri Injili na kuwajali wenye njaa si mashindano ya kupata hadhi. Ni namna zinazohusiana za kushuhudia habari njema za Yesu.

Simon Sinek hutumia Golden Circle kuuliza WHY, HOW na WHAT—kwa nini tunafanya kazi, tunafanya kwa namna gani, na tunafanya nini. Katika matumizi ya Kikristo, WHY yetu haianzi kwa ndoto binafsi ya mchungaji: inatoka kwa Mungu anayekomboa uumbaji wake kupitia Yesu. HOW inajumuisha ukweli, kutokuwa na upendeleo na utunzaji wa watu. WHAT ni maamuzi, huduma na bajeti zinazoonyesha kusudi hilo.

Mfano: kanisa linaweza kukusanya fedha ili kujenga ukumbi mzuri, lakini njia ya kufikia lengo hilo isiwaweke washiriki maskini kwenye shinikizo au aibu. Shule inaweza kutaka matokeo bora, lakini isiwapeleke wanafunzi dhaifu pembeni ili takwimu zionekane nzuri. Biashara inaweza kutafuta ukuaji bila kuficha malipo yasiyo ya haki.

Lakini mfumo huo hauamui wenyewe yaliyo mema na yaliyo mabaya. Kusudi linalosemwa kwa uzuri haliwezi kuhalalisha njia inayowaumiza watu. Kwa Mkristo, Yesu ndiye kipimo cha HOW: alikataa mtindo wa watawala wanaowakandamiza wengine, akaonyesha ukuu kwa kutumikia (Marko 10:42–45).

Jiulize: Je, njia tunazotumia kupata mafanikio zinafanana na Yesu tunayemtangaza?

Uwajibikaji unatakiwa kuwahusisha hata viongozi wenye heshima

Daudi alikuwa mfalme aliyepakwa mafuta, lakini hilo halikumfanya awe juu ya ukweli wa Mungu. Nathani hakukimbilia kumtetea ili kulinda taswira ya kifalme. Alilitaja kosa. Katika huduma, historia ya mafanikio, kipawa cha kuhubiri au michango mikubwa havimpi mtu kinga dhidi ya uchunguzi.

Kanisa linalomwita kiongozi mtumishi lakini haliwezi kukagua maamuzi yake bado halijaweka utumishi huo katika vitendo. Taarifa za fedha zinazoweza kukaguliwa, migongano ya maslahi inayotangazwa, mipaka ya mamlaka na watu huru wa kupokea malalamiko si ishara za kukosa imani. Ni njia za kulinda uaminifu ambao tunadai tunaujenga.

Maxwell anaandika pia kuhusu kuwapa wengine mamlaka ya kufanya maamuzi pamoja na rasilimali za kutekeleza majukumu. Wazo hilo lina msaada, lakini kuhamisha kazi kwa mtu hakumaanishi kumhamishia lawama zote. Kiongozi mkuu bado anawajibika kuhakikisha kwamba watu wana uwezo, msaada na nafasi ya kutoa taarifa kuhusu hatari.

Tukikumbuka 1 Timotheo 5:19–21, haki inataka kusikiliza ushahidi na kutenda bila upendeleo. Hatuwezi kutumia sharti la mashahidi katika kifungu hiki kuzuia kupokelewa kwa taarifa za siri, za unyanyasaji au za madhara. Taarifa hizo zinapaswa kuchukuliwa kwa uzito, kulindwa kwa usalama na kuchunguzwa kwa njia inayofaa; makosa yanayohitaji vyombo vya sheria yaripotiwe kwa mamlaka husika. Usalama wa walioathirika hauwezi kutegemea kiongozi anayechunguzwa kujichunguza mwenyewe.

Jiulize: Nani anaweza kunisahihisha bila kuogopa kupoteza huduma, kazi au heshima yake?

Uamuzi wa haki unahitaji taarifa, ushiriki na njia ya marekebisho

Mambo matatu yanapaswa kuonekana katika maamuzi makubwa. Kwanza, taarifa: tunajua nini, hatujui nini, na nani anaweza kuthibitisha? Pili, ushiriki: walioathirika wamepewa nafasi salama na yenye maana ya kueleza mahitaji yao? Tatu, marekebisho: tunapogundua madhara, nani anaweza kuomba uamuzi upitiwe tena?

Fikiria kamati ya hospitali inayobadili ratiba za wafanyakazi. Ingeweza kutoa amri na kufunga mjadala. Badala yake, inaweza kukusanya taarifa za uchovu, kusikiliza wafanyakazi wa usiku, kujaribu mabadiliko kwa muda na kuchunguza iwapo huduma kwa wagonjwa imeimarika. Matokeo hayapimwi kwa kasi ya ratiba pekee, bali pia kwa usalama wa wagonjwa na ustawi wa wahudumu.

Katika kanisa, utaratibu huo unaweza kuhusisha kufafanua vigezo vya msaada, kuweka njia ya kuomba kupitiwa kwa uamuzi, na kufanya ukaguzi wa mara kwa mara bila kutangaza hadharani taarifa binafsi za wahitaji. Haki si kelele za uwazi unaovua watu staha. Ni ukweli unaolinda utu wao.

Uamuzi uliokosolewa si lazima uwe mbaya; na uamuzi uliopigiwa makofi si lazima uwe mzuri. Ukweli hauamuliwi kwa kura pekee. Lakini viongozi wanaoweza kusahihishwa hupunguza uwezekano kwamba makosa yatakuwa desturi.

Jiulize: Uamuzi wetu ukiathiri mtu bila haki, anaweza kukaribia mlango gani ili kupata msaada?

Tumaini la ufufuo linatuita kutenda haki sasa

N. T. Wright anasisitiza kwamba ufufuo wa Yesu ni mwanzo wa uumbaji mpya, na kwamba tumaini la Mungu kuurekebisha ulimwengu linatuita kupinga udhalimu sasa, hata ndani ya makanisa. Huo ndio upeo unaozidi mbinu za usimamizi: tunawajibika kwa sababu Mungu hajauacha ulimwengu wake.

Kanisa si sawa na ufalme wa Mungu. Ukuaji wa washiriki, majengo na ushawishi unaweza kuwa na nafasi yake, lakini hauonyeshi moja kwa moja kwamba haki ya Mfalme Yesu inatawala katika mahusiano yetu. Ufalme umeingia kupitia Yesu; utimilifu wake bado tunaugojea. Kwa hiyo tunafanya mema bila kudai kwamba taasisi zetu tayari ni kamilifu.

Hatutendi haki ili kujinunulia ukubalifu mbele za Mungu. Tunatenda kwa kuwa tumekaribishwa katika rehema za Kristo na tunafinyangwa na Roho wake. Tunaweza kukiri tulipokosea, kurekebisha tulipoharibu na kuanza tena bila kuficha ukweli.

Kwa kanisa, hilo ni sehemu ya utume wa kutangaza na kuonyesha Injili. Kwa familia, shule, biashara na jamii, linaonekana katika uadilifu, kutowabagua watu, kulinda walio hatarini na kuacha mifumo iliyo bora kwa wanaokuja baada yetu. Hakuna taasisi ya kibinadamu itakayokamilisha uumbaji mpya; lakini inaweza kutoa ishara ndogo za haki ambayo Mungu ameahidi.

Jiulize: Baada ya mimi kuondoka, watu watairithi taasisi yenye sura yangu au yenye njia za haki zinazowawezesha kustawi?

Swali gumu: Je, kuwawajibisha viongozi hakutaharibu umoja na sifa ya kanisa?

Mashtaka ya uongo yanaweza kuharibu maisha, na taarifa zisizochunguzwa zinaweza kusambaza hofu. Ndiyo maana uchunguzi wa haki lazima ulinde pia mtu anayetuhumiwa dhidi ya hukumu ya haraka, utangazaji wa siri na upendeleo.

Lakini kuficha madhara ili kulinda jina la taasisi si umoja wa Kristo. Umoja uliojengwa juu ya ukimya wa waliojeruhiwa ni dhaifu kuliko ukweli unaoukabili kwa upendo. Tofautisha msamaha (kuachilia kisasi binafsi), upatanisho (kujenga upya uhusiano inapowezekana na kwa usalama), kurejesha uaminifu (mchakato unaohitaji matendo na muda), na kurejeshwa katika nafasi (uamuzi tofauti wenye masharti ya usalama na uwajibikaji). Hakuna kati ya hayo yanayobatilisha wajibu wa ulinzi au sheria.

Kulinda ushuhuda wa kanisa hakumaanishi kulinda kila uamuzi wa kiongozi. Kunamaanisha kuishi kwa uaminifu mbele ya Yesu tunayemhubiri.

Matumizi Katika Maisha

1. Tangaza vigezo kabla ya uteuzi au mgawo. Eleza nani anastahili, kwa nini, na jinsi ya kuomba kupitiwa kwa uamuzi.
2. Sikiliza walioathirika zaidi. Tafuta kwa makusudi watu ambao hawahudhurii mikutano au hawawezi kupinga bila hofu.
3. Tenganisha maslahi binafsi na maamuzi. Weka utaratibu wa kiongozi kujiondoa kwenye uamuzi unaomhusu ndugu, rafiki au biashara yake.
4. Fanya matumizi ya fedha yakaguliwe. Tumia bajeti, kumbukumbu, watu zaidi ya mmoja kuidhinisha na taarifa zinazolinda usiri unaostahili.
5. Unda njia huru ya malalamiko. Weka ulinzi dhidi ya kulipiziwa kisasi na utaratibu wa kushughulikia taarifa za madhara kwa haraka.
6. Pima watu, si takwimu pekee. Angalia usalama, ukuaji wa wanafunzi, ushiriki, uaminifu na kama walio dhaifu wanafaidika kweli.
7. Kiri na rekebisha bila kujitetea kupita kiasi. Uamuzi uliokosewa usigeuke kuwa utambulisho wa kiongozi; uchukuliwe kuwa wajibu wa kujifunza.

Zoezi la Juma: Pitia uamuzi mmoja kwa mizani ya haki

Lengo: Kuchunguza kama uamuzi mmoja wa kweli unalinda utu wa watu na unaweza kuwajibishwa.

1. Chagua uamuzi wa hivi karibuni kuhusu fedha, ratiba, uteuzi au huduma; usitumie taarifa binafsi bila ruhusa.
2. Andika kusudi lake, vigezo vilivyotumika, watu waliofaidika na watu ambao huenda waliachwa pembeni.
3. Mwombe mshirika wa kujifunza asiye chini ya mamlaka yako akusaidie kupima upendeleo na athari; pale panapohitajika, sikiliza walioathirika kwa njia salama.
4. Tambua hatua moja ya kurekebisha, na weka mtu anayewajibika pamoja na tarehe ya kuipitia tena.
5. Mwishoni mwa juma, jiulize: Ni taarifa gani mpya ilibadilisha uelewa wangu? Je, hatua niliyochukua imelinda watu kwa vitendo?

Kwa taarifa za unyanyasaji au uhalifu, usifanye zoezi la mahojiano binafsi; tumia njia rasmi na salama za utoaji taarifa na uchunguzi.

Maswali ya Kutafakari na Kujadili

1. Katika Matendo 6, malalamiko ya wajane yanafunua nini kuhusu ukuaji wa kanisa na pengo la huduma?
2. Kwa nini kisa cha Nathani kinamfanya Daudi atambue kosa ambalo hakuonekana kuliona kwake mwenyewe?
3. Mika 6:6–8 inarekebishaje fikra kwamba ibada nzuri inatosha hata pale haki inapokosekana?
4. Ni tofauti gani kati ya kuwapa wote kitu kilekile na kuwahudumia kwa haki kulingana na hali zao?
5. Ni upendeleo gani unaweza kujificha ndani ya mahusiano mazuri ya kiongozi na watu wake?
6. Je, taratibu zetu zinamruhusu mtu kumlalamikia kiongozi bila kupitia kwa kiongozi huyo?
7. Tunawezaje kuheshimu haki za mtuhumiwa huku tukilinda usalama wa mtu anayeripoti madhara?
8. Ni uamuzi gani mmoja tunaoweza kuupitia tena ndani ya mwezi huu ili ushuhuda wetu uendane zaidi na tabia ya Yesu?

Hitimisho: Hakuna jina linalopaswa kupotea kwenye orodha

Turudi kwenye meza ya kamati ya shule. Si kila uamuzi utamfurahisha kila mtu. Lakini uongozi wa haki unakataa kuridhika na orodha iliyopitishwa huku mtoto mwenye uhitaji mkubwa akisahaulika. Unauliza, unachunguza na, inapobidi, unabadilisha uamuzi.

Yesu hakuitwa Mfalme ili kutupa mfano wa mamlaka yasiyoguswa. Alitoa maisha yake kwa ajili ya wengine. Chini ya utawala wake, kiongozi bora si yule ambaye hakuna anayemuuliza maswali, bali anayefanya iwezekane kwa ukweli kusemwa, watu kulindwa na haki kutendeka.

Sala: Bwana Yesu, tupe moyo unaopenda haki kuliko sifa zetu. Tufundishe kuona waliopuuzwa, kusimamia ukweli bila upendeleo na kukubali kusahihishwa. Roho wako atusaidie kufanya maamuzi yanayolinda watu na kuliheshimisha jina lako. Amina.

Daraja kuelekea makala inayofuata: Baada ya kujenga maamuzi yanayowajibika, tunahitaji kuuliza: tunawatayarishaje wengine kutumia mamlaka kwa hekima, bila kuwafanya wategemee kiongozi mmoja? Hilo ndilo tutakalochunguza katika Kiongozi Bora – Kuwawezesha Wengine Kukua na Kuongoza.

Orodha ya Vyanzo

1. Biblia, Neno: Biblia Takatifu (NEN): Matendo 6; 2 Samweli 12; Mika 6; 1 Timotheo 5; Marko 10.
2. N. T. Wright, “Beginning to Think About the New Creation” (N. T. Wright Online, 2020), hasa sehemu ya Justice and Beauty.
3. John C. Maxwell, “The 5 Levels of Leadership” (tovuti rasmi ya John Maxwell); na “Overloaded and Underempowered”.
4. Simon Sinek / The Optimism Company, “The Golden Circle”.

Dokezo la vyanzo: Mawazo ya Wright, Maxwell na Sinek yametafsiriwa na kutumika katika mjadala wa Kikristo; matumizi haya si mfumo waliouandika kwa pamoja. Visa vya maisha ya sasa ni mifano ya kubuni, si ripoti za matukio halisi.