Uchambuzi wa Nehemia 13: Mji Wenye Malango na Mioyo Iliyojeruhiwa — Wakati Matengenezo Yanapofunua Uhitaji wa Kufanywa Upya kwa Kina Zaidi

01

1.0 Utangulizi

Baadhi ya miisho haitupi faraja tuliyoitarajia. Baada ya furaha ya Nehemia 12, tungetazamia simulizi lifungwe kwa mji unaong’aa, ibada ya uaminifu, familia imara, Sabato takatifu, na watu walioponywa hatimaye. Ukuta umejengwa upya. Sheria imesomwa. Watu wameungama. Agano limetiwa sahihi. Mji umeimba.

Lakini Nehemia 13 inaturudisha kwenye maumivu. Sura hii ya mwisho inafunua maridhiano yasiyofaa hekaluni, kupuuzwa kwa Walawi, kuvunjwa kwa Sabato, machafuko ya kiuchumi, ndoa zinazoingiza watu katika kutokuwa waaminifu kwa agano, na matengenezo makali ya Nehemia. Mji una malango tena, lakini matendo ya watu yanavunja agano waliloahidi kulishika.

Sura hii inauliza swali zito: Ni nini hutokea wakati urejesho wa nje unapofanikiwa, lakini mabadiliko ya ndani yanabaki hayajakamilika?

Andiko hili linahusu matengenezo yanayofunua moyo uliojeruhiwa, kwa sababu kuta, nadhiri, sherehe na uongozi wenye nguvu haviwezi kukamilisha kile ambacho ni ufanyaji upya wa ndani wa Mungu pekee unaoweza kukiponya.

Nehemia 13 si hitimisho nadhifu. Ni kioo. Inatuonyesha kuwa nyakati za uamsho zinaweza kufifia, nadhiri zinaweza kudhoofika, taasisi zinaweza kupotoshwa, na viongozi wanaweza kuwa wakali chini ya mzigo wa kushindwa kunakorudiwa. Hata hivyo, sura inaweka tumaini hai kwa kutufanya tutamani kitu kikubwa kuliko matengenezo ya nje: moyo mpya, Mfalme mwaminifu, sheria iliyoandikwa na Roho, na rehema inayojenga ndani zaidi kuliko kuta.

02

2.0 Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi

Nehemia 13 ni sura ya mwisho ya Ezra–Nehemia. Inakuja baada ya kuwekwa wakfu kwa ukuta katika Nehemia 12, ambapo furaha ya Yerusalemu ilisikika mbali [Neh. 12:43]. Sherehe hiyo ilionekana kuifikisha simulizi ya urejesho kwenye kilele. Lakini sura ya 13 inaonyesha kwamba ahadi za agano za Nehemia 10 zimepuuzwa.

Sura inaanza kwa kusomwa kwa Sheria hadharani na kutengwa kwa Waamoni na Wamoabi katika kusanyiko, kwa sababu ya simulizi ya Balaamu na upinzani wao dhidi ya Israeli jangwani [Neh. 13:1–3; Kum. 23:3–5]. Kisha simulizi linahamia kipindi cha baadaye, Nehemia anaporudi Yerusalemu baada ya kukaa tena kwa Mfalme Artashasta [Neh. 13:6–7]. Wakati akiwa hayupo, matumizi mabaya makubwa yameota mizizi.

Kushindwa kwa sura hii kunalingana moja kwa moja na ahadi za Nehemia 10. Watu waliahidi kutoiacha nyumba ya Mungu [Neh. 10:39], lakini vyumba vya hazina vinatumiwa vibaya na Walawi wanapuuzwa [Neh. 13:4–14]. Waliahidi kuilinda Sabato dhidi ya biashara [Neh. 10:31], lakini kununua na kuuza kunaendelea malangoni [Neh. 13:15–22]. Waliahidi uaminifu wa agano katika ndoa [Neh. 10:30], lakini ndoa zao zimeweka utambulisho wa kizazi kinachofuata hatarini [Neh. 13:23–29].

Kifasihi, Nehemia 13 imeundwa na matukio ya matengenezo na sala zinazorudiwa: “Unikumbuke, Ee Mungu wangu” [13:14, 22, 31], na “Uwakumbuke, Ee Mungu wangu” [13:29]. Sala hizi zinafunua hamu ya Nehemia ya kupata kibali na haki ya Mungu. Pia zinaipa sura sauti ya kibinafsi sana. Nehemia haandiki sera tu; anamsihi Mungu kwa ajili ya jumuiya inayoendelea kurudi nyuma.

Katika simulizi pana la Biblia, mwisho huu unatukosesha raha kwa makusudi. Ezra–Nehemia ilianza kwa matumaini ya kurudi, hekalu, ibada iliyorejeshwa na maisha mapya ya agano. Inamalizika kwa kutambua kwamba kutoka katika uhamisho hakujatatua uhamisho wa ndani wa moyo. Neno la mwisho si ushindi, bali hamu.

03

3.0 Kutembea Katika Andiko

3.1 Maandiko Yanapowatenga Watu Tena [Nehemia 13:1–3]

Sura inaanza “siku hiyo” Kitabu cha Musa kikisomwa masikioni mwa watu [Neh. 13:1]. Neno bado ndilo kiini. Kwa mara nyingine Maandiko yanafunua kile ambacho jumuiya lazima ikabiliane nacho.

Sehemu iliyosomwa inawahusu Waamoni na Wamoabi, ambao hawakuwalaki Israeli kwa mkate na maji jangwani, bali walimwajiri Balaamu awalaani. Hata hivyo, Mungu aligeuza laana kuwa baraka [Neh. 13:2; Hes. 22–24; Kum. 23:3–5]. Kwa kuitikia, watu wanawatenga na Israeli wale wote waliokuwa wa asili ya kigeni [Neh. 13:3].

Tukio hili lazima lisomwe kwa uangalifu. Suala si chuki ya kikabila kama shabaha ya kiroho. Agano la Kale lenyewe lina wageni wanaoungana na Mungu wa Israeli na kuwa sehemu ya simulizi ya agano, kama Rahabu na Ruthu. Wasiwasi hapa ni uaminifu wa agano na hatari ya mahusiano yanayowavuta watu mbali na Mungu.

Hata hivyo, tukio hili pia linabeba mvutano mmoja wa Ezra–Nehemia. Manabii waliona mataifa yakimiminika Sayuni kumwabudu Bwana [Isa. 2:2–4; Zek. 8:20–23]. Lakini jumuiya hii dhaifu baada ya uhamisho inaendelea kuweka mipaka ili kuhifadhi utakatifu. Swali linabaki: Mungu ataundaje watu watakatifu ambao pia watakuwa nuru kwa mataifa?

3.2 Tobia Anapopata Chumba Hekaluni [Nehemia 13:4–9]

Tukio linalofuata linashtua. Eliashibu kuhani, ambaye alikuwa na uhusiano na Tobia, anamtengenezea chumba kikubwa katika nyua za nyumba ya Mungu [Neh. 13:4–5]. Hapo awali, chumba hicho kilihifadhi sadaka, uvumba, vyombo, zaka, nafaka, divai na mafuta kwa ajili ya Walawi, waimbaji na walinda malango.

Tobia alikuwa mmoja wa wapinzani wa kudumu wa Nehemia [Neh. 2:10, 19; 4:3; 6:17–19]. Sasa, kupitia mitandao ya kindugu na kisiasa, amepata nafasi ndani ya eneo la hekalu. Adui aliyewahi kuudhihaki ukuta anakaa katika chumba ambacho kilipaswa kuhifadhi rasilimali za ibada.

Nehemia anaeleza kuwa hakuwa Yerusalemu wakati huo. Alikuwa amerudi kwa mfalme, na baadaye akaomba ruhusa ya kurudi tena [Neh. 13:6–7]. Anapogundua uovu wa Eliashibu, anakasirika. Anavitupa nje vyombo vyote vya Tobia, anaagiza vyumba vitakaswe, kisha anarudisha vyombo vya nyumba ya Mungu, sadaka na uvumba [13:8–9].

Hii ni picha hai ya ibada iliyochanganywa na maridhiano mabaya. Nyumba ya Mungu imepangwa upya ili kumpa nafasi mgeni asiye sahihi. Kilichokuwa cha ibada kimeondolewa kwa ajili ya urahisi wa kisiasa. Moyo nao, kama chumba cha hekalu, unaweza kumpa nafasi kile kilichowahi kumpinga Mungu. Wakati mwingine matengenezo huanza kwa kuitupa nje samani hiyo.

3.3 Nyumba ya Mungu Inapopuuzwa [Nehemia 13:10–14]

Nehemia anagundua kuwa mafungu ya Walawi hayakutolewa; kwa hiyo Walawi na waimbaji wamerudi mashambani mwao [Neh. 13:10]. Mfumo wa ibada unaanza kuporomoka kwa sababu jumuiya haijawategemeza wale waliowekwa kuhudumu.

Hili linavunja moja kwa moja ahadi ya agano: “Wala hatutaiacha nyumba ya Mungu wetu” [Neh. 10:39]. Watu waliahidi kulitegemeza hekalu, lakini ahadi ikafifia. Waimbaji walioijaza kuta kwa furaha sasa wamerudi mashambani kwa sababu mahitaji yao hayakutolewa.

Nehemia anawakabili wakuu: “Kwa nini nyumba ya Mungu imeachwa?” [Neh. 13:11]. Anawakusanya Walawi na kuwarudisha vituoni mwao. Kisha Yuda wote wanaleta zaka ghalani, na watu waaminifu wanawekwa kugawa mafungu [13:12–13]. Matengenezo yake yana sura ya vitendo: kukabili, kurejesha, kuweka uwajibikaji na kugawa kwa haki. Ibada haiendelezwi kwa hisia peke yake; inahitaji mifumo ya uaminifu na wasimamizi wanaoaminika.

Kisha Nehemia anaomba: “Unikumbuke, Ee Mungu wangu, kwa ajili ya hayo, wala usiyafute matendo yangu mema niliyoyatenda kwa ajili ya nyumba ya Mungu wangu” [13:14]. Sala hiyo inafunua mzigo wake. Anataka Mungu aone kwamba ametenda kwa mema ya hekalu. Lakini kurudiwa kwa matengenezo kunafunua pia udhaifu wa nadhiri za watu.

3.4 Sabato Inaposongwa na Soko [Nehemia 13:15–22]

Nehemia anaona watu wakikanyaga mashinikizo ya divai, wakileta nafaka, wakipakia punda na kuuza vyakula siku ya Sabato [Neh. 13:15]. Wafanyabiashara kutoka Tiro nao wanaleta samaki na bidhaa Yerusalemu [13:16]. Sabato imegeuzwa kuwa siku nyingine ya soko.

Kwa mara nyingine, hili linavunja ahadi ya Nehemia 10 kwamba watu hawatanunua bidhaa siku ya Sabato au siku takatifu [Neh. 10:31]. Mdundo wa kumtumaini Mungu umemezwa na biashara.

Nehemia anawakabili wakuu: “Ni jambo gani hili baya mnalolifanya, hata mkaivunja siku ya Sabato?” [Neh. 13:17]. Anawakumbusha kwamba baba zao walifanya vivyo hivyo na Mungu akauletea mji mabaya [13:18]. Kuvunja Sabato si kusahau kidogo; ni kurudia kutokuwa waaminifu kwa agano kulikosababisha hukumu.

Nehemia anachukua hatua kali. Anaamuru malango yafungwe kabla ya Sabato na yasifunguliwe mpaka iishe. Anaweka watumishi malangoni ili mzigo wowote usiingie [13:19]. Wafanyabiashara wanapolala nje ya Yerusalemu, anawaonya kuwa atawaweka mikono wakirudia [13:20–21]. Kisha anawaamuru Walawi wajitakase na kulinda malango [13:22].

Malango yaliyojengwa kuilinda mji sasa lazima yalinde wakati mtakatifu. Ukuta haulindi dhidi ya maadui tu; unaisaidia jumuiya kuikataa uchumi wa uzalishaji usio na mwisho. Nehemia anaomba tena: “Unikumbuke kwa ajili ya hayo, Ee Mungu wangu, unirehemu kwa kadiri ya wingi wa fadhili zako” [13:22]. Hapa ombi lake halitegemei matendo yake pekee, bali rehema ya agano la Mungu.

3.5 Kizazi Kipya Kinapopoteza Lugha ya Agano [Nehemia 13:23–27]

Mgogoro unaofuata unahusu ndoa na wanawake wa Ashdodi, Amoni na Moabu [Neh. 13:23]. Jambo lenye maumivu zaidi ni kwamba nusu ya watoto wao wanazungumza lugha ya Ashdodi na hawawezi kuzungumza lugha ya Yuda [13:24]. Suala ni malezi ya kizazi. Watoto wanaipoteza lugha ya utambulisho wa agano.

Lugha hapa si sarufi tu. Inawakilisha kumbukumbu ya ibada, mafundisho ya Maandiko, sala, simulizi na kujua unakotegemea. Kizazi kijacho kisipoweza kuzungumza lugha ya Yuda, kitasikiaje Torati, kitaimbaje Zaburi na kuibebaje simulizi ya agano?

Nehemia anaitikia kwa ukali: anawakabili, anawalaani, anawapiga baadhi yao, anawang’oa nywele na kuwaapisha kwa Mungu wasifanye ndoa hizo [13:25]. Ukali huu unatukwaza. Andiko linaripoti matendo yake, lakini msomaji anaalikwa kuhisi mvutano. Nehemia ana wivu kwa uaminifu wa agano, lakini njia zake ni kali.

Anamtumia Sulemani kama onyo [13:26]. Sulemani alipendwa na Mungu na kufanywa mfalme wa Israeli, lakini wake wa kigeni walimgeuza aingie dhambini [1 Fal. 11:1–8]. Kama Sulemani alianguka, jumuiya hii dhaifu baada ya uhamisho inawezaje kudhani haitadhurika? Wasiwasi ni halisi: maridhiano mabaya yanaweza kuugeuza moyo kutoka kwa Mungu. Lakini ukali wa Nehemia pia unaonyesha mpaka wa matengenezo kwa nguvu. Nywele zinaweza kung’olewa na nadhiri kulazimishwa, lakini Mungu pekee ndiye anayeweza kubadilisha tamaa.

3.6 Maridhiano ya Kikuhani Yanapolitia Doa Agano [Nehemia 13:28–29]

Mfano wa mwisho unaligusa moja kwa moja ukuhani. Mmoja wa wana wa Yoyada, mwana wa Eliashibu kuhani mkuu, ni mkwewe Sanbalati Mhoroni [Neh. 13:28]. Sanbalati alikuwa mpinzani mkuu wa kazi ya kujenga. Sasa familia yake imeunganishwa kwa ndoa na ukoo wa kuhani mkuu.

Nehemia anamfukuza. Kisha anaomba: “Uwakumbuke, Ee Mungu wangu, kwa kuwa wameutia unajisi ukuhani, na agano la ukuhani na la Walawi” [13:29]. Hili si jambo la pembeni. Ukuhani ulipaswa kulinda utakatifu, kuwafundisha watu na kuitumikia nyumba ya Mungu. Uongozi wa kikuhani unapochanganywa na maslahi yasiyofaa, ibada ya jumuiya inawekwa hatarini katikati yake.

Sura imezunguka na kurudi ilipoanzia. Ilianza na wasiwasi wa Maandiko kuhusu Amoni na Moabu. Ikafunua chumba cha Tobia hekaluni, Walawi waliopuuzwa, Sabato iliyovunjwa, familia zilizogawanyika, na uhusiano wa kikuhani na maadui. Tatizo si kosa moja la pekee; ni kurudi nyuma kwa mfumo mzima.

3.7 Kitabu Kinapomalizika kwa “Unikumbuke” [Nehemia 13:30–31]

Nehemia anahitimisha kwa kuwatakasa watu na kila jambo la kigeni, kuweka wajibu wa makuhani na Walawi, kuandaa sadaka ya kuni na malimbuko, kisha kuomba: “Unikumbuke, Ee Mungu wangu, kwa mema” [Neh. 13:30–31]. Hayo ndiyo maneno ya mwisho ya kitabu.

Mwisho huu unashangaza. Hauishii utukufu wa Mungu ukilijaza hekalu, mfalme wa Daudi akitawala, wala mataifa yakimiminika Yerusalemu. Hata hauishii watu wakilishika agano kwa furaha. Unamalizika Nehemia akiwa bado anatengeneza, anatakaswa, anapanga na kuomba akumbukwe.

Hii haimaanishi kwamba hakuna jambo jema lililotokea. Mengi yalitokea: ukuta ulijengwa, Maandiko yalisomwa, ibada ilirejeshwa, dhuluma ilikabiliwa. Lakini mwisho unaonyesha kwamba matengenezo bado hayajakamilika. Moyo unahitaji kazi ya ndani zaidi.

04

4.0 Tafakari ya Kitheolojia

4.1 Kuta Zinaweza Kujengwa Haraka Kuliko Mioyo

Nehemia 13 ni ufunguo wa kitheolojia wa kitabu kizima. Ukuta ulikamilika katika siku hamsini na mbili, lakini uaminifu wa watu kwa agano unabaki usiotulia. Miundo inaweza kubadilika haraka; mioyo mara nyingi hupinga kwa kina. Hii haimaanishi miundo si muhimu. Kuta, malango, maghala, Sabato na huduma ya hekalu vyote ni muhimu. Lakini havitoshi. Urejesho unaoonekana lazima uambatane na ufanyaji upya wa ndani.

4.2 Kupuuza ni Adui Mkubwa wa Ibada

Katika sura hii, nyumba ya Mungu haiharibiwi na jeshi; inapuuzwa. Vyumba vya hazina vinatumiwa vibaya. Walawi hawapewi mafungu yao. Sadaka zinakoma. Sabato inakuwa biashara ya kawaida.

Kudhoofika kiroho huingia kimya kimya. Si kila mara kwa uasi wa wazi, bali kupitia ruhusa ndogo, utii unaoahirishwa, midundo inayopuuzwa na maridhiano ya vitendo. Chumba cha hekalu kinakuwa cha Tobia kwa sababu mtu fulani kwanza aliacha kukiona kuwa kitakatifu.

4.3 Sabato ni Upinzani Dhidi ya Biashara Isiyo na Mwisho

Matengenezo ya Sabato ya Nehemia yanatukumbusha kwamba wakati mtakatifu ni sehemu ya maisha ya agano. Sabato inatangaza kuwa watu wa Mungu si watumwa wa uzalishaji, biashara na tamaa. Inalinda ibada, pumziko, haki na tumaini.

Soko linapoyajaza malango siku ya Sabato, mawazo ya jumuiya yanaanza kufundishwa na Misri tena. Sabato ni Kutoka kila juma—ishara kwamba Bwana, si Farao, ndiye mwenye wakati.

4.4 Kizazi Kijacho Kinahitaji Lugha ya Imani

Watoto wasioweza kuzungumza lugha ya Yuda wanaonyesha hatari ya ndani. Uaminifu wa agano lazima urithishwe. Kizazi kijacho kikipoteza lugha ya Maandiko, ibada, sala na utambulisho, urejesho hautadumu.

Kila jumuiya lazima ijiulize: Watoto wetu wanajifunza lugha gani? Si lugha ya mdomo tu, bali lugha ya tamaa, simulizi, ibada, haki, utakatifu na tumaini.

4.5 Wivu wa Nehemia Unaonyesha Ujasiri na Mipaka

Nehemia ni jasiri. Anawakabili wenye mamlaka, anatakasa nafasi ya hekalu, anawarejesha Walawi, analinda Sabato na kutetea utambulisho wa agano. Lakini ukali wake unatufanya tusijisikie vizuri. Matengenezo yake yanahitajika, lakini hayawezi kuzaa moyo mpya ulioahidiwa na manabii.

Kitabu kinamalizika kikitamani kitu zaidi: si utakatifu mdogo, bali utakatifu wa ndani zaidi; si utii dhaifu, bali utii unaozaliwa na Roho; si matengenezo yasiyo na upendo, bali uaminifu ulioandikwa ndani. Ezra–Nehemia inaelekeza zaidi ya yenyewe kwenye agano jipya, Masihi mwaminifu na Roho anayeufanya moyo upya [Yer. 31:31–34; Eze. 36:26–27].

05

5.0 Matumizi Katika Maisha

• Usidhani mradi uliokamilika ni sawa na mabadiliko yaliyokamilika. Muundo uliotengenezwa unaweza bado kuficha moyo ambao haujatengenezwa.

• Ondoa kile kilichochukua chumba cha Mungu. Jiulize ni “samani gani ya Tobia” imeruhusiwa katika nafasi zilizokusudiwa kwa ibada, sala na utii.

• Usiipuuze nyumba ya Mungu. Ibada lazima idumishwe kwa utoaji wa uaminifu, huduma, uongozi na utunzaji wa vitendo.

• Linda midundo mitakatifu. Sabato, sala, Maandiko, ibada na pumziko vinahitaji ulinzi katika malango ya maisha.

• Kifundishe kizazi kijacho kwa makusudi. Fundisha lugha ya imani kabla lugha nyingine ya tamaa haijaitawala.

• Kabili maridhiano mabaya, lakini jihadhari na ukali. Wivu kwa utakatifu lazima uambatane na unyenyekevu, rehema na utegemezi kwa Roho wa Mungu.

• Omba ufanyaji upya ulio ndani zaidi ya matengenezo. Fanya mabadiliko yanayohitajika, lakini mwombe Mungu aandike utii moyoni.

06

6.0 Maswali ya Kutafakari

1. Ni wapi maisha yako ya nje yametengenezwa, lakini maisha yako ya ndani yanabaki yamejeruhiwa au kugawanyika?

2. Ni nini kimepewa “chumba” katika moyo, nyumba, kanisa au huduma yako na sasa kinaisukuma ibada pembeni?

3. Ni mdundo gani mtakatifu ambao umeruhusu soko, shughuli nyingi au shinikizo kuusonga?

4. Ni lugha gani ya imani unayopaswa kukirithisha kizazi kijacho kwa makusudi?

5. Ni wapi unahitaji matengenezo, na ni wapi unahitaji kukiri kwamba matengenezo peke yake hayawezi kuubadilisha moyo?

07

7.0 Sala ya Mwitikio

Bwana Mungu wa rehema ya agano, Mchunguzi wa mioyo, Mjenzi wa kuta, na Mpaji wa Roho, ututazame kwa huruma.

Tunakiri kwamba mara nyingi tunajenga upya nje huku tukipuuza ndani. Tunatengeneza malango, lakini tunaacha tamaa zetu bila ulinzi. Tunaimba nyimbo, lakini tunasahau vyumba vya hazina. Tunatia sahihi ahadi, lakini tunatoka polepole katika utii.

Vitakase vyumba vya mioyo yetu. Ondoa kisichostahili kuwa katika hekalu lako. Rejesha ibada iliyopuuzwa. Linda Sabato zetu. Wafundishe watoto wetu lugha ya imani. Wafanye viongozi wetu waaminifu, nyumba zetu takatifu, na jumuiya zetu za kweli mbele zako.

Lakini fanya zaidi ya kututengeneza kwa nje. Andika sheria yako ndani yetu. Tupe mioyo mipya. Tujaze Roho wako. Tufanye watu ambao utii wao hautoki katika hofu peke yake, bali katika upendo ulioamshwa na rehema yako.

Kwa njia ya Yesu Kristo, Mshika-agano mwaminifu, hekalu la kweli, Bwana wa Sabato, na yule anayetukumbuka kwa mema, Amina.

08

8.0 Dirisha la Simulizi Nzima

Nehemia 13 inafunga Ezra–Nehemia kwa mvutano usiotatuliwa. Watu wamerudi, hekalu limejengwa, ukuta umekamilika, Maandiko yamesomwa, maungamo yamefanyika, agano limetiwa sahihi na ibada imesherehekewa. Lakini sura ya mwisho inafunua kurudi nyuma.

Hili si kosa la bahati. Mwisho unatufundisha jinsi ya kukisoma kitabu kizima. Kurudi kutoka uhamishoni kulikuwa rehema, lakini hakukuwa utimilifu wa urejesho. Watu walifika nyumbani, lakini moyo bado ulihitaji kujengwa. Yerusalemu ulipata kuta, lakini Israeli bado ilihitaji agano jipya. Matengenezo yalikuja kupitia viongozi, lakini ufanyaji upya wa ndani zaidi ulihitaji Roho wa Mungu.

Mwendo wa kitabu sasa unasikika wazi: kurudi kunaleta kujenga upya; kujenga upya kunaleta ibada; ibada inaleta maungamo; maungamo yanaleta agano; agano linafunua kushindwa; na kushindwa kunazaa hamu ya neema iliyo ndani zaidi.

Ezra–Nehemia inatuacha tumesimama katika mji uliorejeshwa wenye mioyo iliyojeruhiwa, tukimngojea Mwana mwaminifu, hekalu la kweli, urejesho mkubwa zaidi, na Mungu asiyewarudisha wahamishwa nyumbani tu—bali anayewafanya wapya.

09

9.0 Bibliografia

Boda, Mark J. Praying the Tradition: The Origin and Use of Tradition in Nehemiah 9. Berlin: de Gruyter, 1999.

Clines, David J. A. Ezra, Nehemiah, Esther. New Century Bible Commentary. Grand Rapids: Eerdmans, 1984.

Kidner, Derek. Ezra and Nehemiah. Tyndale Old Testament Commentaries. Downers Grove: InterVarsity Press, 1979.

Throntveit, Mark A. Ezra-Nehemiah. Interpretation. Louisville: John Knox Press, 1992.

Williamson, H. G. M. Ezra, Nehemiah. Word Biblical Commentary 16. Waco: Word Books, 1985.

Williamson, H. G. M. Ezra and Nehemiah. Old Testament Guides. Sheffield: JSOT Press, 1987.

Yamauchi, Edwin M. “Ezra-Nehemiah.” Katika The Expositor’s Bible Commentary, toleo lililorekebishwa. Grand Rapids: Zondervan, 2010.