1 na 2 Wafalme: Utangulizi

Mwongozo wa kusoma

Kusoma historia ya wafalme katika nuru ya agano, manabii, haki na tumaini la Mwana wa Daudi

Katika kilima, jengo linaangaza kwa dhahabu. Bondeni, mkulima anasubiri mvua. Ikuluni, mfalme anahesabu farasi na mikataba. Lango la mji, nabii anauliza kuhusu haki.

Taji linapitishwa kutoka kichwa hadi kichwa. Madhabahu zinajengwa na kubomolewa. Watu wanashangilia, wanalia, wanahamishwa. Lakini sauti moja inaendelea kuuliza: Je, mwenye kiti cha enzi anasikiliza Neno la BWANA?

Maandiko ya msingi:

1 Wafalme 2:1–4; 8:22–53; 11:9–13; 2 Wafalme 17:7–23; 25:27–30.

Swali linaloongoza:

Taifa linapokuwa na mali, jeshi, hekalu na viongozi wenye uwezo, ni nini kinachothibitisha kwamba taifa linatembea katika njia ya Mungu?

Hoja kuu:

1 na 2 Wafalme ni simulizi la taji lililopewa jukumu la kutumikia agano lakini mara nyingi likachagua kujitumikia, huku Mungu akiendelea kusema kupitia Torati na manabii na kuhifadhi tumaini la Mfalme mwaminifu.

Utangulizi — Kiti cha Enzi Hakiwezi Kuwa Madhabahu

Kuna mvuto mkubwa katika kumtazama kiongozi mwenye nguvu. Njia zinafunguliwa, majengo yanainuka, wageni wa heshima wanawasili na sauti za sifa zinajaa uwanjani. Mbele ya mafanikio hayo, swali la uaminifu linaweza kusukumwa pembeni. Jamii inaweza kufikiri: Kama mambo yanaonekana kusonga mbele, kwa nini kuuliza maswali magumu?

Vitabu vya 1 na 2 Wafalme vinakataa kufikiria namna hiyo. Simulizi linaanzia kwa Daudi aliyezeeka na mzozo wa urithi wa ufalme (1 Fal. 1). Sulemani anapokea hekima, utajiri na nafasi ya kujenga hekalu (1 Fal. 3–8). Lakini mwishoni mwa safari, Yerusalemu inakuwa magofu, hekalu linachomwa na familia nyingi zinaondolewa katika nchi (2 Fal. 25). Kati ya utukufu wa mwanzo na majivu ya mwisho, mwandishi anauliza swali ambalo si la ikulu pekee: Je, watu wa Mungu wanaweza kuwa na alama zote za mafanikio na bado wakawa wameacha kumtii Mungu?

Haya si masimulizi yaliyokusanywa ili wasomaji wachague mfalme anayependwa zaidi. Ni historia inayochunguza maisha ya umma mbele ya BWANA. Wafalme wanapimwa kwa namna wanavyoabudu, wanavyolisikia Neno na wanavyowatendea watu; si kwa hadhi, utajiri au ukubwa wa majengo pekee. Katika Biblia ya Kiebrania, Wafalme huhesabiwa miongoni mwa Manabii wa Mwanzo; historia ya ufalme inasimuliwa kwa macho ya agano (Brueggemann 2000, 1–5).

Jina la mkusanyo linaweza kuwa Wafalme, lakini mhusika mkuu wa kina zaidi ni BWANA anayelitawala taifa, anayewasikiliza wanyonge na ambaye Neno lake haliuzwi kwa bei ya ikulu. Kwa sababu hiyo, safari hii inahitaji zaidi ya kukumbuka majina na miaka. Inahitaji kusikiliza sauti ambayo mara nyingi watawala walijaribu kuizima.

Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi — Kitabu Kimoja, Majeraha Mawili

Katika mapokeo ya Kiebrania, 1 na 2 Wafalme ni sehemu mbili za simulizi moja. Mgawanyo wa kisasa katika vitabu viwili haupaswi kuuficha mwendelezo wa hadithi. Simulizi linafuatilia mabadiliko kutoka mwisho wa utawala wa Daudi, kupitia Sulemani na ufalme uliogawanyika, hadi uhamisho wa Israeli kaskazini na Yuda kusini. Mwisho wa simulizi unamwonyesha Yehoyakini akipata nafuu katika uhamisho wa Babeli (2 Fal. 25:27–30).

Kwa makadirio ya kawaida ya kihistoria, hadithi kuu inahusu kipindi cha takribani karne ya kumi hadi ya sita kabla ya Kristo. Samaria ilianguka karibu 722/721 KK; Yerusalemu iliharibiwa karibu 587/586 KK. Tarehe mahsusi na namna ya kuhesabu miaka ya baadhi ya wafalme zina mambo yanayojadiliwa; usomaji wa makini hautajenga hoja ya imani juu ya usahihi wa kila hesabu ndogo (Provan 1995, utangulizi; Brueggemann 2000, 4–5).

Simulizi halidai kuwa na taarifa zote za kila mfalme. Wakati mwingine mwandishi anawataja wafalme kwa mistari michache, kisha anatenga sura nyingi kwa Eliya, Elisha na matendo ya manabii. Mwandishi pia anarejelea kumbukumbu nyingine za kifalme ambazo hazijabaki kama vyanzo huru vilivyo mikononi mwetu (1 Fal. 14:19, 29). Uchaguzi huu wa habari unaonyesha lengo la kitheolojia: si kila tukio muhimu kwa ikulu ndilo tukio muhimu zaidi katika macho ya agano.

Kipimo cha msingi ni Torati. Kumbukumbu la Torati 17:14–20 linamwonyesha mfalme akiwa chini ya maagizo ya Mungu, akikatazwa kutegemea wingi wa farasi, kujikusanyia utajiri bila mipaka au kugeuza mahusiano kuwa utaratibu wa kuimarisha tamaa za kiti cha enzi. Kumbukumbu la Torati 6:4–5 linadai upendo wa moyo wote kwa BWANA; sura ya 12 inaelekeza ibada ya watu wa agano; sura ya 28–30 inaonyesha uzito wa uaminifu, uasi na tumaini la kurudi kwa Mungu. Ahadi kwa Daudi (2 Sam. 7:12–16) inakaa karibu na maagizo hayo, si juu ya maagizo hayo.

Kwa hiyo, Wafalme ni zaidi ya orodha ya watawala wazuri na wabaya. Ni mwaliko wa kutazama kiti cha enzi, hekalu, uchumi, sheria na mahusiano ya mataifa kama mambo yanayoonyesha mwelekeo wa moyo wa jamii. Mwandishi anayajua mambo ya siasa; lakini hataruhusu siasa kuwa ndiyo tafsiri ya mwisho ya historia (Brueggemann 2000, 1–5).

Safari ya Simulizi — Kutoka Dhahabu Hadi Uhamisho

Fungua mchoro kamili ↗Pakua SVG

Sulemani: Hekima Inapoanza Kung'aa na Dhahabu Inapoanza Kuwa Mzigo (1 Wafalme 1–11)

Mwanzo si rahisi. Adoniya anajaribu kutwaa ufalme, wakati Bathsheba na Nathani wanasaidia kuhakikisha ahadi kuhusu Sulemani inatekelezwa (1 Fal. 1). Daudi anapokaribia kufa, anamwita Sulemani kuifuata njia ya BWANA na kushika maagizo ya Musa (1 Fal. 2:1–4). Hapo ndipo msomaji anapewa kipimo cha ufalme kabla ya kuonyeshwa mafanikio yake.

Sulemani anaomba moyo wa kusikia ili kutenda haki (1 Fal. 3:9). Uamuzi kuhusu wanawake wawili na mtoto mmoja unaonyesha maana ya hekima katika maisha ya watu wa kawaida (3:16–28). Hekalu linajengwa kwa fahari, na sala ya kuweka wakfu inatangaza kuwa Mungu anasikia maombi ya Israeli na hata wageni wanaomtafuta Mungu (1 Fal. 8:27–43). Hekalu linaonyesha uwepo, msamaha na wito wa kuwa baraka kwa mataifa—si mali ya taifa ya kumfunga Mungu.

Lakini kivuli kinazidi kuwa kirefu. Shughuli za ujenzi zinahitaji kazi nyingi na utaratibu wa utawala (1 Fal. 5; 9:15–23). Sulemani anakusanya farasi na dhahabu (1 Fal. 10:14–29), kisha moyo wake unageukia miungu mingine (1 Fal. 11:1–13). Kwa msomaji anayekumbuka Kumbukumbu la Torati 17, hii ni kengele ya hatari. Hekima ya mfalme haimkomboi mfalme ambaye ameacha kusikiliza.

Ufalme Unapogawanyika: Watu Wanapogeuzwa Mzigo (1 Wafalme 12–16)

Rehoboamu anakataa kupunguza mzigo wa kazi na kodi uliolalamikiwa na watu (1 Fal. 12:1–14). Israeli inagawanyika katika falme mbili: Israeli ya kaskazini na Yuda ya kusini. Mgawanyiko una mizizi katika hukumu juu ya Sulemani (1 Fal. 11:29–39), lakini unadhihirika pia katika maamuzi ya kiuchumi na lugha ya ukali wa uongozi.

Yeroboamu anapohofia watu kurudi Yerusalemu kwa ibada, anajenga vituo vya ibada huko Betheli na Dani na kutumia picha za ndama wa dhahabu (1 Fal. 12:26–33). Hapo hofu ya kupoteza mamlaka inageuka kuwa sera ya ibada. Wafalme wanaofuata wanalinganishwa mara kwa mara na dhambi ya Yeroboamu. Katika sura za 15–16, mapinduzi na mauaji yanaonyesha kwamba kiti cha enzi kinachotafuta kujilinda kwa gharama yoyote hakipati utulivu wa kweli.

Manabii Wanasimama Njiani: Mkate, Mvua na Haki (1 Wafalme 17–2 Wafalme 8)

Wakati ikulu zinagombania mamlaka, Eliya anatokea na kutangaza ukame (1 Fal. 17:1). Lakini simulizi halimwonyeshi Mungu akizungumza katika ngurumo peke yake. Mungu anamlisha mjane wa Sarepta na kumfufua mwana wa mjane huyo (1 Fal. 17:8–24). Karmeli inafichua tofauti kati ya BWANA na Baali (1 Fal. 18); mlima Horebu unamkumbusha Eliya kwamba kazi ya Mungu haiwezi kupimwa kwa makelele pekee (1 Fal. 19).

Katika shamba la Nabothi, Ahabu na Yezebeli wanageuza mamlaka kuwa njia ya kunyang'anya urithi wa mtu asiye na nguvu za kujilinda (1 Fal. 21). Hapo ibada ya sanamu na ukosefu wa haki vinakutana. Elisha naye anahudumia wajane, watoto, wenye njaa, wagonjwa na wageni—akiwamo Naamani wa Shamu (2 Fal. 4–5). Manabii si wapinzani wa wafalme kwa sababu ya kutafuta kiti cha enzi; ni mashahidi kwamba maisha ya watu ni muhimu mbele za Mungu.

Samaria Inapoanguka: Neno Lililopuuzwa Linapokuwa Hukumu (2 Wafalme 9–17)

Hukumu dhidi ya nyumba ya Ahabu inatimizwa katika vurugu za Yehu (2 Fal. 9–10), lakini Yehu mwenyewe haachi mfumo wa ibada ya Yeroboamu (2 Fal. 10:28–31). Hili ni onyo: kuondoa viongozi wabaya si sawa na kuponya mwelekeo wa moyo wa taifa.

Samaria hatimaye inaanguka chini ya Ashuru (2 Fal. 17:1–6). Mwandishi anasitisha taarifa za siasa ili kueleza sababu za agano: ibada ya miungu mingine, kukataa maonyo ya manabii, na kuacha maagizo ya BWANA (17:7–23). Hiyo ni tafsiri ya kitheolojia ya anguko; ushindi wa kijeshi wa Ashuru una historia yake halisi. Wasomaji hawapaswi kugeuza sura hii kuwa ruhusa ya kuwalaumu kila mtu aliyepitia vita au uhamisho kwa maafa yaliyowapata.

Yuda Inaposhika Pumzi ya Mwisho: Mageuzi, Moto na Meza (2 Wafalme 18–25)

Hezekia anaonyesha tumaini kwa Mungu katika shinikizo la Ashuru na anafanya mageuzi ya ibada (2 Fal. 18–19). Lakini Manase anarejesha ibada potovu na kuhusishwa na kumwagika kwa damu isiyo na hatia (2 Fal. 21:1–16). Yosia anapokipata kitabu cha Torati, ananyenyekea na kufanya mageuzi ya kina (2 Fal. 22–23). Hata hivyo, hatari ya hukumu ya taifa haiondolewi kwa kurekebisha ibada za nje pekee.

Babeli inaiteka Yuda. Hekalu linachomwa, na Yerusalemu inaharibiwa (2 Fal. 24–25). Katika ukurasa wa mwisho, Yehoyakini wa ukoo wa Daudi anaondolewa gerezani na kupewa nafasi mezani katika Babeli (25:27–30). Huo si urejesho wa taifa wala utimilifu wa ahadi zote. Ni ishara ndogo inayoacha mlango wa tumaini wazi. Hata nchi inapochukuliwa, Mungu hajamaliza kuzungumza.

Funguo Nne za Kitheolojia — Kupima Ufalme Kwa Neno

Torati: Mfalme Ni Msikilizaji Kabla ya Kuwa Mtawala

Mfalme anapopewa taji, mamlaka ya mfalme hayawi sheria yake mwenyewe. Daudi anamwambia Sulemani atembee katika maagizo ya Mungu (1 Fal. 2:2–4); Yosia anasikia kitabu cha agano na kurarua mavazi (2 Fal. 22:11). Hii ndiyo tofauti kati ya uongozi unaotaka kusifiwa na uongozi unaokubali kurekebishwa. Torati inalinda hasa jamii isigeuzwe mtumwa wa matakwa ya mfalme (Kum. 17:14–20).

Hekalu: Uwepo wa Mungu Si Leseni ya Kutotenda Haki

Hekalu ni mahali pa maombi, msamaha na kukaribishwa kwa wageni (1 Fal. 8:27–53). Lakini nyumba ya ibada haiwezi kuchukua nafasi ya moyo unaosikia. Utukufu wa hekalu unapohusishwa na dhuluma au sanamu, jengo linakuwa ushahidi dhidi ya watu wanaodhani mali ya kidini inatosha (1 Fal. 9:6–9; 2 Fal. 21:4–7; 25:8–9). Mungu hawezi kununuliwa kwa sherehe zenye fahari.

Manabii: Sauti ya Ukweli Haipaswi Kununuliwa

Nathani, Ahiya, Eliya, Mikaya, Elisha, Isaya na Hulda wanaonyesha kwamba hakuna ikulu inayomiliki Neno la BWANA (1 Fal. 1; 11; 17–22; 2 Fal. 3–8; 19; 22). Wakati mwingine neno la kinabii ni hukumu; wakati mwingine ni mkate kwa mjane, uponyaji kwa mgeni au tumaini kwa jiji lililozingirwa. Uaminifu kwa Mungu haupimwi kwa ukubwa wa hadhira inayoshangilia nabii, bali kwa ukweli wa ujumbe na matunda yake.

Sanamu na Dhuluma: Madhabahu Zinaathiri Mashamba

Ibada ya uongo si jambo linalobaki katika madhabahu pekee. Yeroboamu anageuza ibada kuwa ngao ya kisiasa (1 Fal. 12:26–33); Ahabu anachukua shamba la Nabothi (1 Fal. 21); Manase analinajisi hekalu na kujaza Yerusalemu damu (2 Fal. 21:1–16). Kwa namna tofauti, hadithi hizi zinaonyesha kwamba mungu ambaye kiongozi anamwabudu huathiri jinsi kiongozi anavyomtendea jirani. Hata hivyo, kila maafa ya sasa hayapaswi kutangazwa moja kwa moja kuwa hukumu maalumu ya Mungu.

Kwa msomaji Mkristo, funguo hizi zinaelekeza kwa Yesu Kristo. Yesu ni Mwana wa Daudi anayekuja kutumikia badala ya kujitumikia (Marko 10:42–45), anasikiliza na kutimiza mapenzi ya Baba (Yohana 5:19), anatangaza haki na rehema kwa walio pembezoni (Luka 4:16–21), na anajitambulisha kama mahali pa kukutana na Mungu kwa njia mpya (Yohana 2:19–22). Kufikia Yesu si kuruka juu ya historia ya Israeli; ni kuona jinsi ahadi, hukumu na tumaini vinavyopata mwelekeo wa utimilifu ndani ya simulizi zima (Leithart 2006, utangulizi).

Jinsi ya Kusoma na Kuishi — Hatua Saba za Safari

1. Soma mfalme katika muktadha wa agano. Kila unapofika kwenye tathmini ya mtawala, linganisha tendo la mfalme na Kumbukumbu la Torati 6, 12 na 17. Andika mahali ambapo mafanikio ya nje yanatofautiana na uaminifu wa ndani.
2. Fuatilia gharama ya maamuzi kwa watu. Katika 1 Wafalme 5 na 12, uliza nani anayebeba mzigo wa kazi. Katika 1 Wafalme 21, uliza nani anapoteza shamba. Katika 2 Wafalme 24–25, uliza nani anahamishwa.
3. Linganisha hekalu na maisha ya jirani. Baada ya kusoma 1 Wafalme 8, chunguza kama ibada ya jumuiya yako inaendana na ukarimu, msamaha na uwajibikaji wa fedha.
4. Usikimbilie kumhukumu mhanga. Tofautisha maamuzi ya viongozi, vurugu za milki na maisha ya wananchi. Tumia maandiko kusaidia walio katika huzuni, si kuwajeruhi tena.
5. Soma sura inayofuata kwa swali la sura iliyopita. Angalia jinsi neno la nabii, ahadi au onyo vinavyotimizwa au kuleta mvutano wa hadithi.
6. Soma pamoja na wengine. Kwa kikundi cha Biblia, mpe mtu mmoja jukumu la kusimulia kisa, mwingine la kuonyesha marejeo ya Torati na mwingine la kuuliza swali la haki katika jamii.
7. Fanya utii uwe tendo. Chagua uamuzi mmoja wa haki kila wiki: kulipa deni, kusikiliza aliye kimya, kurekebisha matumizi ya fedha au kuomba msamaha kwa mtu aliyeumizwa na mamlaka yako.

Maswali Matano ya Tafakari

1. Ni mafanikio gani katika familia, kanisa au taasisi yanayoweza kufunika tatizo la kutolisikiliza Neno la Mungu?
2. Uamuzi gani wa kiongozi katika Wafalme unaonyesha wazi uhusiano wa ibada na haki kwa watu walio dhaifu?
3. Ni kwa namna gani hekalu la Sulemani linaonyesha ukaribu wa Mungu, na uharibifu wa hekalu unafichua hatari ya kujitegemea kidini?
4. Je, jamii yetu inatoa nafasi kwa sauti ya kweli inayokosoa maamuzi ya watu wenye mamlaka?
5. Ahadi ya Mungu kwa Daudi inaelekeza namna gani tumaini kwa Yesu bila kufuta maumivu halisi ya waliohamishwa?

Sala ya Kuanza Safari — Tufundishe Kusikia Kabla ya Kujenga

Ee BWANA, Mungu wa agano na Mungu wa watu wa kawaida,

Tunapoanza safari ya Wafalme, utulinde na kuvutiwa na dhahabu hadi tusione machozi. Utufundishe kutazama nyuma ya milango ya ikulu, tusikie kilio cha wajane, maombi ya wageni na sauti za watu waliobeba mizigo ya utawala. Tufungue masikio kusikia Neno kabla ya kusifu mafanikio.

Tusaidie kutofautisha hekima ya kweli na akili ya kujitafutia faida. Tulinde na ibada inayopamba madhabahu lakini kuumiza jirani. Tupe ujasiri wa kukubali onyo, hata onyo linapotoka kwa mtu asiye na cheo. Tujalie mioyo inayotaka haki kuliko makofi.

Tukikutana na majivu ya Yerusalemu, tusiwe watu wa kukata tamaa wala watu wa kupuuza maumivu. Utufundishe kumtazama Yesu Kristo, Mwana wa Daudi, ambaye ufalme wake unaleta uzima kwa kujitoa katika upendo. Neno lako liwe taa ya hatua zetu na baraka kwa jamii zetu.

Amina.

Dirisha la Sura ya Kwanza — Taji Linatafuta Mrithi

Soma inayofuata: Uchambuzi wa 1 Wafalme 1 — Tarumbeta Juu ya Karamu.

Safari itaanza si katika hekalu linalong'aa bali katika chumba cha mfalme mzee. Daudi hana nguvu za zamani; Adoniya anatafuta kujitawaza; Bathsheba na Nathani wanakumbusha ahadi; Sulemani anasubiri. Tayari katika sura ya kwanza, msomaji ataona tofauti kati ya kutwaa mamlaka na kupewa jukumu la kuongoza mbele za Mungu.

Swali la kubeba: Ni nini kinachoamua uhalali wa uongozi—nguvu ya kujitangaza, mtandao wa marafiki au uaminifu kwa ahadi na maagizo ya Mungu?

Makala hii ni mlango wa mfululizo wa sura zote 47 za 1 na 2 Wafalme (22 katika 1 Wafalme; 25 katika 2 Wafalme). Kila sura isomwe kama sehemu ya hadithi moja inayotoka kwenye kiti cha enzi kilichojaa ahadi hadi kwenye meza ya mfungwa aliyepata nafasi ya kuishi tena.

Bibliografia — Mtindo wa SBL Author–Date

1. BibleProject. n.d. The Books of Kings. BibleProject Guide.
2. Brueggemann, Walter. 2000. 1 & 2 Kings. Smyth & Helwys Bible Commentary. Macon, GA: Smyth & Helwys.
3. Leithart, Peter J. 2006. 1 & 2 Kings. Brazos Theological Commentary on the Bible. Grand Rapids: Brazos Press.
4. Provan, Iain W. 1995. 1 and 2 Kings. New International Biblical Commentary 7. Peabody, MA: Hendrickson. Imechapishwa pia katika Understanding the Bible Commentary Series.
5. Wright, N. T. 1996. Jesus and the Victory of God. Christian Origins and the Question of God 2. Minneapolis: Fortress Press.

Dokezo la usomaji

Dokezo la uhariri: Marejeo ya msingi ni maandiko ya 1 na 2 Wafalme, yakisaidiwa na uchambuzi wa Brueggemann, Provan, Leithart na muhtasari wa BibleProject. Madaraja yanayomwelekea Yesu ni usomaji wa kikanoni wa Kikristo, si madai kwamba kila kifungu cha Wafalme kinamtaja Yesu moja kwa moja.