Kwa nini ahadi ya mizizi na mavuno inaonyesha kwamba kuokolewa kwa Yerusalemu kunahusu zaidi ya kuondoka kwa jeshi?
Muhtasari wa somo
Jana sauti ilipanda kutoka nje ya ukuta. Leo barua imeingia ndani ya jiji. Maneno ya vitisho yameandikwa kwa mkono wa dola; hofu imetua kwenye meza ya mfalme. Lakini Hezekia haikunji barua na kuificha. Anaikunjua mbele za BWANA. Na kule nje, ambako farasi na mikuki vinajivunia, Mungu anaahidi shamba litakalolimwa tena, mbegu itakayoota, na watu watakaotia mizizi chini na kuzaa matunda juu.
- Andiko la msingi:
- 2 Wafalme 19:1–37.
- Swali linaloongoza:
- Ni nini hutokea wakati mamlaka ya dunia yanapotangaza kwamba hakuna tumaini, lakini kiongozi anapeleka maneno ya vitisho mbele za Mungu aliye hai?
- Wazo kuu:
- 2 Wafalme 19 inasimulia hofu ikigeuzwa kuwa sala, majivuno ya dola yakikabiliwa na Neno la BWANA, na wokovu wa Yerusalemu ukitolewa kwa neema ya Mungu—ili mabaki ya watu yapate nafasi ya kutia mizizi tena.
Utangulizi — Barua Ambayo Haipaswi Kuwa Neno la Mwisho
Wakati taarifa mbaya inapofika, mikono mara nyingi inataka kufanya mambo mawili: kufunga karatasi ili macho yasione maneno yaliyomo, au kuisoma tena na tena mpaka hofu iwe kubwa kuliko ukweli. Barua ya vitisho inaweza kutawala nyumba hata kabla mgeni mwenye vitisho hajafika mlangoni. Watu wanaweza kuanza kufanya maamuzi kwa kufuata sauti iliyoandikwa kwenye karatasi.
Hali hiyo inaikumba Yerusalemu. 2 Wafalme 18 ilifungwa huku msemaji wa Ashuru akipaza sauti mbele ya ukuta. Majeshi yalidai kwamba hakuna mungu wa mataifa aliyekuwa ameweza kuzuia ushindi wa Ashuru. Ahadi ya BWANA nayo ilitupiliwa mbali kana kwamba ilikuwa ahadi nyingine isiyo na nguvu (18:28–35). Maofisa wa Yuda walirudi kwa Hezekia wakiwa wameyararua mavazi yao (18:37).
2 Wafalme 19 inaanza si kwa shambulio la kijeshi, bali kwa tendo la kujinyenyekeza. Hezekia anararua mavazi, anavaa gunia na kuingia katika nyumba ya BWANA (19:1). Mfalme haonyeshi kwamba tatizo ni dogo. Anatangaza kwa mwili mzima kwamba nguvu za Yuda hazitoshi.
Baadaye barua nyingine inafika. Hezekia anaipokea, anaisoma na kuikunjua mbele za Mungu (19:14). Hapo ndipo taswira kuu ya sura inapojitokeza. Barua ina habari ya tishio; hekalu linakuwa mahali pa kuikabidhi habari hiyo kwa Mungu. Sala haifuti taarifa ya adui, lakini sala inakataa kuifanya taarifa hiyo kuwa tafsiri ya mwisho ya historia.
Sura hii ni kuhusu imani inayotaja hatari kwa uaminifu na kumwachia Mungu mamlaka ya mwisho. Majibu ya Mungu yanajumuisha ushindi dhidi ya Ashuru, lakini pia ahadi ya mizizi na mavuno—maisha ya watu baada ya vita. Wokovu si kuondoka kwa jeshi pekee; ni nafasi ya jamii iliyoishi katika hofu kuanza upya.
Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi — Ashuru Mbele ya Ahadi ya Daudi
Katika simulizi la Wafalme, wafalme wanapimwa kwa uaminifu wa agano, si ukubwa wa jeshi. Kumbukumbu la Torati linasisitiza kwamba mfalme anapaswa kuwa chini ya Torati (Kum. 17:14–20), na sala ya Sulemani ilitarajia siku ambayo taifa lingekabiliwa na vita, njaa na uhamisho na kumlilia BWANA (1 Fal. 8:33–51). Hezekia anakuwa mfano wa mfalme anayefanya kile ambacho hekalu lilikusudiwa kuwezesha: kumwomba Mungu aliye juu ya hekalu.
Sura ya 17 ilieleza kuanguka kwa Samaria, na sura ya 18 ikaonyesha Hezekia akivunja sanamu, akimtegemea BWANA na kukabiliwa na Senakeribu (2 Fal. 17:6–23; 18:1–37). Uvamizi wa Senakeribu dhidi ya Yuda kwa kawaida huwekwa mwaka 701 KK. Maandishi ya kifalme ya Ashuru yanasimulia mafanikio makubwa ya jeshi na kudai kwamba Hezekia alifungiwa Yerusalemu kama ndege ndani ya tundu. Rekodi hizo hazitangazi kutekwa kwa Yerusalemu. Kitabu cha Wafalme, kwa upande mwingine, kinatazama mgogoro huo kama jaribio la kuamini BWANA na kama mpaka uliowekwa kwa majivuno ya dola. Simulizi hizi zinasimama katika mitazamo tofauti ya kihistoria; si lazima kudai kwamba maelezo yote ya pande hizo yanafanana (Provan 2012, 255–62; Brueggemann 2000, 505–16).
Isaya 36–37 inasimulia karibu tukio hilo hilo. Isaya 7 huongeza mwangwi wa historia ya familia: Ahazi, baba yake Hezekia, alishawahi kuogopa maadui katika eneo la mfereji wa bwawa la juu na kutafuta usalama kwa Ashuru (Isa. 7:3–9; 2 Fal. 16:7–9). Sasa Ashuru inamtisha mwana wa Ahazi katika eneo hilo hilo (2 Fal. 18:17). Kilichonunuliwa kama kinga wakati wa baba kimekuwa tishio wakati wa mwana.
Katika mtazamo wa ulimwengu wa kale, dola zilipenda kutangaza kwamba miungu ya dola ilikuwa imewapa ushindi juu ya miungu ya mataifa yaliyoshindwa. Sauti ya Ashuru katika 18:33–35 na 19:10–13 inatumia hoja hiyo. Lakini sala ya Hezekia inatangaza tofauti ya msingi: BWANA si sanamu ya mahali fulani inayoshindana na sanamu za dola. BWANA ndiye Muumba wa mbingu na dunia, Mungu wa falme zote (19:15–18).
Mwandishi wa Wafalme anaweka tumaini hilo juu ya msingi wa ahadi ya Daudi (2 Sam. 7:12–16; 2 Fal. 19:34). Hata hivyo, kuokolewa kwa Yerusalemu hakutakuwa cheti cha kutoweza kuanguka milele. Sura za baadaye zitaonyesha Babeli ikitishia hatima ya taifa. Neema ya leo inatoa nafasi ya uaminifu wa kesho, si kibali cha kujisahau.
Kutembea Katika Simulizi — Kutoka Vazi la Gunia Hadi Mizizi ya Mabaki
Wakati Mfalme Anaporarua Mavazi na Kutafuta Neno (19:1–7)
Hezekia anaposikia taarifa ya wajumbe, anararua mavazi na kujifunika gunia. Mfalme anaingia hekaluni, kisha anatuma viongozi wa ikulu na makuhani kwa Isaya mwana wa Amozi. Wajumbe wanaeleza kwamba siku hiyo imejaa dhiki, adhabu na fedheha; mfano wa mtoto aliyefika wakati wa kuzaliwa lakini nguvu za kujifungua hazipo unaonyesha hatari ya kufikia mwisho bila uwezo wa kuvuka (19:3).
Hezekia haombi tu mkakati wa kijeshi. Anaomba Isaya aombe kwa ajili ya mabaki yaliyosalia (19:4). Hata mfalme mwenye sifa ya kumtumaini BWANA anahitaji sauti ya nabii na maombi ya wengine. Tofauti na mfalme wa Samaria aliyemkasirikia Elisha wakati wa njaa (2 Fal. 6:30–31), Hezekia anakubali kusikiliza neno la Mungu wakati wa maafa (Provan 2012, 257).
Jibu la Isaya ni la moja kwa moja: wasiogope maneno ya watumishi wa mfalme wa Ashuru. BWANA atamfanya Senakeribu asikie habari, arudi katika nchi yake na kufa huko kwa upanga (19:6–7). Neno kuhusu “roho” au msukumo utakaowekwa ndani ya mfalme linahusu hatua ya Mungu katika historia; si lazima kudai kwamba Senakeribu atapokea Roho Mtakatifu kwa maana ya kiroho ya Agano Jipya.
Ujumbe wa kwanza ni kwamba maneno ya vitisho hayamiliki kesho. Lakini bado Yerusalemu haijaona mwisho wa tishio.
Wakati Vitisho Vinaporudi kwa Njia ya Barua (19:8–13)
Msemaji wa Ashuru anarudi kwa Senakeribu na kumkuta mfalme akipigana dhidi ya Libna baada ya kuondoka Lakishi. Taarifa inafika kwamba Tirhaka wa Kushi anakaribia kupigana. Badala ya kunyamaza, Senakeribu anatuma wajumbe wengine kwa Hezekia. Ujumbe mpya unasisitiza kwamba Hezekia hapaswi kuruhusu imani kwa Mungu imdanganye (19:9–10).
Barua inataja falme zilizoharibiwa na Ashuru na kuhoji kwa nini Yerusalemu ifikiri kwamba Yerusalemu itakuwa tofauti. Hapa propaganda inapita kutoka kushambulia uwezo wa jeshi la Yuda hadi kushambulia uaminifu wa Mungu mwenyewe. Historia ya ushindi wa Ashuru ni ya kweli kwa sehemu; hitimisho kwamba BWANA hana uwezo wa kuokoa si la kweli.
Kutajwa kwa Tirhaka kama “mfalme wa Kushi” kuna mjadala wa kronolojia, kwa sababu kipindi cha utawala wake wa kifalme kinahusishwa na miaka ya baadaye kuliko kampeni ya 701 KK. Simulizi linaweza kutumia cheo alichojulikana nacho baadaye au kuhifadhi mpangilio unaohitaji maelezo zaidi. Si busara kulifuta tatizo hilo kwa mahesabu ya kubuni.
Mara nyingi hofu huvaa vazi la hoja zenye ushawishi. Changamoto ya imani si kukataa taarifa zote za adui, bali kutofautisha ukweli wa baadhi ya taarifa na uongo wa hitimisho linalopotosha.
Wakati Barua Inapokunjuliwa Mbele ya BWANA (19:14–19)
Hili ndilo tukio la katikati ya sura. Hezekia anachukua barua, anaisoma, anakwenda hekaluni na kuikunjua mbele za BWANA. Barua haiteketezwi; maneno hayafichwi; mfalme hayafanyi maumivu kuwa jambo la kujifanya. Hatari inapewa jina mbele za Mungu.
Sala inaanza kwa kukiri utambulisho wa BWANA: Mungu wa Israeli anayeketi juu ya makerubi, Mungu peke yake juu ya falme zote, Muumba wa mbingu na dunia (19:15). “Kuketi juu ya makerubi” hukumbusha sanduku la agano na patakatifu pa hekalu (Kut. 25:17–22), lakini maombi hayamfungii Mungu ndani ya jengo. Mfalme anaomba kwa Muumba wa kila mahali, si kwa sanamu inayomilikiwa na Yerusalemu.
Hezekia anaomba Mungu asikie na aone maneno ya Senakeribu. Kisha anakubali ukweli ambao propaganda imeutumia: wafalme wa Ashuru wameharibu mataifa mengi na sanamu zao. Hata hivyo, sanamu hizo zilikuwa mbao na mawe zilizotengenezwa na mikono ya wanadamu, si miungu hai (19:17–18; linganisha Isa. 44:9–20).
Ombi la mwisho lina upeo mpana kuliko kuokoa maisha ya Hezekia: BWANA aokoe Yerusalemu ili falme zote zijue kwamba BWANA peke yake ni Mungu (19:19). Sala inakubali mahitaji halisi ya watu, lakini inayaweka ndani ya shauku ya ulimwengu kumtambua Muumba. Maombi hayo yanakumbusha Musa, Eliya katika Karmeli na kanisa la kwanza lililoomba ujasiri mbele ya vitisho (Kut. 9:16; 1 Fal. 18:36–37; Mdo. 4:24–31).
Wakati Neno la Mungu Linapojibu Majivuno ya Dola (19:20–28)
Isaya anatuma ujumbe kwamba BWANA amesikia sala ya Hezekia. Ujumbe wa kinabii unamzungumzia Senakeribu kwa ushairi wa kejeli: binti Sayuni anamdharau mfalme aliyejidai kuwa hawezi kushindwa. Swali kuu linakuwa, “Ni nani aliyedharauliwa?” Jibu ni Mtakatifu wa Israeli (19:21–22).
Senakeribu alijisifu kwa magari ya vita, milima iliyopandwa, miti iliyokatwa na maji yaliyoshindwa. Lugha hiyo ni ushairi wa majivuno, si orodha ya matendo ya kijiografia yanayopaswa kusomwa kila moja kihalisi (19:23–24; Provan 2012, 260–61).
BWANA anajibu kwamba nguvu za Ashuru hazikuwa huru kutoka mamlaka ya Mungu. Dola iliyodhani ndiyo mmiliki wa historia ilikuwa imepewa nafasi katika historia ambayo Mungu hakuiwacha mikononi mwa mfalme yeyote (19:25–27; Isa. 10:5–15). Kutumiwa katika mpango wa Mungu hakumaanishi kupewa ruhusa ya kujivuna au kudhulumu. Ujumbe unaishia katika picha ya ndoano puani na hatamu mdomoni: mfalme aliyevuta mataifa mateka ataongozwa kurudi kwa njia ileile aliyokuja (19:28).
Hapa Biblia inakataa ibada ya mamlaka ya kijeshi. Lakini pia inakataza waumini kutumia madai ya “Mungu yuko upande wetu” kuhalalisha ukatili, kwa sababu hata dola iliyotumiwa na Mungu inawajibika kwa dhuluma na kiburi.
Wakati Ahadi Inapogeuka Kuwa Mbegu, Mizizi na Mavuno (19:29–34)
Baada ya ushairi wa hukumu, Isaya anatangaza ishara ya maisha ya kawaida. Mwaka wa kwanza watu watakula mazao yaliyojitokeza yenyewe; mwaka wa pili watakula mazao ya aina hiyo; mwaka wa tatu watapanda, watavuna na watapanda mizabibu (19:29). Ardhi iliyochoshwa na vita itahitaji muda wa kupona.
Kisha neno linahamia kwa watu: mabaki ya nyumba ya Yuda watatia mizizi chini na kuzaa matunda juu (19:30–31). Hii ndiyo picha inayobeba matumaini ya sura. Wokovu wa taifa haupimwi kwa kuondoka kwa jeshi pekee, bali kwa kurudi kwa kulima, familia kuishi, na jamii kujengwa kwa haki. Ishara ya mavuno si ushahidi kwamba mateso hayakutokea; ni ahadi kwamba uharibifu hautakuwa neno la mwisho.
Mungu anaahidi kwamba mfalme wa Ashuru hataingia Yerusalemu, hatarusha mshale mjini wala kujenga boma la kuuzingira (19:32–33). Sababu inatajwa: BWANA atalilinda jiji kwa ajili ya BWANA mwenyewe na kwa ajili ya Daudi mtumishi wa Mungu (19:34; 2 Sam. 7:12–16). Hata uaminifu wa Hezekia haugeuzwi kuwa malipo ambayo Mungu analazimika kuyatoa. Wokovu unasimama juu ya neema na ahadi.
Wakati Jeshi Linapoondoka na Mfalme Anaporudi Nyumbani (19:35–37)
Mwandishi anasimulia kwamba malaika wa BWANA aliwapiga watu 185,000 katika kambi ya Ashuru. Senakeribu akaondoka, akarudi Ninawi, na baadaye akauawa na wana wake Adrameleki na Shareza akiwa katika nyumba ya Nisroki, mungu wake. Esar-hadoni akatawala baada yake (19:35–37).
Idadi ya 185,000 ni madai ya simulizi la Biblia; sababu halisi ya vifo na idadi hiyo haviwezi kuthibitishwa moja kwa moja kwa rekodi huru za Ashuru zilizopo. Kumbukumbu za Ashuru hazidai kwamba Yerusalemu ilitekwa, lakini hazisimulii tukio kama kitabu cha Wafalme. Mauaji ya Senakeribu yalitokea 681 KK, miaka mingi baada ya kampeni ya 701 KK; mistari miwili ya mwisho inafupisha hatima ya mfalme badala ya kudai kwamba tukio hilo lilitokea usiku uliofuata (linganisha Isa. 37:36–38).
Ulinganifu wa mwisho unauma: mfalme aliyedai BWANA hawezi kuokoa Yerusalemu anauawa ndani ya nyumba ya mungu aliyemwabudu. Hata hivyo, somo si kushangilia mauti za watu wengi. Ushindi wa Mungu umeandikwa ndani ya historia yenye majeraha ya kweli. Kumbukumbu ya vita inapaswa kujenga unyenyekevu, huruma kwa wahanga na hofu ya Mungu, si tamaa mpya ya kumwaga damu.
Tafakari ya Kitheolojia — Mungu Anayepokea Barua na Kulinda Mbegu
Sala si kukataa ukweli; ni kuuweka ukweli chini ya Mungu
Hezekia hakuficha ujumbe wa Senakeribu. Mfalme aliukubali ukweli wa ushindi mwingi wa Ashuru, lakini alikataa tafsiri kwamba ushindi huo ulithibitisha udhaifu wa BWANA (19:17–19). Sala ya kibiblia inataja shida bila kuisujudia shida. Zaburi nyingi zinafanya hivyo (Zab. 13; 46; 74). Yesu pia aliweka uchungu na utii mbele za Baba katika Gethsemane (Marko 14:32–36). Imani haihitaji habari za uongo ili ibaki imara.
Mungu wa agano si mungu wa eneo dogo
Mfalme wa Ashuru alitafsiri historia kwa kulinganisha miungu na jeshi la dola. Hezekia alikiri BWANA kuwa Muumba wa falme zote (19:15). Imani ya Israeli haikuwa madai kwamba Yerusalemu ina sanamu yenye nguvu zaidi. Ilikuwa ushuhuda kwamba Mungu wa Israeli ndiye Bwana wa uumbaji mzima (Mwa. 1:1; Zab. 24:1). Kwa hiyo viongozi, mali na mataifa yote yanawajibika kwa haki na rehema ya Mungu.
Mabaki ni ushahidi wa neema, si ruhusa ya kujiona bora
Ahadi ya “kutia mizizi chini na kuzaa matunda juu” (19:30) inatokea baada ya uharibifu mkubwa. Mabaki hayana sababu ya kujisifu juu ya waliopoteza makazi au maisha. Yuda inabaki kwa sababu ya rehema na ahadi ya Mungu, si kwa sababu kila mwana wa Yuda ni mwema kuliko wana wa Israeli (2 Fal. 17:19; 19:34). Kisha manabii watazungumza tena juu ya chipukizi, mizizi na urejesho (Isa. 11:1–10; 37:31–32).
Njia inaelekea kwa Mfalme ambaye utawala wake haujengwi kwa vitisho
Hezekia anampeleka Mungu barua ya tishio; Yesu, Mwana wa Daudi, anakabili mamlaka za dunia bila kugeuza ufalme wa Mungu kuwa jeshi la kulipiza kisasi (Yoh. 18:36; Luka 22:49–53). Ushindi wa Kristo unapita katika msalaba na ufufuo (Kol. 2:13–15). Hatuna haki ya kufanya kila tukio la Hezekia kuwa unabii wa moja kwa moja kuhusu Yesu. Hata hivyo, simulizi la ahadi ya Daudi, mabaki na wokovu linafungua hamu ya Mfalme mwenye haki ambaye ataweka ulimwengu sawa bila kuwa mfano mwingine wa Senakeribu (Isa. 9:6–7; Luka 1:32–33).
Matumizi Katika Maisha — Kuikunjua Barua, Kisha Kutenda kwa Uaminifu
- Taja tatizo kwa jina mbele za Mungu. Andika jambo linalotisha familia, huduma au jamii; toa nafasi ya sala halisi, si maneno ya kujifanya kwamba hakuna shida (2 Fal. 19:14).
- Tenganisha ukweli na tafsiri ya vitisho. Habari ya upungufu wa fedha, ugonjwa au mgogoro inaweza kuwa ya kweli, lakini hitimisho kwamba Mungu hana njia ya kutusaidia si lazima liwe la kweli (19:10–19).
- Omba ushauri na maombi ya jumuiya. Hezekia alitafuta Isaya na watumishi wa hekalu. Kiongozi anaweza kuwashirikisha wazee, washiriki na washauri waaminifu badala ya kufanya kila uamuzi peke yake (19:2–4).
- Linda sauti ya ukweli dhidi ya propaganda. Kagua taarifa, pinga vitisho vinavyowadhalilisha watu na usitumie jina la Mungu kufanya sauti ya kiongozi ionekane isiyoweza kukosolewa (18:28–35; 19:22).
- Pima wokovu kwa maisha ya watu baada ya hatari. Baada ya maafa, tengeneza mpango wa kusaidia familia, kurudisha mazao, kuwahudumia waliojeruhiwa na kujenga upya uaminifu (19:29–31).
- Usifanye mafanikio kuwa kibali cha kujisahau. Yerusalemu ilinusurika lakini bado ilihitaji utiifu. Ushindi wa jana hauondoi haja ya kujichunguza leo (19:34; 2 Fal. 20:12–19).
- Kataa kusherehekea maafa ya adui. Soma hukumu ya Ashuru kwa heshima kwa uzito wa maisha ya binadamu. Omba haki na ulinzi wa wahanga, si matamanio ya kisasi (Mit. 24:17–18; Math. 5:44).
Maswali ya Tafakari
- Ni “barua” gani ya vitisho—taarifa, deni, ugonjwa au mgogoro—imepewa mamlaka makubwa kuliko Neno la Mungu katika maamuzi ya sasa?
- Ni mambo gani katika ujumbe wa adui yalikuwa ya kweli kihistoria, na ni hitimisho gani lilikuwa uongo wa kiroho (2 Fal. 19:10–19)?
- Ni kwa jinsi gani sala ya Hezekia inatofautiana na sala inayotaka tu ushindi wa upande mmoja (19:15–19)?
- Je, jamii ya waumini inapimaje matokeo ya msaada wa Mungu: kwa kuondoka kwa hatari tu au kwa “mizizi na matunda” ya familia na majirani (19:29–31)?
- Ni jambo gani la kiburi au kujitumainia linalopaswa kuachwa ili tumaini liwekwe kwa BWANA badala ya mamlaka ya mwanadamu?
Sala ya Mwitikio — Barua Mbele za BWANA
Ee BWANA, Mungu wa Israeli, Muumba wa mbingu na nchi, mbele za Mungu aliye hai tunaleta habari zinazotuletea hofu. Tunakumbuka familia zinazoishi na njaa, jamii zilizochoka kwa vitisho, na viongozi wanaoshindwa kuona njia ya kutoka katika maafa. Utupe moyo wa Hezekia wa kutaja shida kwa kweli na kukunja magoti bila kukata tamaa. Utupe pia masikio ya kusikia Neno la Mungu hata wakati sauti za wenye nguvu zinaongezeka.
Utusamehe kwa kutafuta hifadhi katika kiburi, mali au ahadi za wanadamu, kisha kusahau haki na rehema. Linda wanaoteswa. Uzuie mikono ya ukatili. Tufundishe kuombea maadui na kuwajali waliojeruhiwa na vita. Ambapo matumaini yamekauka, panda mbegu mpya. Ambapo familia zimevunjika, anza uponyaji. Na katika huduma zetu, mizizi ya uaminifu ishuke chini, matunda ya upendo yaonekane juu. Katika jina la Yesu Kristo, Mfalme mwenye haki na amani. Amina.
Dirisha la Sura Inayofuata — Jiji Limeokolewa, Lakini Mfalme Atajaribiwa Tena
2 Wafalme 19 inafungwa Yerusalemu ikiwa imeokolewa na Senakeribu akiwa amerudi katika nchi yake. Barua ya vitisho haikupata neno la mwisho. Lakini kuokolewa kwa jiji hakumaanishi mwisho wa majaribu ya Hezekia.
2 Wafalme 20 itampeleka msomaji kwenye chumba cha mfalme aliye mgonjwa. Isaya atafikisha ujumbe mgumu kuhusu kifo; Hezekia ataomba; Mungu atampa miaka mingine na ishara ya ajabu. Kisha wajumbe kutoka Babeli watafika, na Hezekia atawaonyesha hazina za ikulu na hekalu. Hatari ya nje iliyokuwa na sura ya Ashuru itaibadilisha nafasi kwa jaribu la ndani: namna ya kutumia siku za ziada na jinsi ya kuzungumza kuhusu baraka mbele ya wageni.
Angalia swali linalofuata: Je, moyo uliojua kumkimbilia Mungu wakati wa vitisho utaendelea kuwa mwaminifu wakati wa kupona, kupata heshima na kuonyesha mali? Mfalme aliyekunjua barua mbele za BWANA ataitwa pia kufungua moyo wa shukrani mbele za BWANA.
Bibliografia
- BibleProject. n.d. The Books of 1 and 2 Kings: Guide with Key Information and Resources. BibleProject.
- Brueggemann, Walter. 2000. 1 & 2 Kings. Smyth & Helwys Bible Commentary. Macon, GA: Smyth & Helwys.
- Leithart, Peter J. 2006. 1 & 2 Kings. Brazos Theological Commentary on the Bible. Grand Rapids: Brazos Press.
- Provan, Iain W. 2012. 1 and 2 Kings. Understanding the Bible Commentary Series. Grand Rapids: Baker Books. First published 1995.





Kuwa wa kwanza kuacha maoni.