Uchambuzi wa 2 Wafalme

2 Wafalme 20: Kivuli, Hazina na Wajibu wa Kesho

Uchambuzi wa 2 Wafalme 20 — Kivuli Kilichorudi Nyuma, Hazina Zilizofunuliwa, na Kesho Iliyosahaulika

Kwa nini kuongezewa miaka na kujenga mfereji wa maji havitoshi kuhakikisha urithi wa uaminifu kwa kizazi kijacho?

Isaya ameketi karibu na kitanda cha Hezekia mgonjwa, pamoja na bakuli la mikate ya tini na kitambaa mezani.

Anza hapa

Ujumbe mkuu kwa ufupi

2 Wafalme 20 inaunganisha machozi ya mgonjwa na wajibu wa kiongozi kwa vizazi vijavyo. Isaya anapotoa taarifa ya kifo, Hezekia anageukia ukuta na kumwomba BWANA. Mungu anasikia sala, anaahidi uponyaji na kuongeza miaka kumi na mitano. Ahadi ya kuilinda Yerusalemu inakumbusha rehema ya Mungu na ahadi ya Daudi. Kitulizo cha tini kinaweka huduma halisi ya matibabu karibu na neno la Mungu, bila kugeuza uponyaji wa Hezekia kuwa ahadi ya kupona kwa kila mgonjwa.

Kivuli kurudi nyuma kinathibitisha ahadi ndani ya simulizi, lakini maandishi hayafafanui utaratibu wa kifizikia wala muundo kamili wa ngazi za Ahazi. Muda unapokelewa kama zawadi yenye wajibu. Wajumbe wa Babeli wanapofika, Hezekia anafungua hazina za ikulu. Ziara inaleta swali kuhusu kutegemea mali, sifa na makubaliano ya kisiasa. Makala inahifadhi tofauti kati ya maana inayodokezwa na habari iliyo wazi: maandishi hayathibitishi muungano wa kijeshi wala kueleza nia zote za mfalme.

Onyo la Isaya linahamisha macho kutoka afya ya mfalme kwenda uhamisho wa taifa na hatima ya wazao. Jibu la Hezekia linaweza kuonyesha kukubali hukumu au kuridhika kupita kiasi na amani ya maisha ya sasa; mvutano unabaki. Bwawa na mfereji vinaonyesha maandalizi mazuri, lakini mafanikio ya ujenzi hayawezi kuchukua nafasi ya uaminifu wa agano. Hezekia hatimaye anakufa. Yesu, Mwana wa Daudi, anapitia mauti na kufufuka, akifungua tumaini la uumbaji mpya lenye kina kuliko kuongezewa miaka pekee.

Mambo matatu ya kubeba maishani
  • Unganisha sala ya kweli na huduma ya afya inayofaa, bila kumlaumu mgonjwa kwa kutopona.
  • Tenga muda wa huduma baada ya nafuu: tembelea mgonjwa, saidia familia yenye mahitaji au rekebisha uhusiano kwa njia salama.
  • Pima madeni, mali za pamoja na makubaliano ya taasisi kwa gharama kwa watoto, warithi na jamii; karibisha maswali ya uwajibikaji.
Endelea na uchambuzi kamili →
Katika makala hii
Kwa nini kuongezewa miaka na kujenga mfereji wa maji havitoshi kuhakikisha urithi wa uaminifu kwa kizazi kijacho?

Muhtasari wa somo

Jiji limepona hofu ya adui; lakini mfalme analala kitandani, akitazama ukuta. Machozi yanapanda kama sala; kivuli kinarudi nyuma kwenye ngazi. Miaka inaongezwa, na moyo unapewa nafasi nyingine. Halafu wageni wanafika na zawadi. Milango ya hazina inafunguliwa; lakini dirisha la kesho linaanza kutiwa giza. Je, mtu aliyeokolewa leo atakumbuka watoto wa kesho?

Andiko kuu:
2 Wafalme 20:1–21.
Swali linaloongoza:
Je, kuongezewa muda na Mungu kutazalisha unyenyekevu na uwajibikaji, au kutafanya usalama wa sasa uonekane muhimu kuliko maisha ya kizazi kijacho?
Hoja kuu:
Rehema ya Mungu inayoongeza maisha si ruhusa ya kuishi kwa ajili ya leo pekee; rehema hiyo inaita moyo unaosali kwa ajili ya leo na unaowajibika kwa kesho.

Utangulizi — Wakati Ushindi Unapofuatwa na Jaribu Jipya

Wakati mwingine shida kubwa inapopita, moyo hudhani majaribu yamekwisha. Deni linalotishia nyumba limelipwa. Mgonjwa amerudi nyumbani. Wingu la vita limetawanyika. Familia inaanza kupumua tena. Lakini nyakati za nafuu huwa na majaribu ya pekee: kujiona salama kupita kiasi, kupenda sifa za mafanikio, na kusahau gharama ambazo watu wa baadaye wanaweza kulipa kwa maamuzi ya leo.

Mwisho wa 2 Wafalme 19 unaonyesha Yerusalemu ikiokolewa kutoka katika tishio la Senakeribu. Hezekia amekunjua barua ya vitisho mbele za BWANA na kuomba kwamba mataifa yatambue ukuu wa Mungu (2 Fal. 19:14–19). Sasa simulizi linaelekeza macho kitandani. Adui wa nje amezuiliwa, lakini mfalme mwenyewe anakabiliwa na kifo. Hezekia analia na kuomba; BWANA anasikia; Isaya anarudi na habari ya kuongezewa miaka kumi na mitano.

Hapa tungetarajia simulizi la furaha tupu. Badala yake, sura inafungua mlango wa pili: wajumbe kutoka Babeli, hazina za ikulu, na unabii wa siku ambazo hazina hizo zitachukuliwa uhamishoni. Hezekia anajua namna ya kupeleka barua ya vitisho mbele za Mungu; sasa Hezekia atajaribiwa na barua ya heshima kutoka kwa wageni.

Sura hii inahusu zaidi ya kupona ugonjwa. Inahusu jinsi mtu anavyopokea muda kutoka kwa Mungu, namna mamlaka yanavyotumia neema, na kwa nini amani ya leo haipaswi kununuliwa kwa gharama ya kesho.

Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi — Kati ya Ashuru na Babeli

Vitabu vya Wafalme vinaeleza historia kama tathmini ya kiagano: wafalme hupimwa kwa uaminifu kwa BWANA, si kwa ukubwa wa majeshi au uzuri wa hazina. Ahazi, baba wa Hezekia, alitafuta usalama kwa Ashuru na akabadilisha mpangilio wa ibada ya hekalu (2 Fal. 16). Hezekia aliondoa mahali pa ibada potovu, akavunja nyoka wa shaba uliogeuzwa sanamu, na kumtegemea BWANA (2 Fal. 18:3–6). Lakini mageuzi hayakuzuia Ashuru kushambulia Yuda. Katika 2 Wafalme 19, sala ilijibu vitisho kwa kumwelekea Mungu, si kwa kutukuza nguvu za ikulu.

Maneno “siku zile” (2 Fal. 20:1) yanaunganisha ugonjwa na kipindi cha tishio la Ashuru, lakini hayathibitishi kwamba matukio yote ya sura ya 20 yalifanyika baada ya kuondoka kwa jeshi la Ashuru. Ahadi ya kulinda Yerusalemu dhidi ya Ashuru (20:6) inaonyesha kwamba masimulizi yanaweza kuingiliana kwa wakati. Kwa hiyo, 2 Wafalme 20 inapaswa kusomwa kama sehemu ya sura 18–20, si kama ratiba isiyo na pengo (Provan 1995, §53).

Isaya 38–39 inasimulia matukio yanayofanana na kuongeza wimbo wa Hezekia baada ya uponyaji (Isa. 38:9–20). 2 Mambo ya Nyakati 32:24–31 inaongeza tathmini kwamba moyo wa Hezekia uliinuka kwa kiburi, kisha Hezekia akajinyenyekeza; pia inataja kwamba wajumbe walifika kuuliza kuhusu ishara. Hayo ni maelezo ya maandiko mengine, wala si kauli zote zinazosemwa moja kwa moja katika 2 Wafalme 20.

Babeli inaingia katika simulizi kabla ya Babeli kuwa adui mkuu wa Yuda. Berodaki-baladani, aliyekuwa akipambana kwa vipindi mbalimbali na mamlaka ya Ashuru, anatuma wajumbe. Huenda ziara ilikuwa na maslahi ya kisiasa; 2 Wafalme 20 haisemi wazi kwamba muungano wa kijeshi ulifungwa. Kwa msomaji wa mwisho wa kitabu, Babeli ni jina lenye kivuli kirefu, kwa sababu 2 Wafalme 24–25 itaonyesha Yerusalemu ikianguka mikononi mwa Babeli.

Kutembea Katika Maandishi — Machozi, Kivuli na Hazina

Kitanda Kinakuwa Mahali pa Sala (20:1–3)

Isaya anamwambia Hezekia aweke nyumba yake katika utaratibu kwa sababu ugonjwa utaishia katika kifo. Mfalme anageuza uso ukutani na kumwomba BWANA akumbuke maisha ya uaminifu na moyo uliotafuta kutenda mema. Kisha Hezekia analia sana.

Tofauti na Ahazia aliyemtuma mjumbe kwa Baal-zebubu katika 2 Wafalme 1, Hezekia anamwendea BWANA. Mfalme mwenye mamlaka ya kutoa amri hawezi kuamuru moyo uendelee kupiga. Katika ukimya wa kitanda, hadhi ya kifalme inakutana na udhaifu wa kila binadamu.

Sala ya Hezekia inakumbusha uaminifu wa mfalme mwenyewe. Wasomaji wanaweza kuuliza kama kuna kivuli cha kujihesabia haki. Lakini Zaburi pia zina maombi yanayomkumbusha Mungu uaminifu wa mwombaji (Zab. 26:1–3). Maandishi hayatoi hukumu kwamba Hezekia alikosea kwa kusali namna hiyo. Kilio na maombi yanaonyesha mtu anayempelekea Mungu wasiwasi wa mwisho wa maisha, hata kama moyo haujafika katika ukamilifu.

Nabii Anarudishwa, Rehema Inaongeza Miaka (20:4–7)

Kabla Isaya hajaondoka mbali, neno la BWANA linamrudisha kwa mfalme. Mungu amesikia sala na kuona machozi. Ujumbe mpya unaahidi uponyaji, kwenda katika nyumba ya BWANA siku ya tatu, na kuongezewa miaka kumi na mitano. Mungu pia anaahidi kuilinda Yerusalemu kwa ajili ya jina la Mungu na kwa ajili ya Daudi (20:5–6).

Msingi wa ahadi hauwekwi katika ustahili wa Hezekia pekee. Mungu anakumbuka agano na kuonyesha rehema wakati mfalme mwenyewe hana uwezo wa kuongeza siku moja. Hapa kuna mwangwi wa ahadi kwa Daudi (2 Sam. 7:12–16) na sala ya Sulemani kuhusu Mungu kusikia watu waliokuwa katika dhiki (1 Fal. 8:37–40).

Isaya anaagiza kitulizo cha tini kiwekwe kwenye sehemu yenye uvimbe au jipu. Uponyaji katika simulizi unajumuisha neno la Mungu na hatua halisi ya matibabu. Kutumia tiba hakupingani na kumtumaini BWANA. Vivyo hivyo, somo hili si ahadi kwamba kila mgonjwa atapona baada ya sala au kwamba kutopona ni ushahidi wa upungufu wa imani.

Kivuli Kinaporudi, Muda Unapokelewa Tena (20:8–11)

Hezekia anaomba ishara ya kuthibitisha kwamba atapona na kwenda katika nyumba ya BWANA. Isaya anaelekeza macho kwenye kivuli kilichokuwa kikipita hatua au ngazi zinazohusishwa na Ahazi. Hezekia anachagua ishara iliyo ngumu zaidi kwa mtazamo wa kawaida: kivuli kirudi nyuma hatua kumi. Isaya anamwomba BWANA, na simulizi linasema kivuli kinarudi.

Kisanaa, kivuli kinachorudi nyuma kinaendana na maisha ya Hezekia. Mfalme alikuwa akielekea giza la kifo; sasa mfalme anapewa muda mwingine. Hatuambiwi vipimo vya kifaa hicho wala utaratibu wa kifizikia wa ishara. Hoja ya mwandishi ni kwamba Muumba ndiye mwenye mamlaka juu ya maisha na muda (linganisha Yos. 10:12–14; Isa. 38:7–8).

Kivuli kinaporudi, kalenda ya Hezekia haianzi upya bila wajibu. Miaka iliyoongezwa ni zawadi yenye swali: muda huu mpya utatumika kwa ajili ya nini?

Zawadi Zinapofika, Milango ya Hazina Inafunguliwa (20:12–13)

Berodaki-baladani wa Babeli anatuma barua na zawadi baada ya kusikia habari za ugonjwa wa Hezekia. Mfalme anawapokea wajumbe na kuwaonyesha fedha, dhahabu, manukato, mafuta ya thamani, ghala la silaha na mali nyingine zote. Msisitizo wa simulizi ni kwamba hakuna kitu cha maana katika hazina za mfalme kilichofichwa.

Ziara inaweza kuonekana kama heshima ya kidiplomasia. Hata hivyo, katika kitabu ambacho wafalme mara kwa mara huthamini usalama wa muungano na hazina kuliko uaminifu wa agano, ziara hii inatisha. Mfalme aliyeonyesha wazi barua ya adui mbele za BWANA sasa anaonyesha wazi hazina zake mbele ya wageni.

Kuonyesha mali si lazima iwe kosa katika kila hali. Tatizo la simulizi linatokea pale ambapo usalama wa taifa, shauku ya kuonekana mwenye nguvu, na uaminifu kwa Mungu vinapokuwa vinavutana. Kutokana na mpangilio wa maandishi, msomaji anaalikwa kuuliza kama Hezekia amebadilisha mahali pa kutegemea. Lakini 2 Wafalme 20 haisemi wazi nia ya Hezekia wala kuthibitisha mkataba wa siri na Babeli.

Nabii Anauliza, Kesho Inaita (20:14–19)

Isaya anauliza wajumbe walitoka wapi na waliona nini. Hezekia anajibu kwamba walitoka Babeli na waliona vyote. Kisha nabii anatangaza kwamba siku zitakuja ambapo mali yote ya ikulu itachukuliwa kwenda Babeli, na baadhi ya wazao wa nyumba ya kifalme watachukuliwa kuhudumu katika ikulu ya mfalme wa Babeli.

Hii ni hatua ya kutisha katika simulizi. Hazina ambazo Hezekia anaonyesha kwa fahari zitakuwa hazina zinazochukuliwa. Kutoka katika uponyaji wa mtu mmoja, macho yanaelekezwa kwenye hatima ya taifa na vizazi ambavyo havijazaliwa. Unabii unaandaa msomaji kwa matukio ya 2 Wafalme 24–25, bila kusema kwamba kila kitu kilisababishwa na ziara hiyo peke yake.

Hezekia anajibu kwamba neno la BWANA ni jema, kisha anaona faraja katika uwezekano wa amani na uthabiti katika siku zake. Majibu haya yanaweza kusomwa kama kukubali hukumu ya Mungu na kushukuru kwa muda wa rehema. Lakini pia yanaibua swali kali kuhusu mtazamo wa kiongozi ambaye faraja ya sasa imekuwa kubwa kuliko huzuni ya siku za wajukuu. Maandishi hayafafanui nia ya mwisho ya mfalme; msomaji anapaswa kuhifadhi mvutano huo (Brueggemann 2000, 524–27; Provan 1995, §53).

Mfereji wa Maji na Mwisho wa Utawala (20:20–21)

Mwisho unaorudia muundo wa taarifa za kifalme unataja nguvu za Hezekia, bwawa na mfereji ulioingiza maji mjini, kisha kifo cha mfalme na kutawala kwa mwana, Manase. Kazi ya kuleta maji inaonyesha hekima ya maandalizi ya mji uliokabili tishio la vita. Maji ni uhai; mji bila maji huanguka hata kama kuta bado zimesimama.

Lakini hata ujenzi mzuri hauwezi kuondoa swali la kiroho lililoachwa na ziara ya Babeli. Mfereji unaweza kuhifadhi maji kwa msimu mgumu; uaminifu wa agano unapaswa kuhifadhi mwelekeo wa kizazi kijacho. Hezekia ameongeza maji mjini, lakini ni nini kitatokea kwa moyo wa taifa baada ya Hezekia? Jina la Manase linatupeleka kwenye 2 Wafalme 21.

Tafakari ya Kitheolojia — Zawadi ya Leo na Wajibu wa Kesho

Sala Si Mbinu ya Kumdhibiti Mungu

Hezekia anamwomba Mungu kwa machozi, na Mungu anajibu (20:2–6). Simulizi linaonyesha kwamba sala ya mwanadamu ina nafasi halisi ndani ya uhusiano wa agano. Lakini Mungu si mashine inayotoa matokeo kwa kila ombi. Rehema ya Hezekia ni zawadi maalumu ndani ya historia ya mfalme na taifa. Katika bustani ya Gethsemane, Yesu mwenyewe anaomba mbele ya mateso, lakini pia anajitoa katika mapenzi ya Baba (Luka 22:41–44). Mtu anaweza kuomba kwa ujasiri, kutumia tiba inayofaa, na kumtegemea Mungu bila kudai matokeo yaliyoahidiwa kwa Hezekia.

Muda wa Ziada Ni Wito wa Uwakili

Miaka kumi na mitano inafunua kwamba muda si mali inayojimiliki. Zaburi 90:12 inaomba hekima ya kuhesabu siku. Uponyaji, kupona kutokana na hasara, au kupewa nafasi nyingine kazini vinapaswa kufungua milango ya shukrani na huduma. Mtu akipewa mwaka mwingine wa kuishi, swali si miaka mingapi imeongezwa peke yake; swali pia ni nani atabarikiwa na miaka hiyo.

Hazina ya Umma Huonyesha Mahali Pa Moyo

Hazina za Hezekia zina uhusiano na usalama wa ufalme, ulinzi wa taifa na ufahari wa ikulu (20:13). Hazina si kitu kisicho na maana; mali hutunza maisha na kujenga huduma. Lakini mali inaweza pia kujenga madhabahu ya kujitumainia. Yesu anaonya kwamba moyo hufuata hazina (Mt. 6:19–21), na mfano wa tajiri aliyekuwa na ghala kubwa unaonya dhidi ya kujenga kesho bila kumhesabu Mungu na jirani (Luka 12:16–21). Maisha ya ibada hayaishii madhabahuni; yanaonekana pia katika maamuzi ya mali.

Rehema na Hukumu Zinakutana Katika Historia Moja

Sura ina uponyaji na unabii wa uhamisho katika pumzi moja. Uaminifu wa Mungu kwa Daudi hauleti ruhusa ya kupuuza Torati. Kwa mtazamo mpana wa Biblia, tumaini la ufalme wa Daudi linatuelekeza kwa Yesu, Mfalme anayechukua wajibu kwa watu badala ya kufurahia amani yake tu (Isa. 9:6–7; Luka 1:32–33). Hezekia alipokea miaka ya ziada kabla ya kufa; Yesu alikabiliana na mauti na kufufuka ili kufungua tumaini linalovuka kaburi (1 Kor. 15:20–26). Tumaini la Kikristo si kurefusha leo bila mwisho, bali kuamini kwamba Mungu anaweza kuumba kesho mpya kupitia Kristo.

Matumizi Katika Maisha — Kuishi kwa Ajili ya Vizazi Vinavyokuja

  1. Peleka habari mbaya mbele za Mungu. Wakati wa ugonjwa au hofu, sali kwa uaminifu, kisha tafuta huduma ya afya na msaada unaofaa. Sala na hatua za vitendo si maadui (2 Fal. 20:2–7).
  2. Tumia muda uliopatikana tena kwa kusudi. Chagua tendo moja la upendo au huduma ambalo limeahirishwa: kutembelea mgonjwa, kurekebisha uhusiano au kuwasaidia wenye mahitaji (Zab. 90:12).
  3. Tambua tofauti kati ya ushuhuda na kujionyesha. Unaposimulia mafanikio ya huduma, shirika au familia, taja mchango wa Mungu na wa watu wengine bila kugeuza sifa kuwa kitovu (1 Kor. 4:7).
  4. Linda rasilimali za pamoja. Hazina za kanisa, shule, familia au huduma zisimamiwe kwa uwazi, usalama na uwajibikaji; usitoe taarifa nyeti kwa shauku ya kuwavutia wageni (2 Fal. 20:13).
  5. Pima maamuzi kwa matokeo ya vizazi. Kabla ya kuchukua deni, kuuza mali au kufanya muungano wa taasisi, uliza gharama kwa watoto, warithi na jamii (Mit. 13:22).
  6. Jenga njia ya kusikiliza sauti ya onyo. Wape viongozi wenzako nafasi ya kuuliza maswali magumu kama Isaya alivyomuuliza Hezekia; usiyaite maonyo yote upinzani (2 Fal. 20:14–15).
  7. Usiridhike na amani ya leo pekee. Ombea na andaa kizazi kijacho kwa mafundisho, haki, malezi na mifumo yenye uadilifu. Baraka ya kweli inaweza kuvuka maisha ya kiongozi mmoja (Kum. 6:6–9).

Maswali ya Tafakari

  1. Ni tukio gani la kuokolewa au kupewa nafasi nyingine ambalo linapaswa kunifanya niishi kwa shukrani zaidi?
  2. Ni katika mazingira gani ninapenda kuonyesha hazina au mafanikio kuliko kusimulia uaminifu wa Mungu?
  3. Ni uamuzi gani wa leo unaoweza kuwa mzigo kwa familia, kanisa au jamii baada ya miaka kumi?
  4. Ni nani anayeweza kuniuliza maswali magumu kwa upendo, kama Isaya alivyofanya kwa Hezekia?
  5. Ikiwa Mungu atanipa muda mwingine wa kuishi na kutumikia, ni matunda gani ningependa vizazi vinavyokuja vikute?

Sala ya Kujibu — Tufundishe Kuhesabu Siku

Ee BWANA, Mungu wa maisha na historia,

Hezekia alipogeuza uso ukutani, machozi hayakupotea machoni pako. Tunakushukuru kwa rehema inayosikia kilio, kwa huduma ya uponyaji, na kwa kila siku ya maisha uliyoitoa. Tunakuomba hekima ya kupokea zawadi ya muda bila kuigeuza kuwa sababu ya kujivuna.

Tusamehe pale ambapo mafanikio yamekuwa kioo cha kujisifu badala ya dirisha la kukuona. Tulinde dhidi ya maamuzi yanayopendezesha siku za sasa na kuacha mizigo kwa watoto wa kesho. Tufundishe kuwa waaminifu kwa mali, wazi katika uwajibikaji, jasiri kupokea maonyo, na wapole kwa wale wanaoteseka.

Kama kivuli kilivyorudi nyuma kwa Hezekia, tukumbushe kwamba kesho iko mikononi mwako. Tunakuomba Roho wa Yesu Kristo, Mfalme anayetumikia badala ya kujitumikia. Jenga mioyo inayosali, mikono inayotenda haki, na jamii inayorithisha tumaini.

Katika jina la Yesu, Amina.

Dirisha la Sura Inayofuata — Mfalme Amepata Miaka, Lakini Moyo wa Taifa Utaenda Wapi?

2 Wafalme 20 inafungwa Hezekia akiwa amekufa na Manase akichukua ufalme. Kivuli kilirudi nyuma na maisha ya mfalme yakaongezwa, lakini muda haukurejesha moja kwa moja uaminifu wa vizazi vyote. Sura inayofuata itatufanya tuangalie gharama ya kusahau neema iliyotangulia.

2 Wafalme 21 — Madhabahu Zinaporudi, Damu Inapojaa, na Taa ya Daudi Inapojaribiwa. Manase atajenga tena mahali pa ibada potovu, kuingiza sanamu hata katika nyumba ya BWANA, na kuongoza Yuda kwenye uovu mkubwa. Amoni naye ataendelea na njia hiyo. Katika sura ya 20 tuliona mfalme aliyeomba na kupona; katika sura ya 21 tutaona watawala wanaokataa kusikia.

Angalia tofauti kati ya kuongezewa muda na kuutumia muda kwa uaminifu. Je, kizazi kinachorithi baraka za Mungu kitarithi pia moyo wa kumtii Mungu, au kitarithi kuta na hazina pekee huku msingi wa agano ukiporomoka?

Bibliografia

  1. Brueggemann, Walter. 2000. 1 & 2 Kings. Smyth & Helwys Bible Commentary. Macon, GA: Smyth & Helwys.
  2. Leithart, Peter J. 2006. 1 & 2 Kings. Brazos Theological Commentary on the Bible. Grand Rapids: Brazos Press.
  3. Provan, Iain W. 1995. 1 and 2 Kings. New International Biblical Commentary 7. Peabody, MA: Hendrickson. (Pia imechapishwa tena katika mfululizo wa Understanding the Bible Commentary.)
  4. Wright, Christopher J. H. 2004. Old Testament Ethics for the People of God. Downers Grove, IL: InterVarsity Press.

Tahadhari za usomaji

Dokezo la uhariri: Hoja za kifafanuzi kuhusu mpangilio wa matukio, ishara ya kivuli na hatima ya Babeli zimechambuliwa hasa kwa msaada wa Provan (1995, §53), Brueggemann (2000, 521–30), na Leithart (2006, maelezo kuhusu 2 Fal. 18–20). Marejeo ya Isaya 38–39 na 2 Mambo ya Nyakati 32 yametofautishwa na simulizi la 2 Wafalme 20.

← Soma sura nyingine za 2 Wafalme

Maoni ya wasomaji 0

Kuwa wa kwanza kuacha maoni.

Endelea kujifunza

Makala zinazohusiana