Kitabu kilichopatikana hekaluni kinageuzaje ukarabati wa jengo kuwa uchunguzi wa moyo wa mfalme?
Muhtasari wa somo
Hekalu lina nyufa; mafundi wanaleta mbao na mawe. Lakini ufa wa taifa ni mkubwa kuliko ufa wa ukuta. Katika shughuli za ukarabati, kitabu kinaonekana. Maneno yaliyopuuzwa yanapewa sauti tena. Mfalme anasikia, na vazi la kifalme linapasuka. Hulda anasimama mbele ya wajumbe wa ikulu: Hukumu ni ya kweli. Rehema nayo ni ya kweli. Nyumba inaweza kutiwa chokaa, lakini je, moyo wa watu utakubali kutengenezwa?
- Andiko kuu:
- 2 Wafalme 22:1–20.
- Swali linaloongoza:
- Nini kinatokea wakati viongozi wanaanza kutengeneza nyumba ya ibada, lakini Neno la Mungu linafunua kwamba mioyo na maisha ya taifa vinahitaji matengenezo makubwa zaidi?
- Hoja kuu:
- 2 Wafalme 22 ni simulizi la Neno linalopatikana wakati hekalu linatengenezwa, kisha Neno hilo linampata mfalme na kumpima. Uaminifu wa kweli hauishii kulinda majengo matakatifu; unaanza kwa kusikiliza, kunyenyekea na kutenda mbele ya Mungu.
Utangulizi — Nyufa za Ukuta na Nyufa za Moyo
Baada ya mvua kubwa, mwenye nyumba anaweza kuona ufa ukutani na kuagiza fundi aje. Fundi huleta ngazi, saruji na vifaa vya kazi. Lakini wakati mwingine tatizo haliko kwenye rangi iliyochubuka. Msingi umeanza kusogea. Kupaka chokaa pekee hakutazuia ukuta kuporomoka.
Hiyo ndiyo hali ya Yuda tunapoingia 2 Wafalme 22. Sura ya 21 ilifunga simulizi la Manase na Amoni kwa picha ya taifa lililojaza hekalu madhabahu za sanamu, huku damu isiyo na hatia ikimwagika Yerusalemu (2 Fal. 21:3–9, 16). Amoni aliuawa kwa njama ya ikulu; watu wa nchi wakamweka Yosia, mtoto wa miaka minane, kwenye kiti cha enzi (21:23–26; 22:1).
Miaka inapita. Katika mwaka wa kumi na nane wa utawala wa Yosia, mfalme anaagiza matengenezo ya hekalu. Hatua hiyo ni ya maana, lakini mwandishi anasogeza macho kutoka mawe na mbao hadi kwenye kitabu kilichopatikana wakati wa kazi. Kitabu kinasomwa; mfalme anararua mavazi. Yosia anatambua kwamba kilichoharibika si hekalu pekee. Taifa limeishi kwa muda mrefu bila kulisikiliza Neno la BWANA kwa uaminifu.
Kisha Hulda, nabii mwanamke, anatoa jibu lisilopendeza: uovu wa muda mrefu una matokeo; hukumu iliyotangazwa haitapotea kwa sababu mfalme mpya ana nia nzuri. Hata hivyo, Mungu anasikia unyenyekevu wa Yosia. Hapa hukumu na rehema hazifutani. Zinakutana katika simulizi moja.
Sura inauliza swali la kila kizazi: Je, Biblia itabaki kitabu kilichowekwa salama kwenye jengo, au Neno la Mungu litapewa nafasi ya kubadilisha maamuzi, ibada na maisha ya jirani?
Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi — Mfalme Chini ya Kitabu
Vitabu vya Wafalme vinaeleza historia ya Israeli na Yuda kama historia inayopimwa kwa agano. Mwandishi hapimi wafalme kwa ukubwa wa majengo au idadi ya miaka pekee. Kipimo ni namna viongozi na jamii wanavyomsikiliza BWANA, wanavyoabudu na wanavyoishi kwa haki (Kum. 17:18–20; 1 Fal. 9:6–9).
Katika 2 Wafalme 17, Samaria ilianguka na wananchi wa Israeli ya kaskazini wakapelekwa uhamishoni. Sura ya 18–20 ilimwonyesha Hezekia akifanya mageuzi, akisali na kuokolewa na BWANA wakati wa vitisho vya Ashuru. Lakini sura ya 21 ilileta kurudi kwa ibada za sanamu na ukatili chini ya Manase, na kuendelea kwa uasi chini ya Amoni. Kwa sababu hiyo, ahadi ya hukumu dhidi ya Yerusalemu tayari ipo kabla ya Yosia kuingia katika sura ya 22 (2 Fal. 21:10–15).
Yosia anatawala miaka thelathini na mmoja, akianza akiwa na miaka minane (22:1). Katika utambulisho wa mfalme, mwandishi anasisitiza kwamba Yosia alitembea katika njia za Daudi bila kugeuka kulia wala kushoto (22:2). Maneno hayo yanakumbusha picha ya mfalme anayesoma Torati maisha yote na kutokengeuka na maagizo ya Mungu (Kum. 17:18–20; linganisha Yosh. 1:7–8). Mfalme bora si mwenye mamlaka juu ya Neno; ni mwenye mamlaka yanayokubali kupimwa na Neno.
Katika mwaka wa kumi na nane, Yosia anaagiza ukarabati wa hekalu. Simulizi linatukumbusha kazi za Yehoashi katika 2 Wafalme 12:4–16: fedha zinakusanywa, wasimamizi wanakabidhiwa, na mafundi wanalipwa. Lakini safari hii kitu kikuu kinachopatikana si mbao wala mawe. Ni kitabu cha Torati (22:8).
Kitabu hicho ni kipi? Watafsiri wengi huona uhusiano mkubwa na Kumbukumbu la Torati, hasa maagizo ya ibada, agano na laana za uasi (Kum. 12; 28–30). Hata hivyo, 2 Wafalme 22 haitoi orodha kamili ya yaliyomo ndani ya kitabu hicho. Uwezekano wa kuwa kitabu kizima au sehemu ya Torati unaendelea kujadiliwa. Vilevile, simulizi halisemi kwa uhakika kitabu kilikuwa kimefichwa kwa muda gani au kwa nini. Mambo hayo yasigeuzwe kuwa taarifa za uhakika (Provan 1995, §55; Leithart 2006, maelezo kuhusu 2 Fal. 22–23).
Katika muktadha huo, Hulda anakuwa sauti ya kinabii inayothibitisha uzito wa Neno. Hatua ya mwisho ya sura si sherehe ya kukipata kitabu, bali mwitikio wa kusikia ukweli unaouma. Mabadiliko ya hadhara na upya wa agano yataanza wazi katika 2 Wafalme 23; sura ya 22 inaweka msingi wa ndani wa mabadiliko hayo.
Kutembea Katika Maandishi — Kitabu Kinapomfikia Mfalme
Mtoto Aliyewekwa Kwenye Kiti cha Enzi Anakua Msikilizaji (22:1–2)
Yosia alianza kutawala akiwa na miaka minane. Umri wa kuanza utawala unatukumbusha hali ya kisiasa ya sura ya 21: Amoni ameuawa, na wananchi wamemweka mtoto kwenye kiti cha enzi. Mwandishi haelezi hapa hatua zote za malezi ya Yosia. Badala yake, mwandishi anatoa tathmini ya jumla ya maisha ya mfalme: Yosia alifanya yaliyo sawa machoni pa BWANA na kutotoka katika njia iliyonyooka.
Kauli ya kutogeuka kulia wala kushoto inafanana na lugha ya Torati kuhusu kutii Neno (Kum. 17:20; 28:14). Kwa mara nyingine kipimo hakitoki ikuluni. Kiti cha enzi kinatakiwa kukaa chini ya agano, si kufanya agano liketi chini ya kiti cha enzi.
Tofauti na Amoni, ambaye aliendelea na ibada za Manase (2 Fal. 21:20–22), Yosia anafungua uwezekano wa mwelekeo mpya. Hata hivyo, maelezo ya mwanzo si ruhusa ya kudhani kwamba kila jambo limekwisha kurekebishwa. Baadaye, Neno litalifunua taifa lote kuwa katika hatari.
Mafundi Wanakarabati Nyumba ya BWANA (22:3–7)
Katika mwaka wa kumi na nane wa Yosia, Shafani, mwandishi wa ikulu, anatumwa kwa Hilkia, kuhani mkuu. Kazi ni kupanga fedha zilizokusanywa kwa ajili ya nyumba ya BWANA na kuzikabidhi kwa wasimamizi wa kazi. Mafundi wa mbao, wajenzi na waashi watapata fedha za kununua vifaa na kutengeneza mahali palipoharibika.
Mwandishi anasema kwamba hesabu ya fedha haikuombwa tena kwa watu waliokabidhiwa usimamizi kwa sababu walitenda kwa uaminifu (22:7; linganisha 2 Fal. 12:15). Sentensi hiyo inasifu uaminifu wa wahusika waliotajwa. Haimaanishi kwamba uwajibikaji na kumbukumbu za fedha hazina umuhimu kwa taasisi za leo. Kwenye simulizi lenyewe, kazi imepangwa, fedha zimekusanywa na majukumu yamegawiwa.
Lakini kuna swali linalobaki: je, nyumba inayotengenezwa ina ibada inayolingana na Neno la Mungu? Mbao zinaweza kurudishwa mahali pake, lakini ibada iliyopotoshwa haiwezi kurekebishwa kwa nyundo. Mwanzo wa ukarabati wa hekalu ni mzuri; ugunduzi unaofuata utaonyesha kazi kubwa zaidi.
Kitabu Kinapatikana Katikati ya Kazi (22:8–10)
Hilkia anamwambia Shafani kwamba amepata kitabu cha Torati katika nyumba ya BWANA. Hilkia anakikabidhi kitabu, na Shafani anakisoma. Shafani anarudi kwa mfalme na kutoa taarifa ya fedha na kazi. Kisha Shafani anataja kitabu alichopewa na Hilkia na kukisoma mbele ya Yosia.
Mfuatano ni muhimu: kwanza kuna taarifa ya kazi za ukarabati; baadaye sauti ya maandishi yaliyopatikana. Hekalu ambalo lilipaswa kuweka Neno katikati ya maisha ya taifa sasa linashuhudia Neno likirudi mbele ya mfalme. Lakini uzito wa simulizi hauko katika miujiza ya kupatikana kwa kitabu. Uko katika kile kinachotokea kitabu kinaposomwa na kusikiwa.
Torati haikuwa kumbukumbu ya kale ya kuhifadhiwa kwa heshima tu. Torati ilielekeza namna ya kuabudu, kutenda haki, kumlinda mgeni, kutowadhulumu wanyonge na kuishi kama jamii iliyokombolewa (Kum. 6:4–9; 10:18–19; 16:18–20). Kitabu kinaposomwa mbele ya mfalme, utawala unaanza kupimwa kwa sauti tofauti na sifa za ikulu.
Mfalme Anararua Mavazi, Sio Kurasa (22:11–13)
Yosia anasikia maneno ya kitabu na kurarua mavazi. Katika utamaduni wa Biblia, kurarua mavazi ni ishara ya huzuni, mshtuko au unyenyekevu mkubwa (Mwa. 37:34; 2 Fal. 19:1). Vazi la kifalme, alama ya heshima, linapasuka mbele ya Neno ambalo haliogopi kiti cha enzi.
Yosia anaagiza ujumbe uende kuuliza BWANA kwa ajili ya mfalme, watu na Yuda yote. Sababu inatajwa bila kujificha: hasira ya BWANA ni kubwa kwa kuwa vizazi vilivyotangulia havikutii maneno ya kitabu (22:13). Mfalme haishii kumlaumu Manase au Amoni; mfalme anachukua kwa uzito hali ya pamoja ya taifa.
Huu ni mwanzo muhimu wa toba: kukubali kwamba maandiko yanaweza kuwa sahihi na taasisi inayojivunia historia yake ikawa imekosea. Yosia hataki kusifiwa kwa matengenezo ya jengo wakati maisha ya watu hayalingani na agano. Mfalme anaomba kupata jibu la BWANA badala ya kuamuru ujumbe wa faraja kutoka kwa washauri wa ikulu.
Hulda Anatangaza Hukumu Ambayo Ikulu Isingependa Kusikia (22:14–17)
Wajumbe watano wanaenda kwa Hulda, nabii mwanamke aliyeishi katika sehemu ya pili ya Yerusalemu. Mwandishi anamtambulisha kupitia familia na mahali pa makazi; hakuna kiongozi anayehoji uhalali wa sauti ya Hulda kwa sababu nabii ni mwanamke. Katika kipindi ambacho manabii wengine walikuwa wakihudumu, mwandishi anasimulia wajumbe wakipokea Neno la Mungu kupitia Hulda (linganisha Yer. 1:2; Sef. 1:1).
Ujumbe wa kwanza ni mgumu. BWANA ataleta maafa juu ya mahali hapo na wakazi wake kulingana na maneno ya kitabu. Sababu ni kuachwa kwa BWANA, kufukiziwa uvumba miungu mingine na kuchochewa kwa hasira ya agano (22:16–17). Hukumu iliyotangazwa katika 2 Wafalme 21:10–15 haijafutwa na ukarabati wa hekalu.
Hulda hafanyi unabii kuwa chombo cha kutuliza hofu ya ikulu. Neno la kinabii halipo ili kulinda sifa ya kiongozi; Neno linataja ukweli ambao mamlaka yanahitaji kuusikia. Maandishi yanatukumbusha kwamba hukumu hii inahusu historia maalumu ya agano la Yuda. Hatupaswi kubadili habari za majanga ya leo kuwa hukumu za moja kwa moja kuhusu hatia ya wahanga (Luka 13:1–5).
Moyo Mwema Unasikiwa, Lakini Maonyo Hayafutwi (22:18–20)
Hulda ana ujumbe wa pili kwa Yosia. Mfalme aliposikia maonyo, moyo wa Yosia ulikuwa mwororo; Yosia alijinyenyekeza, akararua mavazi na kulia mbele za BWANA. Mungu anasema kwamba amesikia. Kwa sababu hiyo, Yosia hataona maafa yote yatakayokuja juu ya mahali hapo wakati wa maisha ya mfalme (22:19–20).
Kauli kwamba Yosia atakusanywa kwa baba zake “kwa amani” inahitaji kusomwa kwa tahadhari. Katika 2 Wafalme 23:29–30, Yosia anakufa baada ya kukutana na Farao Neko huko Megido; 2 Mambo ya Nyakati 35:20–24 inaeleza tukio hilo kwa maelezo zaidi. Kwa hiyo, ahadi ya 22:20 haiwezi kurahisishwa kuwa Yosia atakufa bila vita au maumivu. Katika muktadha, kauli inahusishwa hasa na kutoshuhudia maangamizi ya Yerusalemu yaliyotangazwa. Hata hivyo, mvutano kati ya ahadi na namna ya kifo cha Yosia unapaswa kubaki wazi (Provan 1995, §55; Brueggemann 2000, 543–50).
Tofauti ya kina inaonekana hapa. Hukumu kwa taifa inatangazwa; unyenyekevu wa mfalme unasikiwa. Mungu anayechukua dhambi kwa uzito pia anaona machozi ya toba. Lakini toba ya kiongozi mmoja haifuti ghafla madhara yote ya historia ya taifa. Yosia atachagua kufanya yaliyo sawa hata baada ya kusikia kwamba siku za Yuda ni nzito.
Tafakari ya Kitheolojia — Moyo wa Mfalme Chini ya Neno
Torati Si Pambo la Hekalu; Ni Kipimo cha Ufalme
Torati inapatikana katika jengo, lakini kusomwa kwa Torati kunaleta uamuzi kuhusu maisha ya mfalme na taifa. Kumbukumbu la Torati 17:18–20 ilitaka mfalme asome maagizo ya BWANA ili asijivune juu ya ndugu zake. Katika 2 Wafalme 22, Yosia anakubali kwamba Neno linaweza kuitisha kiti cha enzi kujibu. Hiyo ndiyo tofauti kati ya kumiliki Biblia na kuishi chini ya Biblia. Hekalu linahitaji matengenezo; moyo wa mwenye mamlaka unahitaji kusikia.
Kusikia Kweli Kunahusisha Unyenyekevu na Hatua
Kurarua mavazi hakumaanishi mengi bila kuomba mwongozo na kuchukua hatua. Lakini Yosia hachukui hatua kwa kujitetea; Yosia anatuma watu kuhoji mbele za BWANA (22:12–13). Kitenzi cha kusikia katika mapokeo ya Kumbukumbu la Torati kinahusisha kutii, si kupokea sauti masikioni tu (Kum. 6:4–5). Katika sura inayofuata, kusikia huku kutageuka kuwa kusoma Neno hadharani na kufanya upya agano (2 Fal. 23:1–3). Kanisa linalojifunza Biblia linaitwa pia kurekebisha mazoea ya maisha.
Hulda Anaonyesha Kwamba Ukweli Hauko Chini ya Ikulu
Wajumbe wa mfalme wanakwenda kwa nabii mwanamke, na Hulda anatoa hukumu ya BWANA bila kupunguza uzito wa ujumbe. Neno la Mungu haliuzwi kwa sifa, hofu au mamlaka. Uongozi wenye afya unahitaji watu wanaoweza kuuliza maswali magumu kuhusu pesa, ibada, matumizi ya nguvu na ulinzi wa wanyonge. Nabii wa kweli hashindanii kumfurahisha mfalme; nabii anamwongoza mfalme kusikia BWANA.
Hukumu na Rehema Vinatuongoza kwa Yesu
Mungu anathibitisha kwamba Yuda imevunja agano, lakini Mungu anasikia moyo wa Yosia uliotubu. Hili halijibu kwa urahisi matatizo yote ya historia. Badala yake, simulizi linazidisha kiu ya mfalme ambaye hatasikia Neno kwa muda tu, bali ataishi uaminifu kamili.
Katika Yesu Kristo, Neno la Mungu halisikiki kama hati iliyopatikana tu; Neno limekaa kati ya watu (Yoh. 1:14). Yesu hakuvunja Torati, bali alikuja kuitimiza (Mt. 5:17–20). Yesu alisoma maandiko na kutangaza habari njema kwa maskini, uhuru kwa walioonewa na mwaka wa neema ya BWANA (Luka 4:16–21). Msikilizaji wa Yesu anaitwa kutenda, si kusikia pekee (Mt. 7:24–27; Yak. 1:22).
Yosia analia kwa sababu ya agano lililovunjwa. Yesu anakubali gharama ya ukosefu wa uaminifu wa binadamu msalabani, na kwa ufufuo Yesu anafungua njia ya agano jipya linalohusisha msamaha na mioyo inayobadilishwa (Yer. 31:31–34; Luka 22:20; 24:44–47). Yosia anaonyesha uzuri wa mfalme anayesikia; Yesu ndiye Mfalme anayeleta utii kamili, msamaha na mwanzo mpya.
Matumizi Katika Maisha — Kutoka Ukarabati wa Majengo Hadi Ukarabati wa Maisha
- Soma Neno kwa nia ya kutenda. Tenga dakika ishirini wiki hii kusoma 2 Wafalme 22 na Kumbukumbu la Torati 17:18–20. Andika uamuzi mmoja wa nyumbani, kazini au kanisani unaohitaji kubadilishwa (Yak. 1:22).
- Kagua fedha kwa uaminifu na uwazi. Kama kuna mradi wa ujenzi au huduma, hakikisha mapato, matumizi, majukumu na taarifa za ukaguzi zinaeleweka. Uaminifu wa 22:7 usiwe kisingizio cha kutokuwa na uwajibikaji (2 Kor. 8:20–21).
- Sikiliza ukweli unaoumiza. Omba watu wawili wenye uaminifu wa kukueleza jambo ambalo uongozi unaepuka kulisikia. Usijibu mara moja kwa kujitetea; kwanza tambua ukweli na uweke hatua ya kurekebisha (Mit. 12:15).
- Tofautisha majengo mazuri na maisha yanayoonyesha injili. Kabla ya kugharamia urembo mwingine wa jengo, kagua hali ya wahudumu, watoto, wagonjwa, wafungwa na wenye mahitaji katika jamii (Isa. 1:16–17).
- Heshimu sauti za watu wanaosema ukweli. Hulda anapokea wajumbe wa ikulu na kutangaza Neno kwa uaminifu. Fungua nafasi salama kwa wanawake, vijana na watu wasiokuwa na cheo kutoa ushuhuda na kuibua matatizo (2 Fal. 22:14–20).
- Kubali uwajibikaji wa pamoja bila kumwaga lawama kwa wahanga. Yosia anakiri hali ya taifa. Anza kwa kukubali kosa la taasisi na kupanga marekebisho; usigeuze maandiko kuwa silaha ya kuwalaumu watu walioathirika na maafa (Luka 13:1–5).
- Endelea kutenda mema hata majibu yanapokuwa magumu. Hukumu haikufutwa kwa sababu ya moyo wa Yosia, lakini Yosia hakuita utii kuwa kazi bure. Chukua hatua moja ya haki, msamaha au huduma hata matokeo ya haraka yasipoonekana (Gal. 6:9).
Maswali ya Tafakari
- Ni eneo gani katika maisha, familia au kanisa limepambwa kwa nje lakini lina nyufa za uaminifu ndani?
- Ni ukweli gani wa Maandiko ninaoujua lakini nimekuwa nikiahirisha kuutii?
- Je, viongozi wa huduma yangu wana watu wa kusema ukweli kwa ujasiri kama Hulda, au ni washauri wa kuunga mkono kila uamuzi?
- Ni hatua gani ya kurekebisha madhara ya maamuzi ya zamani inayohitajika, hata baada ya kuomba msamaha?
- Kwa namna gani kusikia Neno wiki hii kunaweza kubadilisha matumizi ya fedha, haki kwa jirani au ulinzi wa walio dhaifu?
Sala ya Mwitikio — Neno Lianze na Moyo
BWANA, Mungu wa agano,
Hekalu la Yerusalemu lilikuwa na nyufa, lakini mioyo ya taifa ilikuwa na nyufa kubwa zaidi. Mfalme Yosia aliposikia Neno, vazi la fahari lilipasuka na unyenyekevu ukaanza. Tufundishe kusikia kwa mioyo iliyo tayari kubadilika.
Usiruhusu maandiko yabaki mapambo ya madhabahu, vitabu vya maktaba au maneno yanayorudiwa bila matunda. Tusaidie kuona ambapo mali imeficha tamaa, desturi imeficha uasi, au heshima ya taasisi imeficha kilio cha jirani. Tujalie ujasiri wa kuomba msamaha, kurejesha haki na kusikiliza sauti za kweli hata maneno yanapoumiza.
Wape hekima wasimamizi wa fedha, walimu wa Biblia na viongozi wa familia. Linda watoto na watu waliodhulumiwa. Kama Hulda alivyosema kweli na Yosia alivyojinyenyekeza, tufanye watu wa Neno na matendo.
Kwa Yesu Kristo, Mfalme aliyelitii Neno kikamilifu na kulifungua tumaini la agano jipya, tunasali. Amina.
Dirisha la Sura Inayofuata — Kitabu Kitasomwa, Agano Litafanywa Upya
2 Wafalme 22 inafungwa kwa maneno mawili yanayobeba uzito tofauti: hukumu juu ya Yerusalemu haitafutwa, lakini machozi na unyenyekevu wa Yosia vimesikiwa. Sura imeonyesha kitabu kilichopatikana, mfalme aliyesikia na nabii mwanamke aliyekataa kuuficha ukweli. Hata hivyo, kitabu bado hakijasomwa mbele ya taifa lote katika simulizi la sura hii.
2 Wafalme 23 — Agano Litasomwa Hadharani, Madhabahu Zitabomolewa, Lakini Je, Taifa Litabadilika? Yosia atawakusanya wakuu na watu, atasoma maneno ya kitabu cha agano, na ataanza mageuzi yanayogusa hekalu, nchi na ibada za muda mrefu. Pasaka itasherehekewa kwa namna ya pekee.
Angalia tofauti kati ya kuondoa alama za uasi na kurejesha uaminifu wa moyo. Mfalme anaweza kuvunja sanamu za mawe; lakini je, taifa litamruhusu BWANA kuvunja sanamu zilizojificha katika maamuzi na tamaa? Na je, utii wa Yosia utaweza kuzuia maafa yaliyotangazwa kwa Yuda?
Bibliografia
- Brueggemann, Walter. 2000. 1 & 2 Kings. Smyth & Helwys Bible Commentary. Macon, GA: Smyth & Helwys.
- Leithart, Peter J. 2006. 1 & 2 Kings. Brazos Theological Commentary on the Bible. Grand Rapids: Brazos Press.
- Provan, Iain W. 1995. 1 and 2 Kings. New International Biblical Commentary 7. Peabody, MA: Hendrickson. (Imechapishwa tena katika Understanding the Bible Commentary Series.)
- Wright, Christopher J. H. 2004. Old Testament Ethics for the People of God. Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
Tahadhari za usomaji
Dokezo la uhariri: Uchambuzi unategemea hasa 2 Wafalme 22, Brueggemann (2000, 543–50), Provan (1995, §55), na Leithart (2006, maelezo ya 2 Wafalme 22–23). Utambulisho kamili wa kitabu kilichopatikana haujaelezwa wazi katika sura; Kumbukumbu la Torati ni uhusiano wa kisomi unaokubalika sana lakini si neno lililotolewa kama kichwa kamili cha kitabu katika mstari wa 8. Ahadi ya Yosia “kwenda kwa amani” imesomwa sambamba na simulizi la kifo chake katika 2 Wafalme 23, bila kuficha mvutano wa maandiko.





Kuwa wa kwanza kuacha maoni.