Kwa nini mageuzi na Pasaka ya Yosia vina thamani hata hukumu inapobaki na mfalme mwaminifu anapokufa?
Muhtasari wa somo
Kitabu kilichopatikana hakibaki kwenye kabati. Mfalme anakisoma mbele ya watu. Madhabahu zilizojengewa heshima kwa miaka mingi zinaanguka. Majivu yanapelekwa mbali na hekalu. Pasaka inarudisha kumbukumbu ya usiku wa ukombozi. Lakini nje ya kuta za Yerusalemu, majeshi ya mataifa yanabadilisha ramani. Yosia anatii; taifa bado lina majeraha. Na katika bonde la Megido, taji la mfalme mwaminifu linaanguka kwenye vumbi. Je, mageuzi ya kweli yanaweza kupandwa leo, hata mavuno yake yasipoonekana kesho?
- Andiko kuu:
- 2 Wafalme 23:1–37.
- Swali linaloongoza:
- Nini kinatokea taifa linapomrudia Mungu kwa matendo ya hadhara, lakini madhara ya uasi wa vizazi na nguvu za kisiasa yanaendelea kuibana jamii?
- Hoja kuu:
- 2 Wafalme 23 ni simulizi la agano linalosomwa, ibada iliyopotoka inayobomolewa, na Pasaka inayorejeshwa—lakini pia ni simulizi la utii wa mfalme usioweza kuondoa peke yake madhara ya uasi uliokita mizizi. Yosia anakuwa mfano wa kusikiliza Neno; anguko lake linawasha kiu ya Mfalme mkuu zaidi.
Utangulizi — Kuvunja Madhabahu, Kupima Moyo
Mkulima akiona magugu yameota katika shamba, kazi ya kwanza inaweza kuwa kuyafyeka. Lakini mizizi ikibaki, mvua ya kwanza hurudisha magugu pale pale. Shamba linahitaji zaidi ya kubadilishwa sura: linahitaji kulimwa kwa kina, mbegu njema na uangalizi wa kila msimu.
Huo ndio mvutano wa 2 Wafalme 23. Sura ya 22 ilimwonyesha Yosia akifanya matengenezo ya hekalu. Kitabu cha Torati kilipopatikana, mfalme alirarua mavazi na kutafuta Neno la BWANA kupitia nabii Hulda. Ujumbe haukuwa mwepesi: hukumu juu ya Yuda na Yerusalemu ilikuwa imetangazwa, lakini Mungu alikuwa ameusikia moyo mnyenyekevu wa Yosia (2 Fal. 22:11–20).
Sura ya 23 inaanza pale ambapo kusikia lazima kugeuke kuwa tendo. Yosia hakifungi tena kitabu na kurejea shughuli za kawaida za ikulu. Mfalme anakusanya wananchi; anasoma agano hadharani; anashughulikia hekalu lililojaa alama za ibada nyingine; anaondoa madhabahu hata Betheli; na anaamuru Pasaka iadhimishwe.
Kwa muda mfupi, taifa linaonekana kama shamba lililoanza kusafishwa. Lakini mwandishi anakatiza shangwe kwa kauli nzito: hasira ya BWANA juu ya Yuda haijaondoka (23:26–27). Kisha Yosia anakufa Megido. Wana wa Yosia wanafuata kiti cha enzi, na Misri inaanza kuamua nani atatawala Yerusalemu.
Hapa si somo la kusema kwamba utii hauna maana. Ni somo la kuona kwamba utii ni wa maana hata wakati uaminifu wa mtu mmoja hauwezi kuyafuta mara moja madhara ya uovu wa jamii nzima.
Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi — Kitabu, Hekalu na Milki Zinazobadilika
Kitabu cha Wafalme ni historia iliyotafsiriwa kwa mwanga wa agano. Mwandishi hupima kiti cha enzi kwa Torati: ibada, haki, kujali uhai na kusikiliza manabii (Kum. 17:18–20; 1 Fal. 9:6–9). Tangu makosa ya Sulemani na mgawanyiko wa ufalme (1 Fal. 11–12), madhabahu za Yeroboamu na maamuzi ya wafalme yameonekana kuwa kipimo cha uaminifu wa kitaifa.
Sura ya 17 ilieleza kuanguka kwa Samaria; sura ya 18–20 ilimwonyesha Hezekia akijaribu kuongoza Yuda tofauti na Israeli ya kaskazini. Lakini Manase alijenga upya vitu vilivyokuwa vimeondolewa, akaingiza ibada za miungu mingine ndani ya nyumba ya BWANA na kumwaga damu isiyo na hatia (2 Fal. 21:3–16). Ndiyo maana simulizi la Yosia halianzi katika uwanja ulio safi. Mfalme anarithi nchi yenye maumivu na desturi za vizazi.
Katika kipindi cha Yosia, nguvu za Ashuru zinadhoofika, Babeli inaongezeka, na Misri inajaribu kushawishi matukio ya kaskazini. Hali hiyo inasaidia kueleza kwa nini Yosia angeweza kuingilia maeneo yaliyokuwa chini ya Israeli ya zamani na kwa nini safari ya Farao Neko ikawa muhimu. Hata hivyo, maelezo ya 2 Wafalme 23 kuhusu sababu binafsi za hatua za Yosia ni machache; makisio kuhusu mikakati ya kisiasa yasigeuzwe kuwa matukio yaliyosemwa wazi katika sura (Brueggemann 2000, 553–64).
Simulizi lenyewe lina mpangilio wenye maana: kusoma agano (23:1–3), kusafisha ibada (23:4–20), kuadhimisha Pasaka (23:21–23), kupimwa kwa mfalme (23:24–27), kisha kuanguka kwa kiti cha enzi (23:28–37). Leithart anaona kusomwa kwa agano na Pasaka kuwa kama milango miwili inayozunguka mageuzi ya Yosia (Leithart 2006, maelezo ya 2 Fal. 22–23).
Kuhusu ukatili unaotajwa katika mageuzi, msomaji wa Kikristo anapaswa kutofautisha maelezo ya kitendo cha mfalme wa kale na amri kwa waumini wa leo. Maandishi yanaeleza hatua kali katika mazingira ya utawala wa kale; hayatoi ruhusa kwa kanisa kutumia nguvu dhidi ya watu wenye imani tofauti. Yesu anafundisha namna ya kukabiliana na maadui kwa upendo na ushuhuda wa kweli (Luka 6:27–36; Yn. 18:36).
Kutembea Katika Maandishi — Kutoka Kitabuni Hadi Lango la Uhamisho
Neno Linasomwa Mbele ya Wote (23:1–3)
Yosia anawaita wazee wa Yuda na Yerusalemu. Makuhani, manabii na wananchi—wakubwa kwa wadogo—wanakusanyika kwenye nyumba ya BWANA. Mfalme anasoma maneno ya kitabu cha agano kilichopatikana. Mfalme anasimama karibu na nguzo na kufanya agano la kumfuata BWANA kwa moyo na nafsi yote, kutunza amri na ushuhuda wa Mungu. Watu nao wanakubali agano.
Kitabu kilichosababisha mfalme kurarua mavazi katika sura ya 22 sasa kinaingia katika masikio ya jamii. Kusikiliza hakubaki kuwa shughuli ya faragha ya ikulu. Mwandishi anarudisha kumbukumbu ya Sinai (Kut. 24:3–8), maagizo ya kusoma Torati mbele ya wote (Kum. 31:10–13), na agano la siku za Yehoyada (2 Fal. 11:17).
Mageuzi ya kweli hayawezi kutegemea hamasa ya mtu mmoja pekee; taifa lote linaitwa kusimama chini ya Neno. Hata hivyo, kukubali hadharani na kutii kwa muda mrefu si jambo lilelile. Sehemu zinazofuata zitapima kama kukubali agano kutaleta uaminifu wa kudumu.
Hekalu Linasafishwa na Desturi za Kale Zinavunjwa (23:4–14)
Yosia anaamuru vifaa vilivyotengenezwa kwa ibada ya Baali, Ashera na jeshi la mbinguni viondolewe katika hekalu. Vifaa vinaunguzwa; sehemu za ibada zinaondolewa; madhabahu zilizojengwa na wafalme waliotangulia zinavunjwa. Simulizi linataja pia vyumba vilivyohusishwa na wahudumu wa ibada za uzinzi wa kidini (23:7), ibada za jua na farasi na magari yaliyotengwa kwa ajili yake (23:11), pamoja na sanamu na madhabahu zinazohusishwa na Sulemani, Ahazi na Manase (23:12–13).
Hili si jambo la kuhamisha mapambo tu. Madhabahu huonyesha mahali jamii inapoweka tumaini, hofu na utii. Kurejesha nyumba ya BWANA kunamaanisha kuondoa mifumo ya ibada iliyotumia jina la dini lakini ikakubali miungu mingine. Hatua ya Yosia kuhusu Tofethi katika Bonde la Ben-Hinomu inalenga pia kuzuia watoto kutolewa katika moto kwa Moleki (23:10; linganisha Law. 18:21; Yer. 7:31).
Msimamo wa Torati unaunganisha ibada na uhai wa jirani. Dini inayosherehekea madhabahu huku watoto wakidhuriwa haiwezi kuitwa uaminifu kwa BWANA. Wakati huohuo, simulizi linatumia lugha ya udhalilishaji na uchafuzi wa maeneo ya ibada. Ukatili na namna za adhabu za kale zisitolewe katika muktadha na kufanywa mfano wa kushughulikia tofauti za kidini leo. Hatua ya Kikristo ni kukataa sanamu na kulinda wanaodhuriwa, bila kuhalalisha mashambulizi dhidi ya watu.
Betheli Inakumbuka Neno la Zamani (23:15–20)
Mageuzi yanafika Betheli, eneo la ibada lililoanzishwa na Yeroboamu baada ya mgawanyiko wa ufalme (1 Fal. 12:26–33). Yosia anavunja madhabahu na mahali pa juu, anaviteketeza, na anachukua mifupa kutoka makaburini ili kuinajisi madhabahu. Hatua hiyo inarejesha kumbukumbu ya nabii asiyejulikana aliyetoa onyo dhidi ya madhabahu ya Yeroboamu, akimtaja Yosia kwa jina muda mrefu kabla ya kutokea kwa matukio haya (1 Fal. 13:1–3).
Lakini Yosia anapoona kaburi la nabii aliyetoa onyo, mfalme anaamuru mifupa ya nabii iachwe salama, pamoja na mifupa ya nabii mwingine aliyekuwa amewekwa kaburini humo (2 Fal. 23:17–18; 1 Fal. 13:29–32). Katika kitabu kilichojaa wafalme wanaopuuza sauti ya kinabii, neno la BWANA linaishi zaidi ya vizazi na majengo ya wafalme.
Mistari 19–20 inaeleza kuondolewa kwa maeneo ya ibada katika miji ya Samaria na kuuawa kwa makuhani wa maeneo hayo. Sehemu hii ni kali na inahitaji kusomwa kwa unyenyekevu, bila kuisifu damu kama njia ya kawaida ya kulinda ibada. Mwandishi anaonyesha hukumu ya agano katika utawala wa kale; kanisa la Yesu halijapewa mamlaka ya kueneza imani kwa upanga (Mt. 26:52; Luka 9:54–56).
Pasaka Inarudisha Kumbukumbu ya Watu Waliokombolewa (23:21–25)
Baada ya hatua nyingi za kuondoa ibada potovu, Yosia anaamuru Pasaka iadhimishwe kama ilivyoandikwa katika kitabu cha agano. Mwandishi anasema Pasaka ya namna hiyo haikuwa imeadhimishwa tangu siku za waamuzi hadi siku za wafalme (23:22–23). Kauli hii inasisitiza upekee wa sherehe iliyolingana na kitabu cha agano; haipaswi kutumiwa bila maelezo kudai kwamba hakuna Pasaka yoyote iliyowahi kufanyika katika kipindi chote, hasa kwa kuwa 2 Mambo ya Nyakati 30 inasimulia Pasaka ya Hezekia.
Pasaka ni kumbukumbu ya BWANA kuikomboa Israeli kutoka utumwani Misri (Kut. 12:1–14; Kum. 16:1–8). Yosia haishii kusema hapana kwa sanamu; mfalme anaongoza taifa kusema ndiyo kwa hadithi ya ukombozi na uaminifu wa Mungu. Ibada ya kweli haijengwi kwa kuondoa maovu tu, bali kwa kukumbuka Mungu aliyewakomboa watu na kuishi kama watu waliokombolewa.
Mistari 24–25 inamalizia taarifa kwa kumwonyesha Yosia akiondoa waaguzi na sanamu nyingine, kisha kumtaja kama mfalme ambaye hakuna mwingine aliyemrudia BWANA kwa moyo wote, nafsi yote na nguvu zote kwa jinsi hiyo (linganisha Kum. 6:5). Hezekia pia alisifiwa kipekee kwa kumtumaini BWANA (2 Fal. 18:5). Sifa hizo zinatazama vipengele tofauti vya uaminifu; hazilazimishi ushindani rahisi kati ya wafalme wawili.
Kwa msomaji wa Kikristo, Pasaka inaelekeza pia kwa Yesu, ambaye alishiriki mlo wa Pasaka na kueleza maana ya agano jipya kwa kupitia kifo chake (Luka 22:14–20; 1 Kor. 5:7–8). Mageuzi ya Yosia yanakumbusha historia ya ukombozi; Yesu anafungua maisha ya agano kwa watu kupitia msamaha na Roho.
Mfalme Mwaminifu Anakufa, Hukumu Haiondoki (23:26–30)
Ghafla simulizi linabadilika. Mwandishi anasema BWANA hakughairi hasira dhidi ya Yuda kwa sababu ya maudhi yaliyoletwa na Manase. Yerusalemu na nyumba ya BWANA zinatajwa kuwa chini ya hukumu (23:26–27). Hili ni mojawapo ya maumivu makubwa ya kitabu: mageuzi ya Yosia ni ya kweli, lakini matokeo ya dhambi ya vizazi hayafutiki kwa amri ya siku moja.
Kisha Farao Neko wa Misri anasafiri kwenda eneo la Frati, na Yosia anakutana na jeshi la Misri huko Megido. Yosia anauawa; watumishi wanaurudisha mwili Yerusalemu na kumzika (23:28–30). 2 Mambo ya Nyakati 35:20–27 inatoa maelezo zaidi ya pambano hilo na maombolezo. 2 Wafalme 23 yenyewe haitoi sababu zote za uamuzi wa Yosia wa kumkabili Neko; si salama kujenga uhakika juu ya nia iliyofichika.
Hapa kuna swali la Hulda: ahadi ya Yosia kukusanywa kwa baba zake “kwa amani” (22:20) inawezaje kwenda pamoja na kifo cha vita? Provan anapendekeza kwamba amani inahusu kufa kabla ya maafa ya Yerusalemu, si lazima namna ya kufa (Provan 1995, §55). Brueggemann anakazia uzito wa mvutano ambao simulizi haliondoi kwa urahisi (Brueggemann 2000, 559–61). Tafsiri ya kwanza ina msingi; swali la pili linabaki kuwa la kiuchungaji. Uaminifu hauwezi kupimwa kwa kuhesabu siku ambazo mtu ameishi bila maumivu.
Baada ya Yosia, Kiti cha Enzi Kinategemea Misri (23:31–37)
Watu wa nchi wanamweka Yehoahazi, mwana wa Yosia, kuwa mfalme. Baada ya miezi mitatu, Farao Neko anamfunga Ribla, anampeleka Misri na kumpa Yuda mzigo wa fedha na dhahabu. Neko anamteua Eliakimu, mwana mwingine wa Yosia, na kubadilisha jina la mfalme kuwa Yehoyakimu. Yehoyakimu anakusanya fedha kutoka kwa wananchi ili kulipa ushuru wa Misri (23:31–35).
Yosia alisoma Neno la BWANA mbele ya watu; sasa farao wa kigeni anachagua mfalme wa Yerusalemu. Kiti cha enzi kilichoonekana kimesimama chini ya agano kinakuwa chini ya malipo na matakwa ya milki. Hapa gharama ya kupoteza uhuru wa kisiasa inaonekana kwenye mifuko ya wananchi, si katika ukuta wa ikulu pekee.
Mwandishi anamalizia sura kwa kusema Yehoyakimu alitawala miaka kumi na mmoja na kufanya yaliyo maovu machoni pa BWANA (23:36–37). Simulizi halimalizi na Pasaka iliyojaa matumaini. Linamaliza na taifa linaloelekea kwenye kivuli cha Babeli. Taa ya ahadi ya Daudi haijazimwa kabisa, lakini upepo wa uhamisho unazidi kuvuma.
Tafakari ya Kitheolojia — Mizizi Minne ya Simulizi
Agano la Mungu linadai masikio ya taifa lote
Yosia anasoma kitabu mbele ya makuhani, viongozi na wananchi. Torati haiwezi kuwa mali ya watu wachache wenye uwezo wa kuingia katika chumba cha ikulu. Kusikiliza agano kunahusu familia, uchumi, ibada na haki (Kum. 31:10–13). Neno linapaswa kupimwa kwa yale yanayotendeka kwa waliokuwa hawana sauti. Kwa hiyo, uamsho wa kweli unahitaji mafundisho ya wazi, nafasi ya kuuliza maswali na mwitikio unaopimika.
Kuondoa sanamu ni mwanzo; kujenga haki ni sehemu ya ibada
Madhabahu zinazobomolewa zinaonyesha jinsi siasa, dini na mazoea ya kila siku zilivyofungamana. Torati ilikataa ibada ya miungu mingine, lakini ilikataa pia kuwatendea jeuri wanyonge (Kum. 10:18–19; 16:18–20). Mageuzi yasipoleta ulinzi wa watoto, uaminifu wa fedha na haki kwa jirani, mwanzo mzuri unaweza kubaki kuwa mapambo ya nje (Isa. 1:11–17; Mika 6:6–8). Moyo unaweza kuacha sanamu ya mawe na kuanza kuabudu sifa za kiongozi.
Pasaka inaunganisha kumbukumbu, meza na utume
Pasaka inarudisha taifa kwenye simulizi la ukombozi. Watu waliosikia amri za Mungu wanakumbushwa kwanza kwamba BWANA aliwaokoa kutoka nyumba ya utumwa (Kut. 20:2). Katika Injili, Yesu anajitambulisha katika upeo wa Pasaka na agano jipya (Luka 22:14–20). Kanisa halishiriki meza ya Bwana kwa kujitukuza juu ya wengine, bali kwa kutangaza neema inayowakaribisha wenye njaa ya haki na rehema (1 Kor. 11:23–29).
Mfalme bora bado hawezi kuponya kila jeraha la taifa
Yosia anasifiwa kwa utii wa pekee, lakini hukumu inabaki. Sura haifundishi kwamba kutii ni bure. Inafundisha kwamba haki ya Mungu inachukua kwa uzito historia ya madhara. Yosia anaweza kuvunja madhabahu; hawezi kwa nguvu za kifalme kubadilisha mioyo yote au kurejesha maisha ya waliokufa kwa sababu ya uovu wa zamani. Hapo ndipo simulizi linaelekeza kiu kwa Yesu: Mfalme anayechukua uovu kwa uzito, anajitoa kwa ajili ya wengine, anafufuka na kumimina Roho ili kuumba watu wenye mioyo mipya (Yer. 31:31–34; Eze. 36:25–27; Luka 24:44–49). Ahadi ya Mungu haitegemei ubora wa mfalme mmoja anayekufa.
Matumizi Katika Maisha — Mageuzi Yenye Mizizi
- Lisomeshwe Neno mbele ya jamii, si mbele ya kiongozi pekee. Anzisha kipindi cha wiki nne cha kusoma kitabu kimoja cha Biblia kwa familia au kikundi, kisha jadili hatua ya vitendo baada ya kila usomaji (2 Fal. 23:2–3).
- Kagua madhabahu zinazoshindania uaminifu. Tathmini matumizi ya fedha, muda na mamlaka. Kama heshima ya cheo imekuwa muhimu kuliko ukweli, andika uamuzi mmoja wa kubadilika na uombe uwajibikaji kutoka kwa mwenzako (Mt. 6:21, 24).
- Linda watoto na walio dhaifu. Yosia anakomesha Tofethi iliyohusishwa na ukatili kwa watoto. Kanisa liwe na kanuni zinazoeleweka za kuripoti unyanyasaji, kulinda watoto na kuwasaidia waathirika, badala ya kuficha uovu kwa kisingizio cha kulinda jina la taasisi (2 Fal. 23:10; Mt. 18:6).
- Sahihisha mafundisho kwa ushahidi na upole. Usigeuze vita vya Yosia dhidi ya sanamu kuwa ruhusa ya kuwashambulia watu wa imani tofauti. Fanya majadiliano ya Biblia kwa heshima, bila vitisho au udhalilishaji (1 Pet. 3:15–16).
- Sherehekea ukombozi kwa ukarimu. Katika mlo wa ushirika au huduma ya Sabato, hakikisha wenye njaa, wajane na wageni hawaachwi pembezoni. Kumbukumbu ya ukombozi izae mkate na nafasi mezani (Kum. 16:11–12).
- Kubali kwamba marekebisho hayaondoi mara moja madhara ya zamani. Kanisa, familia au taasisi inapokiri uovu, panua toba kwa kurekebisha mifumo, kusaidia walioathirika na kuweka ulinzi wa kudumu (Luka 19:8–9).
- Pima urithi utakaoachwa kwa kizazi kijacho. Kabla ya kukamilisha mradi mkubwa, uliza nani atalipa gharama, nani atanufaika na nani atabeba matokeo baada ya uongozi wa sasa kuondoka (2 Fal. 23:31–35; Mit. 13:22).
Maswali ya Tafakari
- Ni mafundisho gani ya Biblia yanayosomwa kwa sauti katika jamii yetu lakini hayajapewa nafasi ya kubadilisha maamuzi ya kweli?
- Ni madhabahu gani ya kisasa—mamlaka, sifa, fedha au hofu—inaweza kubaki hata baada ya mageuzi ya dini ya nje?
- Ni mtoto, familia au mtu aliyejeruhiwa ambaye anahitaji kuona mageuzi katika mfumo wa ulinzi na haki, si katika maneno pekee?
- Kifo cha Yosia kinarekebishaje mtazamo wangu kwamba uaminifu lazima ulete maisha mepesi na mafanikio ya haraka?
- Ni hatua gani ya utii inapaswa kufanyika leo, hata kama matokeo kamili yatakuja baada ya kizazi cha sasa?
Sala ya Mwitikio — Pandikiza Uaminifu wa Kudumu
BWANA, Mungu wa agano,
Yosia aliposoma Neno mbele ya watu, taifa lilisikia mwaliko wa kurudi. Madhabahu zilipovunjwa, uovu uliokuwa umezoeleka ulifunuliwa. Pasaka ilipoadhimishwa, kumbukumbu ya ukombozi ilirudi mezani. Tufundishe kusoma, kusikia na kutenda.
Ondoa tamaa ya kutumia dini kujijengea heshima. Funua madhabahu za siri za fedha, hofu na mamlaka. Linda watoto, wanawake na wote wanaobeba majeraha ya makosa ya viongozi. Jalia makanisa na familia ujasiri wa kuomba msamaha, kurekebisha mifumo na kutenda haki.
Tukikumbuka mwisho wa Yosia, utukinge na imani inayopima upendo wa Mungu kwa maisha yasiyo na maumivu. Tujalie uaminifu unaobaki hata majibu yanapochelewa. Tupatie tumaini katika Yesu Kristo, Mfalme anayeshinda kwa kujitoa, si kwa kuwatumia wengine.
Neno lako lipande mizizi ndani ya moyo na kuzaa matunda katika jamii. Amina.
Dirisha la Sura Inayofuata — Kutoka Megido Hadi Uhamisho
2 Wafalme 23 ilifungua milango ya hekalu ili Neno lisomwe kwa watu wote. Lakini sura inafungwa kwa kivuli cha kiti cha enzi kinachochaguliwa na Misri. Yehoahazi amepelekwa mbali; Yehoyakimu ametawazwa kwa mapenzi ya farao; fedha za ushuru zinakusanywa kutoka kwa wananchi. Mageuzi ya Yosia hayakufuta dhambi iliyokita mizizi wala hatari ya milki zinazokua.
2 Wafalme 24 — Deni la Uasi, Mikono ya Babeli, na Mfalme Anayepelekwa Uhamishoni. Katika sura inayofuata, Babeli itaingia katikati ya simulizi. Yehoyakimu atageuza utii wa kisiasa kuwa uasi, majeshi yataivamia Yuda, na Yerusalemu itaanza kupoteza hazina pamoja na watu wake.
Angalia tofauti kati ya kutafuta njia ya kuokoa kiti cha enzi na kusikiliza neno la Mungu juu ya hatima ya taifa. Nini hutokea viongozi wanapojaribu kushikilia mamlaka, huku mzigo wa maamuzi ya zamani ukiangukia familia za kawaida? Na ni wapi ahadi ya Daudi itabaki wakati mfalme atakapoondolewa katika nchi?
Bibliografia
- Brueggemann, Walter. 2000. 1 & 2 Kings. Smyth & Helwys Bible Commentary. Macon, GA: Smyth & Helwys.
- Leithart, Peter J. 2006. 1 & 2 Kings. Brazos Theological Commentary on the Bible. Grand Rapids: Brazos Press.
- Provan, Iain W. 1995. 1 and 2 Kings. New International Biblical Commentary 7. Peabody, MA: Hendrickson. (Imechapishwa tena katika Understanding the Bible Commentary Series.)
- Wright, Christopher J. H. 2004. Old Testament Ethics for the People of God. Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
Tahadhari za usomaji
Dokezo la uhariri: Uchambuzi huu unaegemea 2 Wafalme 23:1–37, ukisaidiwa na Brueggemann (2000, 553–69), Provan (1995, §55 na maelezo ya mwisho wa Yosia), na Leithart (2006, maelezo ya 2 Fal. 22–23). Mambo yanayohusishwa na nia ya kisiasa ya Yosia yanaelezwa kama uwezekano wa kihistoria, si kauli za moja kwa moja za simulizi. Ahadi ya Hulda katika 22:20 inasomwa sambamba na kifo cha Yosia katika 23:29–30 na maelezo ya 2 Mambo ya Nyakati 35, huku mvutano wa kifasihi na wa kiuchungaji ukihifadhiwa.





Kuwa wa kwanza kuacha maoni.