Kabla ya jiwe hata moja kuinuliwa, mtumishi analia. Kabla ya malango kusimamishwa tena, moyo unavunjika na kufunguka. Kuta za Yerusalemu zimebomoka, lakini kazi ya kwanza ya Nehemia si mkakati, kutafuta fedha, wala safari. Kazi yake ya kwanza ni kupiga magoti katika jumba la kifalme la msimu wa baridi, akiruhusu machozi yake yachanganyikane na mavumbi anapobeba vifusi vya mji huo hadi mbele za uwepo wa Mungu.
01
1.0 Utangulizi
Kuna magofu tunayoyaona na magofu tunayoyasikia kutoka mbali. Wakati mwingine ukuta uliovunjika hauko nje ya dirisha letu; unatufikia kupitia taarifa, ujumbe, simu au ushuhuda wa kunong'ona. Mtu anatuambia familia imejeruhiwa, kanisa limechoka, mji umejaa aibu, vijana wanapeperuka, madhabahu imepuuzwa na malango yameteketea—na ghafla umbali unaporomoka. Habari inakuwa jeraha.
Nehemia 1 haianzi Yerusalemu, bali Shushani, ngome ya mamlaka ya Uajemi. Nehemia hasimami kati ya mawe. Anahudumu katika ikulu ya mfalme. Ana nafasi ya kufika karibu na mamlaka, usalama na hadhi katika milki. Lakini anaposikia kuhusu aibu ya Yerusalemu, hajifichi nyuma ya faraja yake. Anaiacha huzuni iingie ndani yake. Anaketi. Analia. Anaomboleza. Anafunga. Anaomba.
Sura hii inauliza swali linalochunguza moyo: Watu waaminifu hufanya nini wanaposikia kwamba watu wa Mungu bado wanaishi katikati ya magofu?
Andiko hili linahusu taarifa inayogeuka kuwa maombezi, kwa sababu kazi ya kujenga upya huanza wakati maumivu ya watu wa Mungu yanapokuwa sala moyoni mwa mtumishi.
Nehemia 1 inatufundisha kuwa ufanyaji upya wa kweli hauanzi na tendo la hadharani, bali ushirika wa siri na Mungu. Ukuta utainuka baadaye. Malango yatatengenezwa baadaye. Wafanyakazi watakusanyika baadaye. Lakini kwanza, mnyweshaji wa mfalme lazima awe mwombolezaji; afisa wa ikulu lazima awe mwombezi; mtu mwenye nafasi ya kumfikia mfalme lazima akumbuke kwamba kiti cha enzi cha kweli kiko juu ya Uajemi.
02
2.0 Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi
Nehemia 1 inafungua mwendo mkuu wa mwisho wa uongozi katika Ezra–Nehemia. Zerubabeli tayari ameongoza kurudi kwa kwanza na hekalu limejengwa upya. Ezra amekuja kama kuhani na mwandishi kufundisha Torati na kukabili maridhiano yaliyovunja agano. Sasa Nehemia anaingia katika simulizi, si kama kuhani au mwandishi, bali kama afisa Myahudi ndani ya mfumo wa milki ya Uajemi.
Tukio linatokea “mwezi wa Kisleu, mwaka wa ishirini,” Nehemia akiwa Shushani ngomeni [Neh. 1:1]. Hili linamweka ndani ya ulimwengu wa utawala wa milki, huenda chini ya Artashasta wa Kwanza. Shushani ulikuwa mojawapo ya makao ya kifalme ya Uajemi, mahali pa upendeleo wa kisiasa na mamlaka ya kiutawala. Nehemia anapojitambulisha baadaye kuwa “mnyweshaji wa mfalme” [Neh. 1:11], inaonyesha alikuwa na nafasi ya kuaminiwa karibu na mfalme. Yuko karibu kiasi cha kuzungumza, lakini yuko hatarini kiasi kwamba huzuni mbele ya mfalme ingeweza kuwa hatari [Neh. 2:1–2].
Kitheolojia, sura inasimama katika wakati muhimu wa simulizi la Ezra–Nehemia. Watu wamerudi, lakini urejesho haujakamilika. Hekalu linasimama, lakini mji umeachwa wazi. Ibada imerejea, lakini Yerusalemu bado iko katika aibu. Kurudi kutoka Babeli kulikuwa rehema, lakini rehema haijawa ukamilifu.
Kifasihi, Nehemia 1 inaanzisha mtindo wa kumbukumbu za mtu wa kwanza unaounda sehemu kubwa ya simulizi lake. Sura inatoka kwenye taarifa, inaingia katika huzuni, kisha sala na hatimaye wito. Ni fupi lakini imepangwa kwa kina: habari kutoka Yerusalemu [1:1–3], maombolezo na kufunga [1:4], maungamo ya agano [1:5–10], na ombi la kibali mbele ya mfalme [1:11]. Sura yote inatufundisha kuwa uongozi wa hadharani wa Nehemia unakua kutoka katika sala ya faraghani.
Mandhari pana ya Biblia nayo ni muhimu. Kuta zilizovunjika za Yerusalemu hazikuwa usumbufu wa kiraia tu. Katika ulimwengu wa kale, kuta ziliwakilisha ulinzi, heshima, utaratibu na utambulisho. Malango yaliyoteketea yalimaanisha udhaifu na aibu. Kwa upande wa agano, mji ulioharibiwa ulibeba kivuli kirefu cha uhamisho wa Israeli, laana ya kutokuwa mwaminifu kwa agano iliyoelezwa katika Kumbukumbu la Torati, na swali lililoendelea kuwapo kama kurudi nchini kuliwaponya watu kweli.
Nehemia anasikia kuwa waliosalia wako “katika hali ya taabu nyingi na mashutumu,” na kwamba “ukuta wa Yerusalemu umebomolewa, na malango yake yameteketezwa kwa moto” [Neh. 1:3]. Mji umerudi kwenye ramani, lakini bado unavuja damu. Watu wako nyumbani, lakini bado hawajaponywa.
03
3.0 Kutembea Katika Andiko
3.1 Habari Inapokuwa Jeraha [Nehemia 1:1–3]
Sura inaanza kwa swali. Hanani, mmoja wa ndugu za Nehemia, anawasili pamoja na watu fulani kutoka Yuda, naye Nehemia anauliza kuhusu “Wayahudi waliokoka, waliosalia baada ya uhamisho, na habari za Yerusalemu” [Neh. 1:2]. Swali hili ni muhimu. Nehemia hajaisahau Yerusalemu akiwa ikulu. Mwili wake uko Shushani, lakini mawazo yake ya agano bado ni ya mji wa Mungu.
Jibu linauma. Mabaki wako katika “taabu nyingi na mashutumu.” Ukuta wa Yerusalemu umebomolewa. Malango yake yameteketea. Maneno haya yana maana kubwa kuliko usanifu. Yanaeleza watu wanaoishi wazi, bila heshima na dhaifu. Mji uliowahi kubeba hekalu, kiti cha enzi cha Daudi na kumbukumbu ya jina la Mungu sasa unasimama kama nyumba isiyo na milango katika mtaa wa hatari.
Taarifa inafunua kwamba urejesho haujakamilika. Watu wamerudi, lakini mji bado unaonekana kama uhamisho. Huu ni mojawapo ya mivutano mikuu ya Ezra–Nehemia: Mungu amefungua mlango wa kurudi, lakini makovu ya hukumu bado yanaonekana. Rehema imeanza kazi, lakini kazi haijakamilika.
Tendo la kwanza la Nehemia si kukataa ukweli. Hasemi, “Angalau hekalu linasimama.” Haifanyi huzuni kuwa wazo la kiroho lisilogusa hali halisi. Anaiacha kweli iwe maombolezo. Hapo ndipo ujenzi mwaminifu huanza—si katika matumaini ya juu juu, bali katika uaminifu mtakatifu kwa ukweli.
3.2 Mtumishi Anapoketi na Kulia [Nehemia 1:4]
Nehemia anasema, “Hata ikawa niliposikia maneno hayo, nikaketi, nikalia na kuomboleza siku kadha wa kadha; kisha nikafunga na kuomba mbele za Mungu wa mbinguni” [Neh. 1:4]. Mwendo wake ni wa polepole na mtakatifu: anaketi, analia, anaomboleza, anafunga na kuomba.
Huzuni ya Nehemia si udhaifu wa kihisia. Ni moyo unaohisi uzito wa agano. Machozi yake yanaonyesha kwamba aibu ya Yerusalemu imekuwa yake mwenyewe. Anakataa kubaki bila kuguswa na mateso ya mabaki. Anaibeba habari hiyo katika mwili wake kabla hajaiingiza katika mipango yake.
Jina “Mungu wa mbinguni” lina maana kubwa katika mazingira ya Uajemi. Linakiri kwamba juu ya kiti cha enzi cha Artashasta kinasimama kiti cha enzi cha Bwana. Nehemia anahudumu katika ikulu ya milki, lakini anamwomba Mfalme aliye juu ya wafalme. Anajua Uajemi inaweza kutoa ruhusa, lakini Mungu pekee ndiye anayeweza kutoa urejesho.
Kufunga pia ni sala ya mwili. Njaa ya Nehemia inakuwa madhabahu. Hakimbilii kutengeneza kabla hajajifunza kuomboleza. Tumbo lake tupu linasema yale ambayo kinywa chake kinaomba: “Bwana, usipotenda, tunaendelea kuwa wahitaji.”
3.3 Sala Inapoanza na Upendo wa Agano wa Mungu [Nehemia 1:5]
Sala ya Nehemia haianzi na ukuta, bali na Mungu: “Ee Bwana, Mungu wa mbinguni, Mungu mkuu mwenye kuogofya, mwenye kulishika agano lake na rehema zake kwao wampendao na kuzishika amri zake” [Neh. 1:5].
Mwanzo huu umejaa Maandiko. Unarudia lugha ya agano ya Kumbukumbu la Torati na ungamo la upendo thabiti wa Mungu unaofunuliwa katika simulizi la Israeli [Kum. 7:9; Kut. 34:6–7]. Nehemia anaanza mahali ambapo sala ya kweli inapaswa kuanza: si katika ukubwa wa tatizo, bali katika tabia ya Mungu.
Anamtaja Mungu kuwa mkuu na mwenye kuogofya. Anamtaja kuwa Mlinzi wa agano. Anamtaja kuwa Yule ambaye upendo wake si hisia nyepesi, bali uaminifu unaofunga, unaodumu na unaochukulia maadili kwa uzito. Hili ni muhimu kwa sababu ukuta uliovunjika si suala la ujenzi tu; ni suala la agano. Aibu ya mji imeunganishwa na historia ya kutokuwa mwaminifu kwa Israeli. Kwa hiyo urejesho lazima uombwe kwa Mungu anayehukumu dhambi na kuhifadhi rehema.
Nehemia hamshawishi Mungu kwa ujanja. Anamkumbuka Mungu. Sala ni tendo la kuyaweka magofu ya sasa chini ya nuru ya tabia ya Mungu iliyofunuliwa.
3.4 Maungamo Yanaposema “Sisi,” si “Wao” [Nehemia 1:6–7]
Kisha Nehemia anamwomba Mungu aisikie “sala ya mtumishi wako” na kuungama “dhambi za wana wa Israeli, tulizozitenda juu yako” [Neh. 1:6]. Lugha hii inashangaza. Nehemia hayuko Yerusalemu. Hakuteketeza malango mwenyewe. Hakuliongoza taifa kuingia uhamishoni. Lakini anasema, “Tumetenda dhambi.”
Huu ni mshikamano wa agano. Hasimami juu ya jumuiya iliyovunjika kama mtaalamu anayechunguza kushindwa kutoka mbali. Anaingia ndani ya jeraha kama ndugu. Anaungama dhambi ya jumuiya na ya binafsi: “Naam, mimi na nyumba ya baba yangu tumefanya dhambi” [Neh. 1:6].
Hapa kuna hekima ya kichungaji. Watu wengine huona magofu na kuwalaumu wengine tu. Nehemia anaona magofu na kuanza na toba. Anajua kwamba kuta zinaweza kujengwa kwa mawe, lakini maisha ya agano lazima yajengwe kwa kweli. Halipunguzi tatizo kuwa siasa, uhandisi au upinzani. Analitaja tatizo la ndani zaidi: “Tumetenda maovu sana juu yako, wala hatukuzishika amri, wala sheria, wala hukumu” [Neh. 1:7].
Kazi ya kutengeneza huanza kiongozi anapoacha kusema, “Wamefanya nini?” na kuanza kuuliza, “Bwana, tumetenda dhambi wapi? Nimeshindwa wapi? Utii unapaswa kuanza tena wapi?”
3.5 Kumbukumbu Inapokuwa Tumaini [Nehemia 1:8–10]
Maungamo ya Nehemia yanageuka kuwa ombi la agano: “Nakusihi, ulikumbuke neno lile ulilomwamuru Musa, mtumishi wako” [Neh. 1:8]. Anakumbuka onyo na ahadi ya agano. Israeli wakikosa uaminifu, watatawanywa. Lakini wakimrudia Mungu na kuzishika amri zake, atawakusanya tena hata kutoka upeo wa mbali [Neh. 1:8–9; Kum. 30:1–5].
Haya si matumaini yasiyo na msingi. Ni tumaini lililoundwa na Maandiko. Nehemia anaiomba Biblia irudi kwa Mungu—si kwa sababu Mungu husahau, bali kwa sababu ahadi za Mungu zinakuwa sarufi ya sala mwaminifu.
Neno kuu ni “kurudi.” Israeli wamerudi kimwili kutoka uhamishoni, lakini Nehemia anajua kurudi kwa kina zaidi lazima kuwe kwa agano. Jiografia pekee haiwezi kuponya uasi. Kurudi nchini si sawa na kumrudia Bwana. Watu wanahitaji zaidi ya kuhamishwa mahali; wanahitaji uaminifu uliorejeshwa.
Nehemia pia anamkumbusha Mungu kwamba Israeli ni watu wake aliowakomboa: “Basi, hao ndio watumishi wako na watu wako, uliowakomboa kwa uweza wako mwingi, na kwa mkono wako hodari” [Neh. 1:10]. Maneno haya yanarudi kwenye Kutoka. Mungu aliyewatoa watumwa Misri anaweza kuwatoa wahamishwa katika aibu. Mkono hodari uliokivunja kiburi cha Farao unaweza kumtia nguvu mtumishi anayesimama mbele ya mfalme wa Uajemi.
3.6 Sala Inapoelekea Kwenye Tendo Lenye Gharama [Nehemia 1:11]
Sala inamalizika kwa ombi mahususi: “Nakusihi, Ee Bwana, litege sikio lako uisikie sala ya mtumishi wako... ukamfanikishe mtumishi wako leo, ukamjalie rehema mbele ya mtu huyu” [Neh. 1:11]. Ni mwishoni tu tunapojifunza kazi ya Nehemia: “Basi, mimi nilikuwa mnyweshaji wa mfalme.”
Mstari huu wa mwisho unabadilisha kila kitu. Nehemia haombolezi tu. Anajiandaa kutenda. Sala yake inaelekea kwenye mazungumzo ya hatari. “Mtu huyu” ni Artashasta, mfalme wa Uajemi, na Nehemia atahitaji ruhusa ya kifalme kwenda Yerusalemu.
Lakini angalia mpangilio. Hamshawishi mfalme kwanza na kisha kumwomba Mungu aubariki mpango wake. Anamtafuta kwanza Mungu wa mbinguni, kisha anajiandaa kusimama mbele ya mfalme wa Uajemi. Sala haibadilishi tendo; inalitakasa na kulielekeza. Imani haimfanyi Nehemia kuwa mtazamaji. Inamfanya kuwa jasiri.
Nehemia 1 inamalizika kabla wakati wa hadharani haujaanza. Sura inatuacha katika nafasi tulivu kati ya sala na hatari. Mtumishi amelia. Mtumishi ameungama. Mtumishi amelikumbuka agano. Sasa mtumishi lazima asubiri mlango ufunguke.
04
4.0 Tafakari ya Kitheolojia
4.1 Kujenga Upya Huanza kwa Maombolezo
Nehemia anatufundisha kwamba maombolezo si adui wa uongozi. Mara nyingi ndiyo mahali ambapo uongozi mwaminifu unazaliwa. Ukuta hautajengwa na mtu ambaye magofu hayamgusi. Huzuni takatifu ni udongo ambamo ujasiri mtakatifu hukua.
Katika Maandiko, watumishi wa Mungu mara nyingi huanza kwa machozi kabla ya kusonga kwa nguvu. Musa anasikia kuugua kwa Israeli kabla ya kumkabili Farao [Kut. 2:23–25; 3:7–10]. Yeremia analia juu ya majeraha ya Yuda [Yer. 9:1]. Yesu anaulilia Yerusalemu na analia kwenye kaburi la Lazaro [Lk. 19:41; Yoh. 11:35]. Nehemia ni sehemu ya mstari huu wa watumishi ambao huruma yao si hisia laini, bali moto wa agano.
4.2 Sala Lazima Iundwe na Maandiko
Sala ya Nehemia imejaa Torati. Haundi teolojia yake katikati ya mgogoro. Anaomba kutoka ndani ya simulizi la agano. Anakumbuka maonyo ya Mungu, ahadi zake, ukombozi wake na jina lake.
Hili ni somo muhimu kwa ufanyaji upya. Sala inayojenga upya si kutoa hisia tu; ni Maandiko yanayokuwa maneno ya kinywa. Neno la Mungu linaunda mawazo yetu ili hata huzuni yetu ijifunze kuwa na tumaini.
4.3 Dhambi ya Jumuiya Inahitaji Maungamo ya Jumuiya
Nehemia hajitengi na dhambi za watu wake. Anaungama akiwa mshiriki wa jumuiya ya agano. Katika kizazi kinachosisitiza mtu binafsi, hili linaweza kusikika geni, lakini mara nyingi Maandiko huwafundisha watu wa Mungu kusema “sisi” mbele zake [Dan. 9:4–19; Ezra 9:6–15; Neh. 9:16–37].
Hili halifuti wajibu wa mtu binafsi. Badala yake, linaongeza wajibu wa jumuiya. Afya ya watu wa Mungu si tatizo la mtu mwingine pekee. Sisi ni wa mmoja na mwenzake. Ukuta unapovunjika, jumuiya nzima lazima iulize uaminifu unahitaji nini.
4.4 Ukuta Unafunua Hitaji la Ndani Zaidi
Ukuta uliobomoka ni muhimu. Usalama, heshima na ushuhuda wa hadhara ni muhimu. Lakini sala ya Nehemia inaonyesha kwamba mawe si tatizo la ndani zaidi. Swali la kweli ni uaminifu kwa agano. Watu wanahitaji ulinzi, lakini pia wanahitaji toba. Wanahitaji malango, lakini pia wanahitaji utii. Wanahitaji matengenezo ya hadharani, lakini pia wanahitaji kurudi moyoni.
Hili linatuandaa kwa kitabu kizima. Nehemia atasaidia kujenga kuta, lakini baadaye kitabu kitaonyesha kuwa kuta haziwezi kuujenga moyo. Yerusalemu inaweza kuzungushiwa ukuta, lakini watu bado wanahitaji kazi ya neema iliyo ndani zaidi. Simulizi linaendelea kuelekeza kwa Mungu atakayeandika sheria yake si katika vibao, magombo au malango ya mji pekee, bali katika mioyo ya wanadamu [Yer. 31:31–34; Eze. 36:26–27].
05
5.0 Matumizi Katika Maisha
Acha habari yenye maumivu iwe sala, si uvumi. Unaposikia kuvunjika katika kanisa, familia au jumuiya, kataa jaribu la kuzungumza kuliko unavyoomba.
Usikimbie kupita huzuni. Baadhi ya ujenzi huanza tu baada ya kuketi kwa uaminifu karibu na magofu na kumruhusu Mungu ailainishe mioyo yetu.
Anza matengenezo kwa maungamo. Kabla ya kuuliza wengine watengeneze nini, uliza ni wapi unapaswa kutubu, kurudi na kutii.
Omba ukiwa na Maandiko wazi. Ruhusu ahadi, maonyo na rehema ya agano ya Mungu viunde lugha ya sala zako.
Tumia nafasi yako kwa ajili ya urejesho. Uwezo wa Nehemia kufika karibu na mamlaka ukawa mlango wa huduma. Uliza namna ushawishi, ujuzi, kazi, elimu au mahusiano yako yanavyoweza kusaidia kutengeneza kilichovunjika.
Tafuta ujasiri kabla nafasi haijafunguka. Nehemia aliomba kabla ya kusimama mbele ya mfalme. Uandae moyo wako kabla mlango haujafunguka.
Kumbuka kuwa matengenezo yanayoonekana hayatoshi. Jenga kuta pale zinapohitajika, lakini usichanganye kamwe utaratibu wa nje na ufanyaji upya wa ndani.
06
6.0 Maswali ya Kutafakari
1. Ni ukuta gani uliovunjika ambao Mungu amekuonyesha lakini umejaribiwa kuupuuza?
2. Unaposikia habari yenye maumivu kuhusu watu wa Mungu, unasogea kwanza kuelekea sala, lawama, hofu au kutokujali?
3. Ni wapi unahitaji kusema, “Tumetenda dhambi,” badala ya kusimama mbali na kushindwa kwa jumuiya?
4. Ni ahadi au onyo gani la Maandiko linalopaswa kuunda sala zako katika majira haya?
5. Ni nafasi, hadhi au fursa gani Mungu ameweka mikononi mwako kwa ajili ya kutengeneza kilichovunjika?
07
7.0 Sala ya Mwitikio
Bwana Mungu wa mbinguni, mkuu na mwenye kuogofya, Mlinzi wa upendo wa agano, watazame watu wako kwa rehema.
Tufundishe kuzisikia habari za kuta zilizovunjika bila kuifanya mioyo yetu kuwa migumu. Tufundishe kuketi mbele zako kabla ya kusimama mbele ya wafalme. Tufundishe kulia bila kukata tamaa, kuungama bila kujificha, na kutumaini bila kujifanya.
Malango yetu yalipoteketea, tupe ujasiri. Ibada yetu ilipodhoofika, turudishe katika uwepo wako. Utii wetu ulipopasuka, rejesha kweli ndani yetu. Jumuiya zetu zinapobeba aibu, inua watumishi wanaoomba kabla hawajajenga.
Usituruhusu kutosheka na kuta zinazosimama huku mioyo ikiwa mbali nawe. Turudishe nyumbani tena—si mahali tu, bali kwenye uaminifu wa agano, utii wa unyenyekevu, upendo unaobeba mizigo na ufanyaji upya wa ndani ambao Roho wako pekee anaweza kuutoa.
Kwa njia ya Yesu Kristo, Mwana mwaminifu, Hekalu la kweli, Mkusanyaji wa wahamishwa na Mjenzi wa watu wanaofanywa wapya. Amina.
08
8.0 Dirisha la Kinachofuata
Nehemia 1 inamalizika kwa sala, lakini sala tayari inaelekea kwenye tendo. Mtumishi aliyelia faraghani hivi karibuni atasimama mbele ya mfalme hadharani. Huzuni iliyofichwa Shushani itakuwa ombi linaloweza kumgharimu maisha yake. Katika Nehemia 2, maombolezo yanaingia katika ujasiri, na ujasiri unatembea kupitia mlango wa milki kuelekea mawe yaliyovunjika ya Yerusalemu.
Mwendo uko wazi: habari inakuwa huzuni, huzuni inakuwa sala, sala inakuwa ujasiri, na ujasiri unakuwa kujenga upya.
Lakini swali litaendelea kubaki: Je, ukuta unaweza kujengwa upya bila moyo kujengwa upya pia?
09
9.0 Bibliografia
Boda, Mark J. Praying the Tradition: The Origin and Use of Tradition in Nehemiah 9. Berlin: de Gruyter, 1999.
Clines, David J. A. Ezra, Nehemiah, Esther. New Century Bible Commentary. Grand Rapids: Eerdmans, 1984.
Kidner, Derek. Ezra and Nehemiah. Tyndale Old Testament Commentaries. Downers Grove: InterVarsity Press, 1979.
Throntveit, Mark A. Ezra-Nehemiah. Interpretation. Louisville: John Knox Press, 1992.
Williamson, H. G. M. Ezra, Nehemiah. Word Biblical Commentary 16. Waco: Word Books, 1985.
Williamson, H. G. M. Ezra and Nehemiah. Old Testament Guides. Sheffield: JSOT Press, 1987.
Yamauchi, Edwin M. “Ezra-Nehemiah.” Katika The Expositor’s Bible Commentary, toleo lililorekebishwa. Grand Rapids: Zondervan, 2010.
Kuwa wa kwanza kuacha maoni.