Zaburi 105 — Mkumbukeni Mungu Anayetimiza…

Kukumbuka ahadi za Mungu kunabadilishaje namna tunavyosimulia historia yetu?

Muhtasari

Kutoka mwanzo dhaifu wa Abrahamu hadi ukombozi wa Misri: historia ya uaminifu wa agano inayotupatia tumaini leo

Andiko kuu — Zaburi 105:8, 42–45 (tafsiri ya kimaana kwa ajili ya uchambuzi): Analikumbuka agano lake daima, ahadi aliyotoa kwa vizazi vingi. Aliikumbuka ahadi yake takatifu kwa Abrahamu, akawatoa watu wake kwa furaha na kuwapa nchi ili washike maagizo yake. Msifuni BWANA!

Familia inaanza kwa ahadi, lakini haina nchi yake. Mmoja wa wanawe anauzwa utumwani. Vizazi vinavyofuata vinakuwa chini ya utawala unaowalazimisha kufanya kazi kwa ukatili. Baadaye kunakuwa na njaa, ukombozi, safari ya jangwani, na makao ambayo wasingeweza kuyapata kwa nguvu zao pekee.

Ni nani anayeiunganisha historia hii iliyojaa hatari na maumivu?

Zaburi 105 inajibu: BWANA, anayelikumbuka agano lake. Inawaita watu wa Mungu kutazama nyuma, si kwa sababu maisha ya zamani yalikuwa rahisi au mababu zao walikuwa watu wasiokosea. Wanakumbuka kwa sababu Mungu aliendelea kuwa mwaminifu katika hatari ambazo zingeweza kuimaliza historia yao. Zaburi inafundisha jamii iliyojeruhiwa kukumbuka chanzo cha tumaini lake.

Lakini kuna ukweli mwingine unaotushangaza: neema ya Mungu inakusudiwa kuunda watu wanaoishi kwa namna tofauti. Israeli haikuokolewa ili ishangilie uhuru wake tu, bali pia ili iishi kwa maelekezo ya Mungu aliyewakomboa.

1.0 Utangulizi

Zaburi 104 inamsifu Mungu anayeumba na kuendeleza maisha duniani. Ananywesha ardhi, anawalisha wanyama, anaongoza majira, na kwa Roho wake anafanya upya maisha. Zaburi 105 inahamisha macho yetu kutoka uumbaji kwenda katika historia. Mungu anayeuendeleza ulimwengu ndiye pia anayetenda katika maisha ya watu na matukio ya mataifa, hata wakati mambo hayo yanaonekana kutawaliwa na vurugu.

Zaburi inatusimulia sehemu kubwa ya historia inayopatikana katika Mwanzo, Kutoka na safari kuelekea nchi ya Kanaani. Hata hivyo, si muhtasari wa kila kilichotokea kwa mpangilio kamili. Mshairi anachagua matukio fulani na kuyasimulia kwa mtazamo mmoja mkuu: BWANA alikumbuka, alilinda, alituma, alizidisha watu, aliokoa, aliongoza, na alitoa mahitaji.

Safari ya wimbo ina sehemu sita:

- Mistari 1–7 — Mwito wa ibada: Shukuruni, imbeni, mtafuteni BWANA, na kumbukeni matendo yake. - Mistari 8–15 — Agano: Ahadi kwa Abrahamu, Isaka na Yakobo inabaki imara hata familia ikiwa ndogo na isiyo na ulinzi wa kibinadamu. - Mistari 16–22 — Yusufu: Safari iliyofanana na kuachwa inaingia katika mpango wa kuhifadhi maisha, ingawa gharama yake ni kubwa. - Mistari 23–38 — Misri: Watu wanaongezeka, wanakabiliwa na ukandamizaji, na wanaona Mungu akiingilia kupitia Musa, Haruni na ishara za hukumu. - Mistari 39–42 — Jangwani: Mungu anatoa uongozi, chakula na maji kwa sababu anakumbuka ahadi yake. - Mistari 43–45 — Kusudi la ukombozi: Kuokolewa kunaleta furaha na kupewa nchi, lakini pia wajibu wa kuyashika mafundisho ya Mungu.

Ujumbe mkuu: Mungu aliyetimiza neno lake katika vizazi vilivyopitia udhaifu na mateso bado anastahili kuaminiwa. Kukumbuka neema yake kunapaswa kutujenga kuwa watu wanaomtumaini leo na kuishi kwa maelekezo yake.

2.0 Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi

Zaburi 105 imo katika Kitabu cha Nne cha Zaburi (90–106). Kitabu hiki kinafuata kilio cha Zaburi 89 kuhusu kuanguka kwa ufalme wa ukoo wa Daudi. Mara kwa mara kinawarudisha watu kwa BWANA, Mfalme wa kweli anayedumu hata taasisi za kibinadamu zinapoanguka (Zab. 90; 93–100). Zaburi 105 inaongeza ushahidi mwingine: historia ndefu ya uaminifu wa Mungu kwa mababu wa Israeli na watoto wao.

Katika maandishi ya Kiebrania, hakuna jina la mwandishi wala tukio maalumu lililotajwa. Mistari kumi na mitano ya mwanzo inapatikana pia, ikiwa na tofauti fulani za maneno, katika 1 Mambo ya Nyakati 16:8–22. Mwandishi wa Mambo ya Nyakati ameihusisha sehemu hiyo na sherehe za Daudi wakati Sanduku la Agano lilipoletwa Yerusalemu. Wimbo uliomo katika sura hiyo una sehemu zinazofanana pia na Zaburi 96 na 106. Hii inatuonesha jinsi maneno hayo yalivyotumiwa katika ibada; haitoshi kuthibitisha kwamba Zaburi 105 nzima iliandikwa siku ileile (Goldingay 2008, maelezo ya Zaburi 105; Kidner 2014, uk. 407).

Lugha yake inakumbusha pia maneno ya Isaya 40–66. Kwa watu walioishi wakati wa uhamisho wa Babeli au baada yake, ujumbe huu ungekuwa na nguvu ya pekee. Walikuwa wamepoteza mamlaka, nchi na baadhi ya alama za utambulisho wa taifa lao. Je, Mungu wa Abrahamu bado angeweza kuwasaidia? Goldingay anaeleza kwamba zaburi inawatia moyo waamini walio katika hali ya udhaifu kuamini kwamba Mungu aliyewatendea mababu zao bado yuko pamoja nao. Hata hivyo, hatuwezi kuthibitisha kwa uhakika mwaka ilipotungwa.

Mambo mawili ya kifasihi ni muhimu.

Kwanza, mshairi anachagua mambo ya kusimulia. Anatoa nafasi kubwa kwa matendo ya Mungu, lakini anaacha karibu kabisa kueleza uasi wa Israeli jangwani. Hatoi maelezo ya kina kuhusu Sinai, ingawa mwisho wa wimbo unasema watu walipaswa kuyashika maagizo ya Mungu. Anaeleza mateso ya Yusufu, lakini si kila kosa la watu wa familia yake linalotajwa katika Mwanzo. Huo si ushahidi kwamba hajui yaliyotokea. Ni mbinu ya kulenga uaminifu wa Mungu ili watu wapate sababu ya kumsifu (Goldingay 2008, “Interpretation”).

Pili, Zaburi 106 inakamilisha picha hii. Kidner anaeleza kwamba Zaburi 105 na 106 zinasimulia pande mbili za historia takatifu. Ya kwanza inasisitiza matendo ya Mungu asiyeshindwa kutimiza ahadi. Ya pili inasisitiza ukaidi wa wanadamu na rehema ya Mungu licha ya makosa yao. Hatupaswi kuitumia moja kuifuta nyingine (Kidner 2014, uk. 407, 411).

Kwa hiyo, Zaburi 105 ni historia inayohubiriwa kwa njia ya ibada. Haituelezi tu kilichotokea; inatufundisha kukumbuka kwa namna inayojenga tumaini la leo.

3.0 Kutembea Katika Maandiko

3.1 Zaburi 105:1–6 — Kumbukeni, mtafuteni, imbeni, na yatangazeni matendo yake

Mistari ya mwanzo ina mfululizo wa miito: mshukuruni, liitieni jina lake, yatangazeni matendo yake, mwimbieni, furahini, mtafuteni, na kumbukeni. Mwandishi haanzi kwa kuuliza Israeli itafanya nini ili ijipatie sifa. Anaanza kwa kumwelekeza msomaji kwa Mungu ambaye tayari ametenda.

Miito hii inahusiana kwa karibu. Kushukuru ni kumtambua aliyetoa zawadi. Kutangaza miongoni mwa mataifa ni kukataa kuifanya neema yake mali ya siri ya kundi letu. Kuutafuta uso wake daima ni kukiri kwamba kuokolewa jana hakumaanishi leo hatuhitaji msaada wake (mist. 1–4).

Mstari wa 5 unatuita kuyakumbuka maajabu, ishara, na hukumu za Mungu. Neno linalohusu hukumu hapa si adhabu tu. Linahusisha maamuzi na matendo yenye mamlaka yanayoonesha jinsi Mungu anavyotawala. Baadhi ya matendo hayo yataonesha udhaifu wa watawala waliowakandamiza wengine (mist. 26–36).

Goldingay anaeleza kwamba wito wa kumtafuta BWANA ni muhimu kwa watu wanaoweza kushawishiwa kutegemea mamlaka mengine ya kisiasa, kijeshi au kidini. Kidner anaonesha jinsi mistari hii inavyokusanya pande mbalimbali za ibada: kumsifu Mungu kwa alivyo, kushukuru kwa aliyofanya, na kumtegemea tena kwa yajayo (Goldingay 2008, Zab. 105:1–6; Kidner 2014, uk. 407).

Lakini waalikwa ni nani? Mstari wa 6 unawataja uzao wa Abrahamu na wazao wa Yakobo, watu wa Mungu aliowachagua. Hii ndiyo historia maalumu ya Israeli. Pamoja na hilo, mwito wa kuyatangaza matendo ya Mungu miongoni mwa mataifa (mst. 1) unaonesha kwamba kumbukumbu hiyo ina kusudi linalovuka mipaka ya taifa.

Kukumbuka si kukimbia matatizo ya sasa. Ni mazoezi ya kuurudisha uaminifu wa Mungu mbele ya macho yetu.

3.2 Zaburi 105:7–11 — Agano linalokumbukwa kizazi hata kizazi

Mstari wa 7 unatoa ungamo: Yeye ndiye BWANA Mungu wetu; hukumu zake zinafika duniani kote. Historia ya jamii moja inawekwa chini ya mamlaka ya Muumba wa wote. Kisha mshairi anarudia maneno yanayohusu kukumbuka, agano, neno, kiapo na nchi iliyoahidiwa.

BWANA aliingia katika agano na Abrahamu, akalithibitisha kwa Isaka, na kulifanya ahadi ya kudumu kwa Yakobo, yaani Israeli (Mwa. 12:1–3, 7; 15; 17; 26:2–5; 28:13–15). Nchi ya Kanaani inatajwa wazi. Hii si ahadi isiyo na mazingira au watu. Uaminifu wa Mungu ulionekana katika historia ya familia maalumu.

Kauli kwamba analikumbuka agano lake daima (mst. 8, tafsiri ya kimaana) haimaanishi kwamba wakati fulani Mungu alilisahau. Katika lugha ya Biblia, kukumbuka mara nyingi ni kuchukua hatua ili kutimiza kile kilichoahidiwa. Kidner anasisitiza kwamba agano la Mungu linatokana na neema na mamlaka yake, si biashara ya watu wawili wenye uwezo unaofanana (Kidner 2014, uk. 408).

Maneno kuhusu vizazi elfu ni njia ya kishairi ya kusema kwamba uaminifu wake unadumu. Si hesabu ya kumtaka msomaji atabiri siku ambayo agano litaisha. Hata hivyo, tunapaswa kuwa waangalifu tunapoisoma ahadi ya nchi. Zaburi inakumbusha historia ya agano la Israeli ya zamani. Haitoi ruhusa kwa jamii za kidini za sasa kuvamia mali za watu wengine, kuwafukuza majirani au kutumia nguvu kwa jina la Mungu. Maandiko mengine yanaweka wazi kwamba kupewa nchi hakukuwa ruhusa ya kupuuza haki, kuwadhulumu wageni, au kuishi bila uwajibikaji (Law. 19:33–34; Kum. 10:18–19; Yer. 7:5–7).

Ahadi inayodumu haimaanishi kwamba walioipokea wana uhuru wa kufanya lolote watakalo. Wanaitwa kuwa waaminifu kwa Mungu aliyetoa ahadi hiyo.

3.3 Zaburi 105:12–15 — Familia ndogo inalindwa katika dunia yenye hatari

Mababu wa Israeli walikuwa wachache, dhaifu, na wageni waliokuwa wakihama kutoka ufalme mmoja hadi mwingine. Hata hivyo, Mungu hakuruhusu wafalme waliokuwa na nguvu kuzima kabisa maisha na mustakabali wao (mist. 12–14). Katika Mwanzo, tunasoma jinsi Abrahamu na Isaka walivyokabili hatari walipokutana na Farao na Abimeleki. Pia tunaona jinsi hofu na makosa yao wenyewe yalivyofanya hali kuwa ngumu (Mwa. 12:10–20; 20:1–18; 26:6–11).

Mstari wa 15 una maneno yanayojulikana sana: msiwaguse watiwa-mafuta wangu; msiwadhuru manabii wangu (tafsiri fupi ya kimaana). Katika muktadha huu, watiwa-mafuta ni mababu wa Israeli—familia hiyo ndogo ya agano iliyokuwa ikisafiri bila ulinzi mkubwa. Abrahamu anaitwa waziwazi nabii katika Mwanzo 20:7.

Hivyo, mstari huu siyo kinga ya kumfanya mchungaji, nabii au kiongozi wa dini wa sasa asikosolewe, asichunguzwe, au asiwajibishwe kwa makosa. Hakuna cheo cha kibinadamu kinachomweka mtu juu ya haki ya Mungu (Kum. 16:18–20; Mdo. 17:11; 1 Pet. 5:2–3).

Pia, ulinzi wa Mungu si ahadi kwamba watu wote waaminifu hawatawahi kupata madhara. Kifungu kinachofuata kinamsimulia Yusufu, mtu wa familia hii, ambaye aliuzwa utumwani na kufungwa gerezani. Zaburi haisemi mateso hayaji. Inasema kwamba hatari hazikufaulu kufuta kusudi la agano la Mungu.

Hapa tunaona tofauti kubwa: falme za wanadamu zinaonekana kuwa imara, huku familia ya ahadi ikionekana haina thamani machoni pa dunia. Lakini mustakabali wao unasimama si juu ya ukubwa wa jeshi, bali juu ya uaminifu wa Mungu.

3.4 Zaburi 105:16–22 — Yusufu: mtu aliyetangulia kupitia maumivu

Wimbo unahama ghafla kutoka picha ya kulindwa kwenda kwenye njaa. Mstari wa 16 unasema kwa lugha yenye nguvu kwamba BWANA aliileta njaa nchini. Kisha mstari wa 17 unasema alimtuma mtu awatangulie watu wake—Yusufu, ambaye aliuzwa kama mtumwa.

Mwanzo unaeleza matendo ya kibinadamu yaliyomfikisha Yusufu Misri: wivu wa ndugu zake, kuuzwa, utumishi katika nyumba ya Potifa, kushtakiwa kwa uongo, kifungo, na hatimaye kuachiliwa (Mwa. 37; 39–41). Zaburi 105 inaisoma historia hiyo kwa kuangalia uwezo wa Mungu wa kuleta uzima hata katika mambo yaliyokusudiwa kumwangamiza mtu. Yusufu mwenyewe alikuja kusema kwamba ndugu zake walikusudia kumdhuru, lakini Mungu aliutumia mwisho wa historia hiyo kuhifadhi maisha (Mwa. 45:5–8; 50:20).

Lakini hilo lisigeuzwe kuwa kisingizio cha uovu. Ndugu za Yusufu walikuwa na wajibu kwa usaliti wao. Mungu kuleta mema kutokana na tukio baya hakumaanishi utumwa ulikuwa jambo jema, wala hakumaanishi mkosaji hawezi kuwajibishwa.

Mstari wa 18 unatueleza uchungu wake: miguu yake ilifungwa kwa pingu, na chuma kikaikandamiza nafsi au maisha yake. Tafsiri fulani ya zamani ya Kiingereza inazungumzia chuma kuingia katika nafsi yake. Kidner anaeleza kwamba katika Kiebrania mwelekeo wa maneno hayo ni tofauti; maana inaweza kuwa kifungo cha chuma katika shingo au kujifungwa kwa nafsi yake yote (Kidner 2014, uk. 408–09). Katika tafsiri zote hizo, mateso ya Yusufu si jambo dogo.

Mstari wa 19 unaongeza kwamba Yusufu alisubiri mpaka neno lake litimie, huku neno la BWANA likimjaribu au kumsafisha. Wafafanuzi wanajadili kama neno hilo ni ndoto na tafsiri alizozitoa Yusufu au ahadi ya Mungu kwake. Katika hali zote, tunaona jinsi kutarajia jambo lililoahidiwa kunavyoweza kuhusisha kipindi kirefu cha kusubiri (Mwa. 37:5–11; 40–41).

Mwishowe mfalme anamuachilia na kumpa mamlaka katika nyumba yake. Safari inayotoka gerezani hadi kuwa msimamizi mwenye hekima inakuwa njia ya kuhifadhi chakula na maisha wakati wa njaa. Uaminifu wa Mungu hapa haupimwi kwa jinsi mateso yalivyoisha haraka, bali kwa namna maisha yaliyokaribia kuharibiwa yalivyotumika kuwasaidia wengine.

3.5 Zaburi 105:23–25 — Israeli inaongezeka; Misri inakuwa adui

Familia ya Yakobo inafika Misri, ambayo mshairi anaiita pia nchi ya Hamu, jina linalotumika katika ushairi wa Biblia (linganisha Zab. 78:51). Watu wanaongezeka na kuwa na nguvu. Mahali palipokuwa kimbilio wakati wa Yusufu panageuka, baada ya vizazi kupita, kuwa sehemu ya mateso chini ya utawala wa kigeni (Mwa. 47:27; Kut. 1:7–14).

Kisha tunakutana na mstari mgumu: Mungu aligeuza mioyo ya Wamisri iwachukie watu wake na kuwatendea kwa hila (mst. 25, tafsiri ya kimaana). Huu ni mwangwi wa lugha nzito ya mamlaka ya Mungu katika kitabu cha Kutoka. Huko, moyo wa Farao kuwa mgumu na kusudi la Mungu la kuhukumu vinaelezwa kwa namna zinazohusiana (Kut. 4:21; 9:12; 14:4–8).

Tusijaribu kuyaondoa maneno hayo kwa sababu yanatusumbua. Mwandishi anasisitiza kwamba hata watawala wanaowatesa wengine hawako nje ya mamlaka ya Mungu. Lakini hiyo haimaanishi chuki, utumwa, ukabila au ukatili wa serikali vinakuwa vitu vizuri kwa sababu vinatokea katika historia ambayo Mungu anaitawala. Kitabu cha Kutoka kinamweleza Farao kuwa mkandamizaji, na mfumo wake unahukumiwa kwa uovu wake. Mamlaka ya Mungu yasitumike kufuta uwajibikaji wa wanadamu.

Kwa jamii inayopitia mateso au ubaguzi, kifungu hiki kinaweza kusema kwamba nguvu inayowakandamiza si mwisho wa hadithi. Lakini hakiwezi kutumiwa kuwanyamazisha waathiriwa au kuwaambia kwamba kuteswa kwao kunapaswa kukubaliwa bila kutafuta haki.

3.6 Zaburi 105:26–36 — Musa, Haruni, na ishara za hukumu dhidi ya Misri

Israeli inapoonewa, BWANA anamtuma Musa na kumchagua Haruni. Ishara zinazofuata zinakabiliana na nguvu za Misri: giza, maji kuwa damu, vyura, makundi ya wadudu, mvua ya mawe na moto wa radi, uharibifu wa miti ya matunda, nzige, na hatimaye vifo vya wazaliwa wa kwanza (Kut. 7–12).

Zaburi 105 haizipangi ishara hizi kwa mpangilio uleule wa Kutoka. Inaitaja giza kwanza, wakati katika Kutoka giza linaonekana karibu na mwisho wa mapigo. Pia inaacha baadhi ya mapigo yaliyosimuliwa katika Kutoka. Kidner na Goldingay wanaonesha kwamba mshairi anasimulia historia kwa lugha ya sifa na ushairi, si kuandika orodha ya matukio ili kubadilisha ripoti ya kitabu cha Kutoka (Kidner 2014, uk. 410; Goldingay 2008, Zab. 105:25–38).

Vitenzi vinavyojirudia ni muhimu: alituma, alisema, aligeuza, alipiga. Uwezo wa Farao haukuwa neno la mwisho. Mungu aliyeonekana kuwa mbali wakati watu walipolazimishwa kufanya kazi sasa anaukabili mfumo uliowakandamiza.

Hata hivyo, mapigo haya yalikuwa matukio mazito, hasa vifo vya wazaliwa wa kwanza. Kuyasoma kama habari za ukombozi hakumaanishi kufurahia mateso ya watu au kujaribu kuiga hukumu za Mungu. Biblia haitupi ruhusa ya kutumia simulizi hili kulipiza kisasi, kuwachukia watu wa taifa fulani, au kutenda vurugu dhidi ya makundi ya leo. Kutoka inaonesha uzito wa dhambi ya ukandamizaji na wa hukumu ya Mungu (Kut. 3:7–10; 12:29–32).

Faraja kwa watu walio dhaifu si ahadi kwamba kila mtesaji atapata adhabu katika muda tunaoutaka. Ni ukweli kwamba Mungu anasikia, anatenda, na hata falme zenye nguvu ziko chini ya hukumu yake.

3.7 Zaburi 105:37–42 — Ukombozi, wingu, chakula na maji

Israeli inaondoka ikiwa na fedha na dhahabu, na mwandishi anawaonesha watu wakitoka katika hali ya nguvu badala ya kuporomoka kwa udhaifu (mist. 37–38). Fedha na dhahabu zinatukumbusha vitu walivyopewa Waisraeli walipokuwa wanaondoka Misri (Kut. 12:35–36). Haya si mafundisho kwamba kila anayemwamini Mungu lazima awe tajiri. Hapa tunasoma habari za ukombozi maalumu kutoka utumwani, si kanuni ya biashara ya kidini.

Sasa mandhari inahamia jangwani. Mungu anatoa wingu na moto kuwaongoza, kware na chakula cha mbinguni kuwalisha, na maji kutoka mwambani kwa ajili ya nchi kame (mist. 39–41; Kut. 13:21–22; 16; 17:1–7). Goldingay anaeleza kwamba wingu lililotandazwa juu ya watu linaweza pia kukumbusha uwepo wa Mungu katika patakatifu, ambapo alifunika na kuwalinda watu wake. Hii ni picha ya Mungu ambaye hawaachi wasafiri wake hata wanapozungukwa na hatari (Goldingay 2008, Zab. 105:39–45).

Sehemu hii inasimuliwa kwa matumaini makubwa. Kutoka na Hesabu vinaeleza pia njaa, malalamiko, hofu na kutotii kwa Israeli. Zaburi 105 inaacha sehemu kubwa ya maelezo hayo na kusisitiza riziki iliyowasaidia kuendelea kuishi. Huo ni mtazamo maalumu wa simulizi; si kusema kwamba maandiko mengine hayana ukweli.

Mstari wa 42 unatuambia kwa nini Mungu aliendelea kuwapatia mahitaji: aliikumbuka ahadi yake takatifu kwa Abrahamu. Agano lililotajwa katika mistari 8–11 halikuwa limefutwa na njaa, utumwa au jangwa. Liliendelea kuipeleka historia mbele.

Picha ya maji yanayotiririka katika nchi kame inaweza kuwagusa watu wanaopitia uhaba wa maisha. Lakini haimaanishi kwamba kila ukame utaisha mara moja au kila aliyeomba ataondolewa katika taabu bila kusubiri. Tunaitwa kutumaini Mungu ambaye uaminifu wake unadumu, si kudhani tunaweza kuyaamuru mazingira yatutii.

3.8 Zaburi 105:43–45 — Zawadi ya uhuru ina kusudi la kuunda watu waaminifu

Mistari ya mwisho inarudi katika shangwe. Mungu anawatoa watu wake aliowachagua kwa furaha na kuwapa nchi kwa kutimiza ahadi yake. Lakini sentensi ya mwisho inatoa sababu kuu: “ili washike sheria zake na kuyatii mafundisho yake” (mst. 45, tafsiri ya kimaana).

Hili ndilo kusudi la neema. Israeli haikuokolewa ili iwe huru tu kutoka katika mikono ya mtesaji. Iliokolewa pia iwe huru kwa ajili ya maisha ya agano chini ya BWANA—maisha ya ibada, haki, utunzaji wa jirani na utii kwa mafundisho yaliyotolewa kupitia Musa (Kut. 19:4–6; Kum. 6:4–9; 10:12–19).

Goldingay anaonesha mshangao uliopo hapa: karibu historia yote ya Sinai na uasi wa watu imeachwa katika wimbo, lakini mwishoni maagizo ya Mungu yanatajwa kuwa kusudi la ukombozi. Kidner pia anaonesha kwamba neema haikutolewa ili watu wazidishe dhambi. Zawadi ya Mungu inaleta nafasi na wajibu wa kuishi kwa uaminifu (Goldingay 2008, Zab. 105:39–45; Kidner 2014, uk. 410–11).

Ahadi ya nchi inapaswa kubaki katika muktadha wake wa agano la zamani. Hatuwezi kuitenganisha na mafundisho ya Biblia kuhusu haki, namna ya kuwachukulia wageni na uwajibikaji wa Israeli yenyewe. Wala Wakristo wa leo hawawezi kuitumia kama kibali cha kuvamia nchi, kuwafukuza majirani au kutafuta ubabe wa kisiasa kwa jina la Mungu.

Wimbo unaishia kwa kauli: Msifuni BWANA! Katika mapokeo ya maandishi ya Kimasoreti, Haleluya inapatikana mwisho wa Zaburi 105; katika baadhi ya mapokeo ya kale ya Kigiriki mpaka wa maneno hayo unaoneshwa kwa namna tofauti. Lakini ujumbe unabaki: baada ya kukumbuka ahadi, ulinzi, ukombozi na neema, watu wanaitwa kumsifu Mungu kwa maisha yanayoitikia wema wake.

4.0 Tafakari ya Kitheolojia

4.1 Kukumbuka ni tendo la imani katika agano

Katika Zaburi 105, kukumbuka si kutamani zamani au kukataa matatizo ya sasa. Waabudu wanarudi katika historia ili wakumbuke Mungu wa namna gani wanaweza kumwamini leo. Historia ya Israeli ina kusubiri kwa muda mrefu, maisha yaliyokuwa hatarini na kuanguka kwa usalama wa kibinadamu. Uaminifu wa Mungu unaendelea kuunganisha hadithi hiyo bila kuyafanya maumivu yawe madogo.

Familia na makanisa yanahitaji kumbukumbu za namna hiyo. Ushuhuda unaopitia juu ya majeraha yote ili kuonekana wenye ushindi unaweza kuwa wa kupotosha. Zaburi 105 inatukumbusha minyororo ya Yusufu hata inapomwimbia Mungu aliyemwokoa. Kumbukumbu ya kweli inaweza kujenga tumaini bila kuifuta sauti ya aliyeumizwa.

4.2 Kuchaguliwa na Mungu kunahusisha ushuhuda na huduma

Jamii inaitwa uzao wa Abrahamu na watu waliochaguliwa na Mungu. Lakini haohao wanaambiwa kuyatangaza matendo yake miongoni mwa mataifa (mst. 1). Kuchaguliwa katika Biblia si medali ya kudai sisi ni bora kiasili kuliko wengine. Tangu Mwanzo 12, baraka kwa Abrahamu inahusishwa na baraka kwa jamaa zote za dunia (Mwa. 12:1–3; Isa. 49:6).

Hapa tunakabiliwa na ubaguzi wa kikabila, majivuno ya utamaduni na kudhani kwamba Mungu yupo ili kulitafutia kundi letu mafanikio. Waliokombolewa wanaitwa kuwa mashahidi wa rehema na kutenda yaliyo mema kwa wengine.

4.3 Mungu anaweza kutenda katika historia bila kuhalalisha ukatili wa wanadamu

Zaburi 105 inasisitiza sana mamlaka ya Mungu juu ya njaa, safari ya Yusufu na uadui wa Misri. Lakini Mwanzo na Kutoka vinaonesha pia watu wanaochagua usaliti, dhuluma na vurugu. Mambo yote mawili yanapaswa kusikilizwa. Mungu anaweza kuleta mema kupitia historia yenye uovu bila kuugeuza uovu wenyewe kuwa jambo jema.

Hakuna kiongozi anayeruhusiwa kusema “ni mpango wa Mungu” ili kutetea unyanyasaji. Aliyedhulumiwa anahitaji usalama, ukweli, haki na hatua zinazofaa za kurekebisha madhara. Tumaini katika uongozi wa Mungu linapaswa kuleta ujasiri wa kutenda mema, si kumlazimisha mhanga kukaa kimya.

4.4 Wokovu ni ukombozi unaotuelekeza katika maisha mapya

Zaburi haimaliziki watu wanapotoka Misri. Inamalizika kwa maagizo ya Mungu (mst. 45). Ukombozi unatengeneza jamii yenye wajibu: kumwabudu BWANA, kuikataa ibada ya miungu mingine, kuwalinda walio dhaifu, kumpenda jirani na kufanya hukumu ya haki (Kut. 20; Law. 19; Kum. 16:18–20).

Hatuambiwi kwamba Israeli ilitii kwanza ili inunue ukombozi kutoka Misri. Mpangilio ni kinyume chake: neema inatangulia, na uaminifu ni mwitikio wake. Katika lugha ya Agano Jipya, matendo mema ni matunda ya wokovu, si bei ya kununua neema (Efe. 2:8–10).

4.5 Zaburi mbili za historia zinapaswa kusomwa pamoja

Zaburi 105 inaukumbuka wema wa Mungu. Zaburi 106 itaungama uasi wa watu. Tunahitaji zote mbili. Kanisa linalosimulia mafanikio yake tu linaweza kuingia katika majivuno na kujificha. Kanisa linalotaja makosa yake tu linaweza kumsahau Mungu ambaye rehema yake inafungua nafasi ya toba. Zaburi hizi zinatufundisha kuwa na tumaini bila kukanusha makosa, na kutubu bila kukata tamaa.

5.0 Mtazamo wa Biblia Nzima na Kristo

Zaburi 105 imo katika simulizi kuu la Biblia la ahadi, maisha yaliyo hatarini, ukombozi na uwajibikaji. Mwanzo inatangaza kusudi la Mungu kumbariki Abrahamu ili kupitia yeye jamaa za dunia zibarikiwe (Mwa. 12:1–3). Historia ya Yusufu inaonesha familia ikihifadhiwa kupitia usaliti ambao ungeweza kuiharibu (Mwa. 37–50). Kutoka inamfunua Mungu anayesikia kilio cha watumwa na anayekabiliana na mamlaka ya dola yenye dhuluma (Kut. 2:23–25; 3:7–10). Kumbukumbu la Torati linawaita watu waliokombolewa kukumbuka historia yao na kutenda haki (Kum. 6:20–25; 10:12–19).

Agano Jipya linaanza kwa kukumbuka historia hiyo hiyo. Mariamu anamsifu Mungu aliyekumbuka rehema zake kwa uzao wa Abrahamu; Zekaria anatangaza kwamba Mungu amelikumbuka agano lake (Luka 1:54–55, 68–75). Stefano anasimulia historia ya mababu na ukombozi kutoka Misri ili kuonesha kusudi la Mungu linaloendelea na namna watu walivyompinga mara kwa mara (Mdo. 7:2–53). Paulo anaeleza ahadi kwa Abrahamu kwa kuangalia kusudi la Mungu la kuyabariki mataifa kupitia Kristo (Gal. 3:6–14, 26–29).

Kwa Wakristo, Yesu ndiye Masihi wa Israeli, ambaye kupitia kwake kusudi la agano linaufikia ulimwengu kwa namna mpya. Waandishi wa Injili wanaweka maisha ya Yesu katika mwangwi wa kutoka Misri, kupita katika majaribu na kuonesha uaminifu (Mt. 2:13–15; 4:1–11). Kupitia kifo na ufufuo wake, Wakristo wanakiri kwamba tendo la Mungu la kuokoa linakabili pia utumwa wa dhambi na nguvu ya mauti (Rum. 6:3–11; 1 Kor. 15:20–26).

Lakini tusichanganye usomaji huu na maana ya kwanza ya zaburi. Zaburi 105 haimtaji Yesu kwa jina, wala kila jambo la Yusufu au kila pigo la Misri halipaswi kugeuzwa kiishara kuwa utabiri maalumu kuhusu tukio fulani la maisha ya Yesu. Uhusiano huu ni wa Biblia nzima na wa kitheolojia: Mungu aliyekuwa mwaminifu kwa agano lake na Israeli ndiye ambaye Wakristo wanamkiri kuwa ametenda kwa ukamilifu kupitia Masihi wa Israeli.

Mstari wa mwisho una mwangwi pia katika mafundisho ya Agano Jipya kuhusu maisha yaliyokombolewa. Paulo anakataa fikra kwamba neema inaondoa umuhimu wa kubadilika (Rum. 6:1–4). Waefeso inaeleza wokovu kuwa zawadi ya Mungu inayowafanya watu waishi katika matendo mema (Efe. 2:8–10). Yesu mwenyewe anauunganisha upendo kwa Mungu na maisha yanayodhihirisha upendo kwa jirani (Mt. 22:34–40; Yoh. 13:34–35).

Kwa hiyo, tumaini la zaburi si ahadi kwamba tutakuwa na maisha yasiyo na matatizo wala ruhusa ya dini kutumia nguvu kwa ubabe. Ni uhakika kwamba uaminifu wa Mungu unatutangulia, unatembea pamoja nasi, na unatuita kuwa watu wanaowabariki wengine.

6.0 Matumizi Katika Maisha

Kumbuka kwa ukweli na kwa mifano halisi. Andika tukio moja ambalo uliona msaada wa Mungu katika maisha yako. Usiondoe maswali yasiyojibiwa na sehemu zenye maumivu ili ushuhuda wako usikike kama hadithi ya mafanikio pekee. Ushuhuda wa kweli una nguvu kuliko maneno yaliyotiwa chumvi.
Uutafute uso wa Mungu daima. Zaburi 105:4 inatoa mwito wa maisha, si ibada ya dharura peke yake. Tenga muda wa kawaida kwa Maandiko, sala na kusikiliza, huku ukikumbuka kwamba kuomba hakuchukui nafasi ya kufanya maamuzi na kazi zinazohitajika.
Usitumie vibaya maneno “msiwaguse watiwa-mafuta wangu.” Waheshimu viongozi wa kiroho, lakini usiwafanye watu wasioweza kuulizwa maswali. Tuhuma za makosa zinapotolewa, walinde walio hatarini, tafuta ushahidi unaoaminika, na simamia uwajibikaji unaofaa. Agano la Mungu haliwapi viongozi ruhusa ya kunyanyasa.
Linda maisha wakati wa uhaba. Historia ya Yusufu inatufundisha kupanga kwa hekima, kutumia rasilimali kwa uaminifu na kuwasaidia wanaokabili njaa au ukosefu wa usalama wa kiuchumi. Usifanye mahitaji ya mtu mwingine kuwa nafasi ya kumnyonya.
Simulia historia kwa vizazi vingine. Wape watoto na vijana nafasi ya kuuliza maswali kuhusu Biblia na historia ya jamii yenu. Pitisheni ushuhuda wa neema pamoja na mafunzo yaliyopatikana kutokana na makosa ya zamani.
Acha uhuru uzae matunda ya uadilifu. Katika biashara, ndoa, usimamizi wa kanisa au majukumu ya umma, jiulize jinsi neema ya Mungu inavyopaswa kubadilisha matumizi yako ya fedha, ukweli wa maneno yako na namna unavyowalinda wasio na nguvu.
Isome Zaburi 105 pamoja na Zaburi 106. Furahia matendo ya Mungu bila kudai kwamba jamii yako haijawahi kushindwa. Kiri makosa bila kuhitimisha kwamba uaminifu wa Mungu umeisha.

7.0 Maswali ya Tafakari

Kwa nini Zaburi 105 inaeleza historia ya Israeli kwa kusisitiza matendo ya Mungu kuliko kuorodhesha tabia zote za mababu?
Mungu kukumbuka agano lake kunamaanisha nini, na kunatofautianaje na mwanadamu kukumbuka jambo alilokuwa amesahau?
Kifungo cha Yusufu kinatukosoaje tunapodai kwamba kulindwa na Mungu maana yake ni kuwa na maisha rahisi bila mateso?
Zaburi 105:15 inamaanisha nini katika mazingira yake ya kwanza, na kwa nini haipaswi kutumiwa kuwazuia watu kuwawajibisha viongozi wa dini?
Tunawezaje kuzungumzia mamlaka ya Mungu katika mstari wa 25 bila kuhalalisha ukandamizaji na vurugu za wanadamu?
Kwa nini zaburi inamalizia kwenye kuyashika mafundisho ya Mungu badala ya kuishia kwenye mali, utajiri au ushindi wa kisiasa pekee?
Ni sehemu gani ya historia ya jamii yako inayohitaji kukumbukwa kwa shukrani, na ni sehemu gani inayohitaji kukiri makosa tunapoisoma Zaburi 106?

8.0 Sala ya Mwitikio

BWANA mwaminifu, Mungu wa Abrahamu, Isaka na Yakobo, tufundishe kuyakumbuka matendo yako. Matatizo yetu ya sasa yanapofanya ahadi zako zionekane mbali, turudishie kumbukumbu ya uaminifu wako.

Uliilinda familia ndogo iliyokuwa ikitangatanga. Hukumwacha Yusufu katika minyororo yake. Ulikisikia kilio cha watu waliokuwa chini ya dhuluma, na uliwapatia mahitaji yao katika safari yenye mashaka.

Utusamehe tunapogeuza zawadi zako kuwa sababu ya kujitukuza, tunapotetea udhalimu kwa kuuita mpango wako, au tunapoweka tumaini katika nguvu zisizoweza kuokoa. Wape ujasiri wanaonyanyaswa na wanaoishi kwa hofu. Tufanye watu wa kusema ukweli na kuwalinda walio dhaifu.

Kwa njia ya Yesu Kristo, Masihi wa Israeli na tumaini la dunia, unda ndani yetu shukrani zinazozaa utii, na uhuru unaozaa upendo kwa jirani. Kukumbuka kwetu kutuongoze katika sifa, na sifa zetu zituongoze katika maisha ya uaminifu.

Amina.

9.0 Dirisha la Kinachofuata

Zaburi 105 inaishia kwa zawadi ya nchi na kusudi la kuishi kwa maelekezo ya Mungu. Imeimba kuhusu matendo ya BWANA katika vizazi vingi huku ikiacha kwa makusudi mengi ya makosa na maasi ya Israeli nje ya simulizi. Kwa hiyo, mwito wake wa mwisho wa kutii ni mzuri na pia unatuchunguza.

Zaburi 106 itasimulia upande mwingine wa historia hiyo. Itakumbuka bahari, safari ya jangwani, sanamu ya ndama wa dhahabu, uasi uliojirudia, na rehema za Mungu aliyekuwa tayari kuwasikiliza watu wake tena na tena. Ikiwa Zaburi 105 inatuonesha Mungu anayelikumbuka neno lake, Zaburi 106 inatuonesha watu wanaoyasahau matendo yake.

Zote mbili ni muhimu. Zaburi 105 inatufundisha kumtumaini Mungu mwaminifu; Zaburi 106 inatufundisha kukiri makosa yetu bila kuliacha tumaini. Kwa pamoja zinatupeleka karibu na mwisho wa Kitabu cha Nne, ambacho kinaishia kwa maombi ya kurejeshwa na kwa sifa kwa Mungu.

10.0 Orodha ya Vyanzo

Maandiko: Zaburi 105; Zaburi 78, 89–90, 96, 100, 103–106; Mwanzo 12–17; 20; 26; 28; 37–50; Kutoka 1–20; 32–34; Walawi 19; Kumbukumbu la Torati 6; 10; 16; Yoshua 24:13; 1 Mambo ya Nyakati 16:8–22; Isaya 40–55; Yeremia 7:5–7; Luka 1:54–55, 68–75; Matendo 7; 17:11; Warumi 6; 1 Wakorintho 15; Wagalatia 3; Waefeso 2:8–10; 1 Petro 5:2–3. Andiko kuu ni tafsiri ya kimaana kwa ajili ya uchambuzi, si nukuu ya neno kwa neno kutoka toleo maalumu la Biblia.
BibleProject. Bila tarehe. The Book of Psalms: Study Notes. Nyenzo ya mradi kuhusu mpangilio wa vitabu vitano vya Zaburi na ujumbe wa Kitabu cha Nne.
Goldingay, John. 2008. Psalms, Volume 3: Psalms 90–150. Baker Commentary on the Old Testament Wisdom and Psalms. Grand Rapids, MI: Baker Academic. Uchambuzi wa Zaburi 105, “Yhwh Is Still the Same.”
Kidner, Derek. 2014. Psalms 73–150. Kidner Classic Commentaries. Downers Grove, IL: InterVarsity Press. Toleo la awali la 1975. Uchambuzi wa Zaburi 105, “Not one thing has failed,” uk. 407–11.

Zaburi 105 — Mkumbukeni Mungu Anayetimiza Ahadi Zake