Zaburi 111 — Kukumbuka Matendo ya Mungu…

Kukumbuka matendo ya Mungu kunabadilikaje kuwa hekima ya maisha ya kila siku?

Muhtasari

Matendo ya Mungu yanayotuvuta kumshangilia yanatufundisha pia namna ya kuishi

Andiko kuu — Zaburi 111:2, 10 (tafsiri ya kimaana kwa ajili ya uchambuzi): Matendo ya BWANA ni makuu, nayo yanastahili kuchunguzwa kwa makini na wote wanaoyafurahia. Kumcha BWANA ndiyo mwanzo wa hekima; wanaoishi kwa kuyafuata maagizo yake wanapata ufahamu mwema. Sifa zake zinadumu milele.

Inawezekana kukumbuka tukio bila kujifunza kutoka katika tukio hilo. Tunaweza kusimulia jinsi Mungu alivyojibu sala yetu, lakini tukakataa kumsikiliza anapoturekebisha. Tunaweza kushangilia ukombozi katika ibada, lakini tukatoka nje na kuwatendea wengine bila haki. Tunaweza hata kuchunguza uumbaji kwa akili kubwa, bila kujiuliza ni maisha ya namna gani yanayomfaa mtu anayemjua Muumba wake.

Zaburi 111 haituruhusu kuyastaajabia matendo ya Mungu huku tukiyatenganisha na utii kwa njia zake. Inaanza kwa mwamini anayemsifu Mungu kwa moyo wote mbele ya kusanyiko. Inakumbuka matendo yake ya ajabu, huruma yake, jinsi alivyowapa watu wake mahitaji yao, na uaminifu wake kwa agano. Kisha, bila kututayarisha kwa tangazo kubwa, inageukia maagizo ya Mungu yaliyo ya kweli na ya kutegemeka.

Kauli yake ya mwisho si mwito wa kuacha kufikiri, bali wa kuanza kufikiri kwa usahihi: kumcha BWANA ndiyo mwanzo wa hekima.

Hapa ibada na hekima vinakutana. Mungu ambaye matendo yake yanatufanya tumshangae ndiye anayetufundisha kuishi kwa ukweli, rehema na uadilifu.

1.0 Utangulizi

Zaburi 111 inaanza kwa “Haleluya”—neno la Kiebrania hallelu-Yah, yaani, “Msifuni Yah,” au “Msifuni BWANA.” Inaishia kwa kutangaza kwamba sifa za Mungu zinadumu milele. Katikati ya kauli hizo mbili kuna ushuhuda uliotungwa kwa ustadi kuhusu yale ambayo Mungu amefanya na kwa nini matendo hayo yanastahili mwitikio mkubwa kuliko shangwe ya muda mfupi.

Zaburi hii ina mistari kumi na imeandikwa kwa mpangilio wa alfabeti ya Kiebrania. Baada ya “Haleluya” ya mwanzo, vipande vyake ishirini na viwili vya mashairi vinaanza kwa herufi za alfabeti ya Kiebrania kwa mfuatano wake. Muundo huo hauonekani kirahisi katika tafsiri za Kiswahili au Kiingereza. Lakini kwa msomaji wa Kiebrania, mpangilio wake unasema jambo hata kabla ya kusoma tafakari yote: matendo ya Mungu yanastahili kusifiwa kuanzia mwanzo hadi mwisho, kana kwamba alfabeti nzima imeitwa kutoa ushuhuda.

Tunaweza kuisoma zaburi kwa kufuata sehemu tatu kuu:

- Mstari wa 1: Ahadi ya mtu kumsifu Mungu kwa moyo wote mbele ya kusanyiko la waamini. - Mistari 2–6: Ukuu wa matendo ya Mungu, hasa huruma, riziki, kukumbuka agano, na ukombozi katika historia ya Israeli. - Mistari 7–10: Ukweli wa matendo na maagizo ya Mungu, ukombozi wake, jina lake takatifu, na hekima inayokua tunapomheshimu kwa kicho na kuyatenda aliyotuagiza.

John Goldingay anaiona zaburi hii kama ungamo la imani lenye lengo la kufundisha. Mtu mmoja anazungumza mbele ya kusanyiko kuhusu yale ambayo Israeli imejifunza kutokana na matendo ya BWANA. Anaonesha mabadiliko kutoka matendo ya Mungu katika mistari 1–6 kwenda maagizo yake katika mistari 7–10 (Goldingay 2008, uchambuzi wa Zaburi 111). Derek Kidner anasisitiza uhusiano wake na Zaburi 112, ambayo pia imepangwa kwa alfabeti: ya kwanza inaonesha Mungu na njia zake; ya pili inaonesha mtu anayebadilishwa na njia hizo (Kidner 2014, uk. 431–33).

Ujumbe mkuu: Ukuu wa BWANA hauonekani katika matendo ya nguvu pekee. Unaonekana pia katika rehema, haki, ukweli na uaminifu vinavyodhihirishwa na matendo hayo. Kumwabudu Mungu kwa hekima ni kukumbuka aliyoyafanya, kufurahia kuyachunguza, na kuishi kwa kufuata mafundisho yake yaliyo ya kutegemeka.

2.0 Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi

Zaburi 111 ipo katika Kitabu cha Tano cha Zaburi (Zab. 107–150). Zaburi 107 ilifungua kitabu hicho kwa kuwaalika waliokombolewa kuisimulia habari ya upendo wa BWANA unaodumu. Zaburi 108–110 zilitazama upya ahadi za Mungu, maumivu ya mashtaka, na tumaini linalohusishwa na mfalme aliyeteuliwa na Mungu. Sasa sauti inabadilika. Mwandishi wa Zaburi 111 haombi kwanza msaada wa kijeshi wala kuzungumzia ushindi wa mfalme. Anatoa ushuhuda kuhusu tabia ya Mungu ilivyofunuliwa katika matendo yake.

Zaburi hii haina kichwa kinachomtaja mwandishi, tarehe au tukio maalumu. Kutajwa kwa agano, chakula, urithi wa mataifa na ukombozi kunatukumbusha simulizi la mwanzo wa Israeli: kutoka Misri, safari ya jangwani, na kupewa nchi (Kut. 2:23–25; 16; 34:6–7; Yos. 21:43–45). Lakini mambo hayo ni kumbukumbu za matendo ya Mungu, si ushahidi unaoturuhusu kutaja kwa uhakika wakati zaburi ilipoandikwa. Goldingay anataja uwezekano wa matumizi yake katika sikukuu kama Pasaka au Vibanda, huku akikiri kwamba hatuna habari za kutosha kuthibitisha mazingira ya kutungwa kwake.

Umbo lake la alfabeti lina umuhimu wa pekee. Kiebrania kina herufi ishirini na mbili. Vipande ishirini na viwili vya zaburi vinaanza kwa herufi hizo kwa mpangilio wake. Mistari mingi ina vipande viwili, lakini mstari wa 9 na wa 10 kila mmoja una vitatu. Neno “Haleluya” la kwanza liko nje ya mfuatano huo.

Muundo huu si mapambo ya shairi tu. Unasaidia kukusanya mada mbalimbali zinazohusiana na kumkumbuka BWANA. Kidner anaeleza kwamba shairi la aina hii halilazimiki kufuata hatua za hadithi kwa mfuatano mkali; linaweza kurudi katika wazo la ukarimu, haki au uaminifu kwa namna tofauti. Goldingay anaona kwamba masharti ya kutumia alfabeti yanaweza kumsaidia mwandishi kupata kauli zenye kina hata anaporudia ungamo la imani linalojulikana.

Uhusiano mkubwa zaidi ni kati ya Zaburi 111 na Zaburi 112. Zote mbili zinaanza kwa “Haleluya”; zote zina mpangilio wa herufi za Kiebrania; na zote zinatumia lugha inayohusu haki, huruma na kudumu kwa wema. Katika Zaburi 111, sifa hizo zinamhusu Mungu na matendo yake. Katika Zaburi 112, zinaonekana katika maisha ya mtu anayemcha Mungu na kuwasaidia wengine. Kuzisoma pamoja kunatukumbusha kwamba kumkumbuka Mungu alivyo kunapaswa kubadilisha namna sisi tulivyo.

Tunaweza kuona pia uhusiano na Zaburi 110 iliyotangulia. Zaburi 110 ilizungumzia mamlaka ya mfalme aliyewekwa na Mungu. Zaburi 111 inaelekeza fikra zetu kwa Mungu ambaye haki na uaminifu wake vinatoa kipimo cha kila mamlaka ya kweli. Si lazima kudai kwamba tunajua kwa hakika nia zote za waliopanga zaburi katika kitabu. Lakini kwa mpangilio tulionao, msomaji anaulizwa si tu ni nani anayetawala? bali pia Mungu anayetoa na kupima mamlaka ni wa namna gani?

3.0 Kutembea Katika Maandiko

3.1 Zaburi 111:1 — Sifa za moyo wote mbele ya kusanyiko

Neno la kwanza ni “Haleluya,” yaani, “Msifuni BWANA.” Ni mwaliko kwa wengine kushiriki sifa. Mwandishi kisha anaitikia yeye mwenyewe: atamshukuru BWANA kwa moyo wake wote. Kumbe ibada ni mwito kwa jumuiya na pia uamuzi wa mtu binafsi.

Katika Biblia, moyo unahusisha nia, fikra, matamanio na maamuzi. Kumsifu Mungu kwa moyo wote si kuwa na hisia kali tu. Ni kukataa kumpa Mungu maneno mazuri huku mwelekeo wa maisha ukiachwa katika njia nyingine (linganisha Zab. 86:11–12).

Mwandishi anasema atafanya hivyo katika baraza la wenye haki na katika kusanyiko. Neno la kwanza linaweza kuonesha kundi la watu wenye uhusiano wa karibu, wanaoshauriana na kuaminiana; la pili linaonesha jumuiya pana zaidi. Kidner anaona kwamba kuwekwa pamoja kwa maneno haya kunazuia wazo la watu wa Mungu kuwa kikundi kidogo kinachowabagua wengine (Kidner 2014, uk. 431–32).

Hapa tunapimwa kwa namna mbili. Sifa zisibaki hisia za mtu zinazofichwa kabisa kiasi kwamba haziwezi kuwatia wengine moyo. Lakini pia zisigeuke onesho la hadhara linaloficha moyo usiotaka kubadilika. Anayemsifu Mungu katika kusanyiko anapaswa kujitahidi kumheshimu pia katika maamuzi ya kawaida.

3.2 Zaburi 111:2 — Matendo ya Mungu yanastahili kuchunguzwa

Mstari wa 2 unasema matendo ya BWANA ni makuu, nayo yanafaa kutafutwa, kuchunguzwa au kufanyiwa uchunguzi na wale wanaoyafurahia. Kitenzi cha Kiebrania darash kinaweza kuashiria kutafuta kwa bidii, kuuliza, kuchunguza au kutaka kufahamu. Hapa hakuna amri ya kuacha kuuliza maswali kwa kisingizio cha imani. Kuna mwaliko wa kujiuliza maswali yanayotusaidia kuelewa vizuri kile Mungu amefanya.

Ni matendo gani yanayozungumziwa? Katika Zaburi nyingine, neno hilo linaweza kutaja kazi za uumbaji (Zab. 104:24). Kidner anaona kuwa wazo hili linaweza pia kuwatia moyo wanaochunguza maumbile, wanasayansi na wasanii. Lakini Goldingay anasisitiza kwamba mistari inayofuata inahusu hasa matendo ya Mungu katika historia ya Israeli. Katika muktadha wa Zaburi 111, kutoka Misri, agano, chakula na urithi wa nchi vina uzito wa kwanza. Kutumia mstari huu kuhimiza kuchunguza uumbaji kunaweza kuwa halali, lakini hakupaswi kufuta maana yake ya karibu (Goldingay 2008, Zab. 111:2; Kidner 2014, uk. 432).

Maneno “kufurahia” na “kuchunguza” yanaenda pamoja. Imani haitulazimishi kuchagua kati ya furaha na kufikiri kwa makini. Mtu anayependa matendo ya Mungu atakuwa tayari kutazama Maandiko kwa kina, kuzingatia muktadha wake, kuuliza maswali magumu ya maadili, na kutafuta namna ujumbe wake unavyobadilisha maisha.

Kwa mwalimu wa Biblia, hili ni onyo dhidi ya kauli rahisi zinazosisimua lakini hazijengi ufahamu. Pia ni onyo dhidi ya utafiti unaoongeza taarifa kichwani lakini haumfikishi mtu katika utii. Kujifunza kwa makini kunaweza kuwa sehemu ya ibada.

Tunapaswa pia kutofautisha matokeo ya utafiti wa kisayansi na madai ya kitheolojia. Si kila ugunduzi wa sayansi unaothibitisha moja kwa moja tafsiri fulani ya Biblia. Tunaweza kustaajabia uumbaji bila kupotosha ushahidi, huku tukikiri kiimani kwamba dunia ni zawadi ya Muumba.

3.3 Zaburi 111:3 — Utukufu unaodhihirisha haki

Mwandishi anaeleza kazi ya Mungu kuwa yenye heshima na utukufu, kisha anasema haki yake inakaa milele. Hii haimaanishi kwamba Mungu yuko sahihi kwa sababu tu ana nguvu kubwa kuliko wengine. Matendo yake yanaonesha Mfalme ambaye hutenda yanayofaa na kubaki mwaminifu.

Neno la Kiebrania tsedaqah, linalotafsiriwa kwa kawaida “haki” au “uadilifu,” linaweza katika mazingira haya kuonesha pia uaminifu wa Mungu katika kuwatendea watu wake yaliyo sawa. Goldingay anakazia maana hii: matendo ya Mungu yanafaa kuchunguzwa kwa sababu ukuu wake haujatenganishwa na kujitoa kwake kutenda haki kwa wale alioingia nao katika uhusiano wa agano (Goldingay 2008, Zab. 111:3).

Baada ya Zaburi 109–110, ambako tunasikia mashtaka, hukumu na mamlaka ya kifalme, kauli hii ina uzito. Haki ya Mungu si maoni ya muda ambayo yanaweza kubadilika mara nguvu zinapopingwa. Uaminifu wake unasimama hata mifumo ya kisiasa, sifa za viongozi na uwezo wetu wa kudhibiti mazingira vinapobadilika.

Tunaweza kumpongeza kiongozi kwa majengo makubwa, umaarufu, fedha au mafanikio yanayoonekana. Lakini Zaburi 111 inatuuliza swali la ndani zaidi: Matendo hayo yanafunua tabia gani? Utukufu unaokosa haki unaweza kuwapendeza watazamaji, lakini hauwakilishi utukufu wa BWANA.

3.4 Zaburi 111:4 — Miujiza inayofunua huruma

BWANA ameyafanya matendo yake ya ajabu yakumbukwe. Kauli hiyo inaweza kutukumbusha sherehe za Israeli zilizokuwa zikiikumbusha jamii matendo ya wokovu, hasa Pasaka (Kut. 12:24–27). Lakini mstari hautaji sikukuu fulani kwa jina. Goldingay pia anaeleza kuwa maneno haya yanaweza kumaanisha Mungu amejipatia kumbukumbu au jina kwa matendo yake makuu, kiasi kwamba watu hawawezi kusahau alivyotenda. Kwa namna zote mbili, ujumbe ni huu: matendo ya ukombozi ya BWANA hayapaswi kupotea katika kumbukumbu za watu wake.

Kisha anasema: BWANA ni mwenye fadhili na rehema. Huu ni mwangwi wa jinsi Mungu alivyojitambulisha kwa Musa baada ya dhambi ya Israeli ya ndama wa dhahabu. Hapo jina la Mungu liliunganishwa na huruma, uvumilivu, upendo wa agano na uaminifu (Kut. 34:6–7).

Kwa hiyo, miujiza ya Mungu haioneshi nguvu za ajabu tu. Inafunua tabia ya anayeokoa. Jamii inaweza kukumbuka ushindi na kusahau mateso yaliyofanya ukombozi kuwa wa muhimu. Tunaweza kusimulia sala iliyojibiwa na mwisho tukajifanya sisi ndio mashujaa. Zaburi inaturejesha kwa Mtoaji: ajabu si tu kile Mungu anaweza kufanya; ajabu pia ni rehema anayoonesha anapotenda.

Hilo linatuongoza kutoa ushuhuda kwa ukweli. Si lazima kuongeza chumvi ili kuonesha kwamba Mungu ni mwema. Wala hatupaswi kudai kwamba kila tatizo litaisha kwa muujiza unaoonekana. Biblia yenyewe ina maombi yanayosubiri na mateso yasiyopata majibu ya haraka. Kumbukumbu ya wema wa Mungu inatupa tumaini, si mbinu ya kumlazimisha kutenda kila tunalotaka.

3.5 Zaburi 111:5 — Riziki na agano lisilosahaulika

Mungu anatoa chakula kwa wale wanaomcha na anakumbuka agano lake milele. Neno la Kiebrania lililotumika hapa linaweza kumaanisha chakula au mawindo ya mnyama. Goldingay anaona namna yake isiyo ya kawaida na kulihusisha hasa na Mungu kuwapa Israeli mahitaji yao jangwani, ikiwemo nyama (Kut. 16; Hes. 11).

Jambo kuu liko katika uhusiano kati ya chakula na agano. Mungu hakugundua kwa bahati kwamba Israeli ilikuwa na mahitaji. Alitenda kulingana na ahadi alizozitoa kabla (Kut. 2:24; 6:5). Biblia inaposema Mungu anakumbuka, haimaanishi alikuwa amesahau kwa muda. Inamaanisha uaminifu wake wa agano umeonekana katika matendo. Anaposikia kilio cha watu wake, ahadi zake zinadhihirika katika historia.

Mstari huu haupaswi kugeuzwa kuwa ahadi ya kwamba kila mwamini mwenye uaminifu atakuwa na chakula kingi wakati wote. Biblia inakiri kuwapo kwa watu wenye haki wanaoteseka kwa njaa na kuamuru wenye uwezo kuwasaidia wenye mahitaji (Kum. 15:7–11; Yak. 2:14–17). Zaburi inamtangaza Mungu anayekumbuka na kutoa; haiondoi wajibu wa watu kujali wenye njaa.

Kanisa linaloimba kuhusu riziki ya Mungu huku likiwapuuza majirani wasiokuwa na chakula limesikia maneno lakini halijashika mwelekeo wake. Kushukuru kwa riziki kunapaswa kutufanya wawekarimu zaidi, si watu wanaofumbia macho mahitaji ya wengine.

3.6 Zaburi 111:6 — Nguvu zilizoonekana katika kupewa nchi

Mwandishi anasema Mungu alionesha nguvu za matendo yake kwa kuwapa watu wake urithi wa mataifa. Katika kumbukumbu za Israeli, safari ya kutoka Misri inaelekea katika nchi ambayo Mungu alikuwa amewaahidi mababu wao (Mwa. 15:18–21; Kut. 3:7–8; Yos. 21:43–45). Hili ni tamko linalohusu historia maalumu ya Israeli, si ruhusa ya kidini kwa kila taifa au kila mwamini kupora ardhi ya wengine leo.

Maneno haya pia yanafungua maswali magumu kuhusu vita vya kutwaa nchi na watu waliokuwa wakiishi humo kabla. Kusoma kwa uwajibikaji kunahitaji kuyakiri maswali hayo. Hatupaswi kuyafanya mateso ya watu waliopoteza makazi yao yaonekane jambo dogo, wala kutumia historia ya kale kuhalalisha vurugu za kisasa. Maandiko mengine pia yanasisitiza kuwatendea haki wageni na kuacha ukandamizaji (Kut. 22:21; Kum. 10:18–19). Tunapaswa kuzungumza kwa makini kuhusu nchi, agano, haki na ahadi ya baraka kwa mataifa (Mwa. 12:3; Isa. 2:2–4).

Katika Zaburi 111, msisitizo wa karibu ni kwamba Israeli haikujijenga kuwa taifa kwa nguvu zake pekee. Mungu ndiye aliyeanzisha safari yake ya ukombozi na kumpa mahali pa kuishi. Kumbukumbu hii ilipaswa kuwazuia watu wake wasijivune kana kwamba nguvu za kijeshi au akili za watawala ndizo zilizowapa kila kitu.

Tukisoma kwa upana zaidi wa Biblia, neema iliyopokelewa inapaswa kuwa chanzo cha maisha yenye wajibu, si sababu ya kuwadharau wengine.

3.7 Zaburi 111:7–8 — Matendo na maagizo ya Mungu yanakubaliana

Hapa zaburi inabadilisha mkazo. Matendo ya mikono ya Mungu yanaonesha ukweli na haki, na maagizo yake yote yanaaminika. Neno la Kiebrania piqqudim, linalotafsiriwa “maagizo” au “kanuni,” linatumika pia katika Zaburi 19 na 119. Ni mojawapo ya maneno ya kuelezea mwongozo wa Mungu kwa maisha ya watu wake.

Mstari wa 8 unasema maagizo hayo yameimarishwa milele, nayo yanahusishwa na ukweli na unyofu. Tafsiri nyingine zinayachukulia maneno haya kama maelezo ya namna maagizo ya Mungu yalivyowekwa imara. Goldingay pia anaonesha maana inayotuelekeza katika wajibu wa watu kuyatenda kwa uaminifu na unyofu. Jambo kubwa halibadiliki: maagizo ya Mungu yanategemeka kwa sababu matendo na tabia ya Mungu vinategemeka.

Ndipo tunaona kwa nini zaburi haiwezi kutenganisha ibada na maadili. Mungu aliyewaokoa Israeli ndiye aliyewafundisha namna ya kuishi. Kuondolewa katika utumwa hakukuwa ruhusa ya kuwafanya wengine watumwa, kuwaonea wasiojiweza, au kuishi kwa udanganyifu. Maagizo ya agano yalihusu ukweli, usawa katika maamuzi, mahusiano ya haki na kuwakinga walio dhaifu (Kut. 20–23; Kum. 16:18–20).

Kusanyiko linaweza kupenda sana simulizi za miujiza huku likipuuza kazi isiyo na kelele ya kusema ukweli, kurekebisha matumizi mabaya ya fedha, na kuwalinda wanaoonewa. Zaburi 111 inalipinga pengo hilo. Matendo ya Mungu yanastahili sifa; maagizo yake pia yanastahili kutendwa.

Hilo halimaanishi kwamba kila sheria ya Israeli ya zamani inaweza kuhamishwa moja kwa moja katika maisha ya sasa bila kuchunguzwa. Msomaji Mkristo lazima aulize jinsi sheria za agano la Israeli zinavyoeleweka katika simulizi la Biblia nzima, pamoja na mafundisho ya Yesu na mitume. Lakini jambo lisiloweza kutupiliwa mbali ni hili: neema ya Mungu na maisha ya kweli vinakwenda pamoja.

3.8 Zaburi 111:9 — Ukombozi, agano na jina takatifu

Sasa mwandishi anafupisha historia ya wokovu: Mungu amewapelekea watu wake ukombozi na kuliamuru au kulithibitisha agano lake la kudumu. Neno la ukombozi linatukumbusha kuondolewa katika utumwa na kurejeshwa kwa uhuru. Mungu hasifiwi tu kwa kuwapa watu ushauri ambao wangeweza kujiokoa wenyewe kwa kuufuata. Anasifiwa kwa sababu alitenda kwa ajili yao.

Sehemu inayotaja agano inahitaji uangalifu. Kitenzi cha Kiebrania kina uhusiano na kuamuru. Goldingay anaonesha kwamba zaburi hii haizungumzii ahadi za Mungu kwa upande mmoja tu. Inazungumzia pia masharti ya maisha ambayo aliyaweka mbele ya watu wake. Agano ni zawadi na mwito wa kuwajibika (Goldingay 2008, Zab. 111:9).

Mstari unamalizia kwa kusema: jina lake ni takatifu na la kuogopwa kwa kicho. Huu si mwaliko wa kumwogopa Mungu kana kwamba ana ukatili usiotabirika. Ni tamko kwamba yeye si wa kutumiwa kwa matakwa yetu. Jina lake haliwezi kuwa kifaa cha kusukuma maslahi binafsi, kufunika uovu, au kulazimisha watu kuwatii viongozi bila kuuliza maswali. Kicho cha kweli kinakumbuka kwamba BWANA ndiye mwenye mamlaka ya mwisho; viongozi na walimu wa dini ni watumishi wake.

Lugha hii inatukumbusha Zaburi 99. Huko, utakatifu wa Mungu uliunganishwa na haki. Hapa, utakatifu unatuongoza mlangoni pa hekima: mtu aliyekombolewa anaitwa kuishi kwa heshima, ukweli na uaminifu.

3.9 Zaburi 111:10 — Hekima huanza kwa kicho na kuonekana katika matendo

Kauli ya mwisho inajulikana sana: “Kumcha BWANA ndiyo mwanzo wa hekima.” Wazo linalofanana linapatikana katika Mithali 1:7; 9:10 na Ayubu 28:28. Lakini mahali lilipowekwa hapa panaliweka katika mwanga wa kipekee. Mungu ametangazwa kuwa mwenye nguvu, Mtoaji wa riziki, Mwokozi mwenye huruma, Mshika-agano na Mwalimu mwenye maagizo ya kweli.

Kwa hiyo, kumcha Mungu si kuishi kwa hofu ya adhabu isiyoweza kutabirika. Ni kutambua ukuu wake wa pekee, kuheshimu utakatifu wake, kupokea rehema yake, na kuyatii mafundisho yake kwa moyo ulio tayari kurekebishwa.

Neno “mwanzo” linaweza kueleweka kama sehemu ya kuanzia au msingi ambao hekima yote hujengwa juu yake. Mtu anaweza kuwa na elimu kubwa, uzoefu, kipaji au maarifa ya teknolojia, lakini bado akakosa hekima ya kibiblia. Hekima si kujua mambo mengi tu. Ni kutambua ni nani anayestahili uaminifu wa juu zaidi, kisha kuishi kwa kuzingatia ukweli huo.

Mstari unaendelea: wanaoyatenda maagizo hayo wana ufahamu mwema. Maneno yanayohusu kuyatenda yanaelekea kurudi katika maagizo ya mistari 7–8. Kicho si hisia ambayo mtu huipata ndani ya ibada halafu kuiacha hapo. Kinaonekana katika maamuzi, maneno, haki na rehema. Hatumwokolei Mungu kwa matendo yetu, lakini hatuwezi kusema tumeelewa neema yake huku tukikataa bila toba njia ya maisha ambayo anatufundisha.

Mwisho wa zaburi unasema sifa zake zinadumu milele. Hapo shairi limerudi katika mwito wa mwanzo wa “Haleluya.” Goldingay anaeleza kwamba sifa na ufahamu ni marafiki, si wapinzani. Kushangilia matendo ya Mungu kunapaswa kutupeleka katika hekima ya kuishi kwa njia zake (Goldingay 2008, “Theological Implications”).

4.0 Tafakari ya Kitheolojia

4.1 Matendo ya Mungu yanafunua tabia yake

Zaburi 111 haizisifu nguvu za Mungu kana kwamba nguvu pekee ndizo zinazomfanya astahili kuabudiwa. Matendo yake yanaonesha utukufu pamoja na haki, huruma, ukweli na uaminifu wa agano. Kutoka Misri si habari ya kumshinda Farao tu; ni habari ya Mungu aliyesikia kilio cha watu waliokuwa wameonewa (Kut. 3:7–10). Chakula cha jangwani si suala la kupata mahitaji tu; kinaonesha jinsi Mungu alivyowajali. Agano si mkataba mtupu; ni uhusiano unaobeba rehema na wajibu.

Hili lina umuhimu tunapozungumzia miujiza. Tusiulize tu, Je, jambo la ajabu limeripotiwa? Bali pia, Maandiko yanatuonesha Mungu wa namna gani? Dai lolote la kiroho linaloficha ukatili, udanganyifu au unyanyasaji halipatani na tabia inayosifiwa katika zaburi hii.

4.2 Kuchunguza kwa makini kunaweza kuimarisha ibada

Zaburi inatualika waziwazi kuchunguza matendo ya Mungu. Kusoma Biblia huku tukizingatia fasihi, historia, lugha na maswali magumu kunaweza kuwa tendo la kumpenda Mungu. Swali la kweli linaloulizwa kwa unyenyekevu si adui wa kicho.

Kwa namna pana zaidi, kanuni hiyo inaweza kututia moyo kuchunguza ulimwengu ulioumbwa. Sayansi hutafuta kuelewa namna mazingira yanavyofanya kazi; teolojia hutafakari maana ya uumbaji kama zawadi na wajibu. Njia hizi zina maswali yanayotofautiana, hivyo hatupaswi kuzichanganya bila tahadhari. Lakini Zaburi 111 yenyewe inatufundisha jambo lililo wazi: kufurahia matendo ya Mungu kunapaswa kutupeleka katika kutazama kwa makini, si kurudia kauli za juu juu.

4.3 Mungu anayetenda ndiye pia anayefundisha

Jamii inaweza kupenda kusimulia habari za ukombozi huku ikipuuza nidhamu za kila siku zinazojenga haki. Zaburi 111 inatoka kwa makusudi katika matendo ya Mungu na kuingia katika maagizo yake. Mungu aliyewaweka watu huru aliwafundisha pia namna uhuru huo unavyopaswa kutumika.

Kwa kanisa, hili linamaanisha kwamba ushuhuda unaosisimua hauwezi kuchukua nafasi ya uamuzi wenye hekima, uaminifu katika mali, ukweli katika maneno, ulinzi wa watoto, haki kwa wafanyakazi na uwajibikaji wa viongozi. Ibada inapokatwa kutoka katika ukweli, inageuka onesho ambalo halilingani na Mungu anayesifiwa.

4.4 Kukumbuka ni wajibu wa jamii nzima

Mwandishi anasifu mbele ya kusanyiko. Hataki matendo ya Mungu yabaki kumbukumbu za siri za mtu mmoja. Watu wanakumbuka pamoja ili vizazi vinavyofuata vijue kwa nini vimeitwa kuishi kwa namna fulani (Kum. 6:20–25; Zab. 78:1–8).

Lakini kumbukumbu ziwe za kweli. Kuna simulizi za ukombozi; pia kuna simulizi za makosa, kusubiri na maswali ambayo hayajajibiwa. Kitabu cha Zaburi kina nyimbo za shukrani na za kilio. Jumuiya inayokomaa huzitunza zote, ili shukrani zisigeuke sababu ya kuwanyamazisha waliojeruhiwa.

4.5 Kumcha BWANA kunazaa hekima, si hofu ya kutumikishwa

Kicho cha kibiblia kinamweka Mungu katikati bila kuwafanya viongozi wasiguswe na maswali. Kumcha Mungu kunapaswa kumfanya mchungaji aogope zaidi kutumia vibaya mamlaka, hakimu atafute usawa kwa bidii zaidi, na mzazi aone thamani ya mtoto. Si njia ya kutumia jina la Mungu kuwatisha watu wakanyamaze.

Hekima hii inahitaji mazoezi ya maisha. Zaburi inaposema ufahamu mwema unaonekana kwa wale wanaotenda maagizo ya Mungu, inakataa wazo kwamba elimu ya dini pekee humfanya mtu awe amekomaa. Maisha yenye haki, ukweli, rehema na kiasi yanaonesha kwamba mafundisho yamefika moyoni.

5.0 Mtazamo wa Biblia Nzima na Kristo

Zaburi 111 imejengwa katika simulizi la kutoka Misri na agano. Mungu alisikia kilio cha waliokuwa wameonewa (Kut. 3), akawapa chakula jangwani (Kut. 16), akajifunua kuwa mwenye rehema na fadhili (Kut. 34:6–7), na kuwapa maagizo ya maisha ya pamoja (Kut. 20–23). Mada hizo zinaonekana pia kwa manabii waliokemea ibada iliyotenganishwa na haki (Isa. 1:11–17; Mika 6:6–8), na katika vitabu vya hekima vinavyofundisha kwamba kumcha BWANA ndio msingi wa maisha yenye busara (Mit. 1:7; Ayu. 28:28).

Uhusiano wenye uzito zaidi uko katika Zaburi 112, inayofuata mara moja. Zaburi 111 inazungumzia haki na huruma ya Mungu inayodumu; Zaburi 112 inaonesha mtu mwenye haki, ukarimu na moyo wa kuwajali wengine. Mungu hasifiwi kwa maneno tu. Tabia yake inakuwa kielelezo cha maisha ambayo anawafundisha watu wake. Kuzisoma zaburi hizi pamoja kunatupa ujumbe: Mungu alivyo anatuelekeza sisi kuwa watu wa namna gani.

Agano Jipya linawaalika Wakristo kuzisoma mada hizi katika mwanga wa Yesu Kristo, bila kudai kwamba kila mstari wa Zaburi 111 ulimtaja Yesu kwa siri katika maana yake ya kwanza. Injili zinamwonesha Yesu akidhihirisha huruma na uaminifu wa Mungu wa Israeli. Aliwalisha watu wenye njaa (Marko 6:34–44), aliwajali waliokuwa na mahitaji (Luka 7:22), na alisisitiza kwamba haki, rehema na uaminifu ni mambo yenye uzito katika mapenzi ya Mungu (Mt. 23:23). Matendo yake yalikuwa ishara za ufalme wa Mungu, yakituita kuyatafakari na kumtumaini, si kushangaa nguvu pekee.

Mada ya ukombozi inapata upeo mpana katika kifo na ufufuo wa Kristo. Katika mlo kabla ya kifo chake, Yesu aliunganisha mateso yake yaliyokuwa yanakuja na lugha ya agano (Luka 22:20; linganisha Kut. 24:8). Paulo anazungumza kuhusu ukombozi ulio katika Kristo, tena anamtaja Kristo kuwa hekima ya Mungu (1 Kor. 1:24, 30). Haya ni mahusiano ya kitheolojia ambayo Wakristo wanayaona wanaposoma Biblia nzima; hayafuti ukweli kwamba Zaburi 111 kwanza iliikumbuka historia ya Israeli na matendo ya BWANA kwa watu wake.

Waraka wa Yakobo unaonesha kwa namna ya vitendo maana ya hekima. Hekima itokayo juu ina usafi, amani, upole, huruma, kutopendelea na unyofu (Yak. 3:13–18). Sifa hizo hazipingani na kumcha BWANA. Zinaonesha namna kicho kinavyopaswa kuzaa maisha yanayowajenga wengine. Vivyo hivyo, Yakobo anawaambia waamini kuwa watendaji wa Neno, si wasikilizaji tu (Yak. 1:22–25).

Hatimaye, zaburi inaelekeza tumaini letu kupita kizazi kimoja: haki na sifa za Mungu zinadumu. Katika upeo mpana wa Biblia, tunaona sifa za Mungu na Mwanakondoo zikitolewa na watu waliokombolewa kutoka mataifa mbalimbali, huku uumbaji ukielekezwa kwenye kuponywa na kufanywa upya (Ufu. 5:9–13; 21–22). Kujifunza na kutii kwetu leo ni sehemu ndogo ya sifa hizo zitakazodumu, ingawa maisha yetu bado hayajakamilika.

6.0 Matumizi Katika Maisha

Toka kwenye ushuhuda hadi maana yake. Unaposikia habari ya msaada au ukombozi, jiulize inakuonesha nini kuhusu huruma, uaminifu na wito wa Mungu wa kuishi kwa ukweli. Usifanye uzoefu wa mtu mmoja kuwa ahadi kwamba kila mtu atapitia jambo lilelile.
Tenga muda wa kuchunguza Maandiko kwa makini. Soma sura katika muktadha wake wa kihistoria na kifasihi. Linganisha vifungu vinavyohusiana. Ruhusu maswali magumu yakusaidie kutazama vizuri zaidi badala ya kutafuta majibu ya haraka yasiyo na msingi (mst. 2).
Kumbukeni matendo ya Mungu kwa pamoja. Katika familia au kikundi cha waamini, jadilini ushuhuda wa uaminifu wa Mungu kupitia vizazi. Wapeni nafasi pia wanaongoja majibu na wale walio katika maombolezo (mist. 1, 4).
Geuza shukrani kuwa ukarimu wa vitendo. Kwa sababu zaburi inakumbuka riziki ya Mungu, angalia wenye mahitaji ya chakula, makazi, kazi yenye ujira wa haki, au mtu wa kuwafariji. Shukrani zina wajibu kwa jamii (mst. 5).
Pima uongozi kwa ukweli na haki. Usisamehe udanganyifu au upendeleo kwa sababu kiongozi ana mafanikio makubwa yanayoonekana. Matendo ya Mungu na maagizo yake yanakubaliana; mafanikio ya hadharani hayawezi kuhalalisha dhuluma za faraghani (mist. 7–9).
Fanya kicho kuwa hatua yenye hekima. Chagua eneo moja la maisha: ukweli katika matumizi ya fedha, kuwajali walio dhaifu, kuomba msamaha kwa mtu uliyemkosea, kuwa mwangalifu na maneno, au kufanya maamuzi ya haki. Ruhusu utii uoneshe yale uliyojifunza (mst. 10).
Soma Zaburi 112 inayofuata. Linganisha sifa za Mungu zilizotajwa katika Zaburi 111 na tabia ya mtu anayemcha BWANA katika Zaburi 112. Jiulize ni sifa ipi inahitaji kuonekana zaidi katika mahusiano yako.

7.0 Maswali ya Tafakari

Kwa nini Zaburi 111 inaanza na sifa mbele ya kusanyiko badala ya kusimulia uzoefu wa faraghani pekee?
Ina maana gani kuyachunguza matendo ya Mungu kwa sababu tunayafurahia? Uchunguzi unawezaje kuongeza kicho badala ya kukipunguza?
Kumbukumbu za kutoka Misri, riziki ya jangwani na agano zinatusaidiaje kuelewa haki na huruma ya Mungu?
Kwa nini zaburi inatoka katika matendo makuu ya Mungu na kuingia katika maagizo yake yanayoaminika? Ni sehemu gani za ibada zetu zinazohitaji mabadiliko hayo?
Kuna tofauti gani kati ya kumcha BWANA na hofu ambayo kiongozi wa kibinadamu huitumia kuwatawala wengine?
Shukrani kwa riziki ya Mungu zinawezaje kuzaa hatua zinazowasaidia watu wanaokosa mahitaji ya msingi?
Huduma ya Yesu na mafundisho ya Yakobo vinatuongezea mwanga gani kuhusu uhusiano kati ya hekima ya Mungu na tabia inayobadilika?
Kati ya huruma, uaminifu, ukweli, haki na kicho, ni sifa ipi ya Zaburi 111 inayoyagusa zaidi maisha yako kwa sasa?

8.0 Sala ya Mwitikio

BWANA Mungu wetu, tunakusifu pamoja na kusanyiko la watu wako. Matendo yako ni makuu kuliko kumbukumbu zetu, na rehema zako zinapita maneno yetu. Uliwasikia watu wako walipokuwa katika dhiki, ukawapa mahitaji walipokuwa dhaifu, na ukabaki mwaminifu kwa agano lako.

Utusamehe tunapostaajabia nguvu zako lakini tukakataa ukweli wako. Utusamehe tunaporudia habari za wema wako huku tukiwaacha bila msaada wanaohitaji rehema. Tufundishe kuyachunguza matendo yako kwa akili za unyenyekevu, kuyakumbuka kwa mioyo yenye shukrani, na kuyatii maagizo yako katika maisha ya ukweli.

Zijaze hekima nyumba zetu, makanisa yetu, maeneo ya kazi, na wote waliokabidhiwa wajibu wa kuwaongoza wengine. Kicho chetu kwako kipunguze kiburi chetu, kitufanye wasema kweli, wenye haki na wakarimu. Kwa njia ya Yesu Kristo, Mwana wako mwaminifu, ujenge ndani yetu maisha yanayoonesha tabia yako.

Sifa zetu zisikome pamoja na siku hii, na watakaokuja baada yetu waone ushahidi wa wema wako katika namna tulivyoishi. Amina.

9.0 Dirisha la Kinachofuata

Zaburi 111 inasherehekea tabia ya Mungu inayofunuliwa kupitia matendo yake. Inazungumzia haki yake, huruma, riziki, uaminifu na maagizo yake yaliyo ya kweli. Sentensi yake ya mwisho inasema mwanzo wa hekima ni kumcha BWANA, na ufahamu mwema hukua katika kutenda maagizo yake.

Zaburi 112 inachukua hatua inayofuata. Inaanza kwa kumweleza mtu anayemcha BWANA na kuyafurahia maagizo yake. Mtu huyo anajulikana kwa huruma, fadhili, ukarimu, ujasiri na haki. Cha kushangaza, baadhi ya maneno yaliyotumika kumweleza Mungu katika Zaburi 111 yanajitokeza tena kuelezea maisha ya mwamini katika Zaburi 112.

Nyimbo hizi mbili ni wenzi. Zaburi 111 inatufundisha kumsifu Mungu aliye mwenye haki; Zaburi 112 inatuuliza kama haki hiyo inaanza kuonekana ndani yetu. Ibada inayokumbuka matendo ya Mungu inapaswa kuzaa hekima inayobadilisha namna tunavyoishi.

10.0 Orodha ya Vyanzo

Maandiko: Zaburi 111; Zaburi 19, 23, 57, 78, 86, 95, 99, 103–112, 119; Mwanzo 12:1–3; 15:18–21; Kutoka 2:23–25; 3:7–10; 12:24–27; 16; 20–24; 34:6–7; Hesabu 11; Kumbukumbu la Torati 6:20–25; 10:18–19; 15:7–11; 16:18–20; Yoshua 21:43–45; Ayubu 28:28; Mithali 1:7; 9:10; Isaya 1:11–17; 2:2–4; Mika 6:6–8; Mathayo 23:23; Marko 6:34–44; Luka 7:22; 22:20; 1 Wakorintho 1:24, 30; Yakobo 1:22–25; 2:14–17; 3:13–18; Ufunuo 5:9–13; 21–22. Andiko kuu ni tafsiri ya kimaana kwa ajili ya uchambuzi, si nukuu ya neno kwa neno kutoka toleo maalumu la Biblia.
BibleProject. Bila tarehe. The Book of Psalms: Study Notes. Nyenzo kuhusu mpangilio wa vitabu vitano vya Zaburi, uhusiano wa Zaburi na Torati pamoja na tumaini la Mfalme, na mwendo wa kilio, sifa na mafundisho. Nyenzo hii inasaidia mtazamo wa Biblia nzima, si uchambuzi wa kila mstari wa Zaburi 111.
Goldingay, John. 2008. Psalms, Volume 3: Psalms 90–150. Baker Commentary on the Old Testament Wisdom and Psalms. Grand Rapids, MI: Baker Academic. Uchambuzi wa Zaburi 111, “Worship and Wisdom.”
Kidner, Derek. 2014. Psalms 73–150. Kidner Classic Commentaries. Downers Grove, IL: InterVarsity Press. Toleo la kwanza la 1975. Uchambuzi wa Zaburi 111, “God at work,” uk. 431–33.

Zaburi 111 — Kukumbuka Matendo ya Mungu Kunapogeuka Hekima