Zaburi 129 — Tumejeruhiwa, Lakini…

Jamii iliyojeruhiwa inawezaje kukataa udhalimu bila kuruhusu chuki itawale maisha yake?

Muhtasari

Wimbo wa kumi wa Kupaa: Israeli inakumbuka makovu yake, ukombozi wa BWANA na tumaini kwamba chuki haitazaa mavuno

Andiko kuu — Zaburi 129:1–4 (tafsiri ya kimaana kwa ajili ya uchambuzi): “Wamenitesa sana tangu ujana wangu—Israeli na iseme hivyo. Wamenitesa sana tangu ujana wangu, lakini hawakunishinda. Wakulima wamelima juu ya mgongo wangu; wamefanya mifereji mirefu. BWANA ni mwenye haki; amezikata kamba za waovu.”

Mtu anaweza kupona kutoka katika hatari kubwa, lakini akaendelea kubeba makovu ambayo wengine hawawezi kuyaona. Jamii inaweza kupita katika miaka ya unyanyasaji na kuendelea kuwepo, huku ikiwa na kumbukumbu za watu waliopotea, familia zilizotenganishwa, na matumaini yaliyokandamizwa. Kuendelea kuishi ni ushindi wa namna fulani; hata hivyo, maumivu yaliyopitiwa nayo ni halisi. Hatuwaheshimu walioteseka tunapojifanya kwamba majeraha yao hayakuwa makubwa.

Zaburi 129 inashikilia ukweli huo wote kwa pamoja. Israeli inaangalia nyuma na kukiri kwamba mateso yamekuwa sehemu ya historia yake tangu mwanzo. Mateso hayo yanaelezwa kwa picha ya kutisha: maadui ni kama wakulima wanaolima mifereji mirefu juu ya mgongo wa mwanadamu. Lakini wimbo hauishii hapo. “Hawakunishinda.” BWANA ameingilia kati na kukata kamba ambazo watesaji walitumia kuwafunga watu wake.

Kisha zaburi inaelekeza macho yake kwa wanaoichukia Sayuni. Wanafananishwa na majani yanayoota juu ya paa: yanaonekana kana kwamba yanastawi, lakini hukauka kabla ya kutoa mavuno. Hii si lugha laini. Ni kilio chenye msimamo—au tamko la tumaini—kwamba chuki na ukatili havitapewa uwezo wa kujenga mustakabali wa kudumu.

Tunaposoma zaburi hii leo, tusipunguze uzito wa maumivu wala kutumia maumivu hayo kuhalalisha kulipiza kisasi. Zaburi inakiri udhalimu, inashuhudia uaminifu wa Mungu, na inatamani mipango ya watesaji ishindwe. Inatufundisha namna ya kuikumbuka jana bila kukabidhi kesho yetu mikononi mwa waliotuumiza.

1.0 Utangulizi

Zaburi 129 ni wimbo wa kumi kati ya Nyimbo kumi na tano za Kupaa (Zab. 120–134). Nyimbo hizi zinahusishwa na safari ya waabudu kuelekea Yerusalemu. Lakini pia zinachora safari ya kiroho: kutoka uhasama na hofu, kupitia kumtumaini BWANA na kukumbuka ukombozi wake, hadi ibada, ushirika na baraka.

Zaburi 128 iliyotangulia imetupatia picha ya maisha yenye ustawi: mtu anayefanya kazi na kufurahia matunda yake, familia iliyokusanyika mezani, na amani juu ya Israeli. Zaburi 129 inatuonesha kwamba maisha hayo mazuri yanaweza kukabiliwa na udhalimu mkali. Hata watu wanaomcha Mungu wanaweza kubeba makovu ya historia.

Mistari minane ya zaburi hii ina sehemu mbili kuu:

Ushuhuda wa jamii iliyonusurika (aya 1–4). Israeli inakumbuka mateso ya muda mrefu, kisha inakiri kwamba adui hawakuweza kuiangamiza kabisa kwa sababu BWANA aliingilia kati.
Sala au tamko kuhusu mwisho wa watesaji (aya 5–8). Wanaoitakia Sayuni mabaya wanaoneshwa kama majani ya juu ya paa ambayo hukauka kabla hayajafaa kuvunwa.

Sehemu hizi zinaunganishwa na mambo mawili. Kwanza, kumbukumbu zina thamani: watu hawawezi kuelewa vizuri hali yao ya leo bila kukumbuka safari waliyopitia. Pili, kesho haijafungwa: ukombozi wa zamani unawapa ujasiri wa kumtumaini Mungu katika hatari mpya.

Anayesema “mimi” katika zaburi hii si lazima awe mtu mmoja anayejulikana. Ni Israeli iliyopewa sauti ya mtu mmoja. Taifa zima linaelezwa kama mwanadamu mwenye mgongo uliotiwa majeraha. Mbinu hii inafanya mateso ya jamii yasiwe takwimu za mbali; yanakuwa maumivu ya mwili unaoweza kuumizwa.

Swali kuu ni hili: Watu waliojeruhiwa na udhalimu wanawezaje kuikumbuka historia yao kwa ukweli, kumtumaini Mungu na kuendelea mbele bila kuwaiga waliowatesa?

2.0 Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi

2.1 Wimbo wa mahujaji na kumbukumbu ya taifa

Kichwa cha Zaburi 129 kinaiita Wimbo wa Kupaa. Kuwekwa kwake kati ya Zaburi 120–134 kunaihusisha na safari ya kuabudu Yerusalemu. Hata hivyo, kichwa wala maneno ya zaburi havitupi tarehe kamili, jina la mwandishi au tukio moja la kihistoria lililosababisha kuandikwa kwake. Hatupaswi kubadili makisio kuwa taarifa za uhakika.

Kauli “Israeli na iseme” (aya 1) inafanana na mwaliko wa Zaburi 124:1, ambako taifa linaitwa kukumbuka namna BWANA alivyoliokoa. Huenda katika ibada kiongozi alianza maneno hayo na kusanyiko likaendelea kuimba. Kidner anaona uwezekano huu katika mtindo wa zaburi; lakini hatuna kumbukumbu ya tukio maalumu la ibada inayotuwezesha kuthibitisha namna ilivyoimbwa mara ya kwanza.

Kauli “tangu ujana wangu” inatukumbusha mwanzo wa Israeli kama taifa: utumwa wa Misri, mashambulizi katika safari ya jangwani, na mapambano yaliyofuatia (Kut. 1–15; 17:8–16; Hos. 11:1). Vizazi vingine viliona uvamizi, kuanguka kwa falme, kuharibiwa kwa miji na kupelekwa uhamishoni. Lakini zaburi hii haimtaji adui mmoja kwa jina.

John Goldingay anaonesha umuhimu wa hali hiyo. Israeli ya kipindi fulani inaweza kukumbuka historia ya zamani na kuitumia kuelewa upinzani unaoikabili Sayuni wakati huo. Kutokutajwa kwa maadui kunasaidia wimbo huu kuwa ushuhuda unaoweza kutumiwa na vizazi mbalimbali, bila kutulazimisha kuhusisha kila mstari na tukio ambalo halijathibitishwa.

2.2 Kutoka baraka za familia hadi makovu ya taifa

Mpangilio wa zaburi hizi mbili una maana. Zaburi 128 inazungumzia kazi yenye matunda; Zaburi 129 inaeleza maadui ambao hawatakuwa na mavuno ya kukusanya. Zaburi 128 inaishia kwa ombi la amani juu ya Israeli; Zaburi 129 inaanza kwa kukumbuka namna amani hiyo ilivyovunjwa mara nyingi.

Zaburi 125 nayo ilikiri kwamba utawala wa waovu unaweza kuwa hatari kiasi cha kuwajaribu watu waaminifu kufanya mabaya (125:3). Zaburi 126 ilikumbuka kurejeshwa kwa watu huku ikiomba urejesho mwingine. Zaburi 129 inaendeleza mada hizo: kumbukumbu ya kunusurika inawapa watu nguvu, lakini maadui na udhalimu bado ni matatizo ya kweli.

Hivyo, katika Nyimbo za Kupaa kuna nafasi ya kuimba kuhusu furaha na pia kuzungumza kuhusu makovu. Ibada ya Biblia haitufundishi kupuuza mateso ili tusikose kuonekana kuwa na imani.

2.3 Muundo wa shairi na nguvu ya picha zake

Sehemu ya kwanza inarudia kauli “Wamenitesa tangu ujana wangu” (aya 1–2). Marudio yanaongeza uzito wa ushuhuda na kuandaa msomaji kwa tamko la kushangaza linalofuata: “Lakini hawakunishinda.” Aya 3 inafanya maumivu yaonekane kwa picha ya mgongo unaolimwa kama shamba. Aya 4 inaleta badiliko: BWANA anazikata kamba za waovu.

Sehemu ya pili (aya 5–8) inatengeneza picha moja ndefu. Wanaoitakia Sayuni mabaya wanakuwa kama nyasi zinazoota juu ya paa. Mkono wa mvunaji haupati chochote, na watu wanaopita hawana mavuno ya kuyabariki. Wanaojiona wenye uwezo wa kuharibu wanaishia kuoneshwa kama mimea isiyo na mizizi yenye nguvu.

Kuna swali la kisarufi katika aya 5–8. Maneno ya Kiebrania yanaweza kutafsiriwa kama maombi—“Na waaibike”—au kama tamko la uhakika wa imani—“Wataaibika.” Goldingay anajadili uwezekano wote: zaburi inaweza kuwa sala ya jamii inayomwomba Mungu aiokoe tena, au wimbo wa kuonesha imani kwamba Mungu atatenda kama alivyotenda zamani. Ufafanuzi wote miwili unakataa ushindi wa udhalimu; hakuna unaoagiza waabudu kulipiza kisasi kwa mikono yao.

2.4 Sayuni ina maana gani katika zaburi hii?

Aya ya 5 inawataja “wanaoichukia Sayuni.” Katika Kitabu cha Zaburi, Sayuni ni jina linalohusishwa na Yerusalemu kama mahali pa uwepo wa Mungu, ibada ya Israeli na maisha ya pamoja ya watu wake (Zab. 48; 87; 122; 132). Hivyo, neno hilo linabeba maana ya kidini na kijamii, si jina la eneo pekee.

Lakini tusitumie Zaburi 129 kuweka lebo ya “maadui wa Mungu” juu ya taifa, kabila au dini nzima ya leo. Zaburi haitoi ruhusa ya kuwachukia watu kwa utambulisho wao, wala haifanyi maumivu ya watu wengine kuwa yasiyo muhimu. Inaelekeza macho yetu kwa udhalimu unaopaswa kukomeshwa, huku ikitukumbusha kwamba hata wale wanaotumia jina la Mungu wanawajibika kwa haki wanayotenda au wanayoivunja.

3.0 Kutembea Katika Maandiko

3.1 Zaburi 129:1 — “Israeli na iseme”: jamii inapewa sauti moja

Tafsiri ya kimaana: “Wamenitesa mara nyingi tangu ujana wangu—Israeli na iseme hivyo.”

Zaburi inaanza kwa neno linalomaanisha “mimi.” Taifa zima linazungumza kana kwamba lina maisha ya mtu mmoja. Vizazi vilivyoishi nyakati tofauti vinakusanywa katika ushuhuda mmoja: miaka ya utumwa, vita, kupoteza makazi na kukombolewa. Kizazi kinachoimba leo hakijitenge na waliokitangulia.

Mwaliko “Israeli na iseme” unafanya kukumbuka kuwa tendo la pamoja. Zipo historia ambazo familia, makanisa na jamii hupendelea kuzinyamazia: mateso waliyopitia, makosa waliyofanya au watu waliowapoteza. Ukimya unaweza kuyafanya majeraha yabaki bila kutambuliwa. Lakini kusimulia kwa namna inayochochea chuki kunaweza kurithisha maumivu kwa wengine.

Zaburi inafungua uwezekano wa tatu: kusema ukweli mbele za Mungu. Tukisema kwamba jamii yetu iliteseka, tunapaswa kuwasikiliza walioishi historia hiyo, kuheshimu ushahidi na kutofanya maumivu ya wengine kuwa chombo cha kujipatia ushawishi.

Kauli “tangu ujana” haimaanishi kwamba kila mwaka katika historia ya Israeli ulikuwa mwaka wa mateso yasiyokatika. Inasisitiza kwamba hatari na unyonge vilikuwepo karibu na mwanzo wa maisha ya taifa. Hosea 11:1 pia inakumbuka ujana wa Israeli, lakini kwa maneno ya upendo wa Mungu kwa mtoto wake. Historia hiyo ina kumbukumbu ya mateso na pia ya neema iliyodumu.

Katika kanisa, aya hii inaweza kutupa sababu ya kuwasikiliza wazee wanaoweza kusimulia jinsi jamii ya waumini ilivyopitia nyakati ngumu. Kwa vijana, simulizi hizo zinaweza kuwa shule ya uvumilivu na shukrani. Lakini kumbukumbu za pamoja zinahitaji unyenyekevu: hatupaswi kudai kwamba tunafahamu kikamilifu maumivu ya watu ambao hatujawahi kuwasikiliza.

3.2 Zaburi 129:2 — Waliteswa, lakini hawakuangamizwa

Tafsiri ya kimaana: “Wamenitesa mara nyingi tangu ujana wangu, lakini hawakunishinda.”

Mstari unarudia mwanzo uleule wa aya ya kwanza. Msomaji anahisi kwamba mateso yalirudi mara nyingi; hayakuwa tukio moja la bahati mbaya. Hata hivyo, mwisho wa mstari unatoa ushuhuda mpya: watesaji hawakufanikiwa kuimaliza Israeli kabisa.

Hilo halimaanishi kwamba Israeli haikupata kushindwa katika vita. Biblia inasimulia kuanguka kwa Samaria, kuharibiwa kwa Yerusalemu na watu kupelekwa uhamishoni (2 Fal. 17; 25). Tungekosea tukitumia maneno “hawakunishinda” kufuta misiba hiyo. Zaburi inaangalia historia kutoka upeo mpana zaidi. Pamoja na maangamizi na upotevu, watu wanaendelea kuwepo na wanaweza kuimba.

Derek Kidner anaonesha tofauti inayogusa moyo: mataifa mengi yanapotazama nyuma, hujivunia mambo yaliyofanikisha; hapa Israeli inakumbuka yale iliyoweza kunusurika. Si kujivunia ubora wa taifa, bali kutambua kwamba kuendelea kwake ni ushuhuda wa msaada wa Mungu.

Watu wanaoteseka wanaweza kupata faraja katika tofauti hii. Mtu aliyenusurika unyanyasaji anaweza kuendelea kuwa na maumivu, hofu au huzuni. Kunusurika hakumaanishi kuwa amepona kila jeraha. Hivyo, zaburi haiamuru mwenye makovu atabasamu na kusema kwamba hakuna lililompata. Inasema kwamba yaliyompata hayana mamlaka ya kutoa hukumu ya mwisho juu ya thamani na kesho yake.

3.3 Zaburi 129:3 — Mifereji mirefu juu ya mgongo

Tafsiri ya kimaana: “Wakulima wamelima juu ya mgongo wangu; wamefanya mifereji yao kuwa mirefu.”

Hii ni moja ya picha zinazoumiza zaidi katika Nyimbo za Kupaa. Israeli, ikiwa imepewa umbo la mwanadamu, inafananishwa na ardhi iliyolimiwa. Mgongo wake unakuwa shamba; maadui wanachora mistari mirefu ya maumivu juu yake. Picha hii inasimulia ukatili unaoendelea, si maneno machache ya kumkera mtu.

Tafsiri ya picha hii inaweza kuelekea upande kadhaa. Inaweza kutukumbusha kuchapwa viboko na makovu yanayobaki, kufungwa na kutumikishwa, au uharibifu mkubwa unaoletwa na uvamizi. Goldingay anajadili uwezekano wa mnyama anayeumizwa akiwa amefungwa kwenye jembe, lakini anaona picha ya Israeli kama mtu aliyefananishwa na ardhi inayolimwa kuwa rahisi zaidi kufuatilia. Katika ushahidi fulani wa maandiko ya kale, maneno yanaweza kusomwa kwa namna inayowataja waovu moja kwa moja badala ya “wakulima.” Hili ni suala la tofauti za maandishi ya kale na namna ya kuyafasiri, si taarifa kuhusu matukio mawili tofauti ya kihistoria.

Mika 3:12 hutumia pia picha ya Sayuni kulimwa kama shamba. Lakini hapa taswira ya kuharibiwa imehamishiwa kwenye mwili wa mtu. Taifa halipotezi maeneo pekee; watu wake wanaumizwa.

Tusiigeuze picha hii kuwa maelezo yanayofurahisha ya mateso. Kutumikishwa, kupigwa, kutishiwa na kudhalilishwa haviwi mambo mazuri kwa sababu vimeandikwa katika shairi. Lugha ya kishairi inafunua ukatili wake. Tunapowasikiliza waliopitia ukatili wa nyumbani, mateso ya kisiasa au vitisho vya mamlaka za kidini, hatua ya kwanza si kuwaeleza maana ya mateso yao. Ni kuwasikiliza na kutambua utu wao.

3.4 Zaburi 129:4 — BWANA mwenye haki anazikata kamba

Tafsiri ya kimaana: “BWANA ni mwenye haki; amezikata kamba za waovu.”

Huu ndio mstari unaogeuza mwelekeo wa zaburi. Kwa aya tatu, tumesikia hasa kile ambacho watesaji walikifanya. Sasa jina BWANA linaingia kwa nguvu katika simulizi. Mtazamo unatoka katika nguvu za maadui na kuelekea katika tabia na matendo ya Mungu.

Tamko “BWANA ni mwenye haki” halipo hapa kama wazo la jumla linalotuzuia kuuliza maswali kuhusu mateso. Katika mazingira ya zaburi, haki yake inaonekana kwa kuwakomboa watu waliowekwa chini ya nguvu za ukatili. Mungu anazikata kamba zilizokuwa zikimzuia aliyeonewa.

Kamba hizo zinaweza kuwa zile ambazo mateka alifungwa nazo, au kamba za mnyama wa kulima, au picha ya mamlaka inayomshikilia mtu katika utegemezi wa kulazimishwa. Zaburi haitaji kamba moja halisi inayotambulikana. Lakini maana yake iko wazi: uwezo wa waovu wa kuendelea kuwafunga watu umevunjwa.

Goldingay anasisitiza jinsi jina la BWANA linavyowekwa mbele kwa uzito na namna uaminifu wa Mungu unavyotofautishwa na matendo ya walio waovu. Kidner anaunganisha tamko hili na historia pana ya Israeli ya kukombolewa mara nyingi. Hatuhitaji kujua ni ukombozi gani mahsusi uliokuwa akilini mwa mwandishi ili kutambua ujumbe wa mstari huu.

Kuna onyo kwa viongozi wote. Mtu hawezi kuhubiri juu ya Mungu anayekata kamba, huku yeye mwenyewe akiwafunga walio chini yake kwa vitisho, utegemezi wa kiuchumi, hofu au udanganyifu. Makanisa yanayoamini kwamba BWANA ni mwenye haki yanapaswa kuwa maeneo ya kuwasaidia walio hatarini kupata usalama na uwajibikaji, si kuficha madhara kwa maneno mazuri ya kidini.

3.5 Zaburi 129:5 — Wanaoitakia Sayuni mabaya washindwe

Tafsiri ya kimaana: “Na waaibike na kurudishwa nyuma wote wanaoichukia Sayuni.”

Baada ya ushuhuda wa zamani, zaburi inaangalia mbele. Wanaoitakia Sayuni mabaya wanaoneshwa wakishindwa na kurudi nyuma. Kama tulivyoona, sentensi inaweza kusomwa kama ombi—“Na waaibike”—au kama tamko la imani—“Wataaibika.” Katika mitazamo yote miwili, kusudi ni kwamba mipango ya kuwadhuru watu isitimie.

Hii ni sehemu ya lugha ngumu za Biblia zinazohusu sala za hukumu. Msomaji anayejua maneno ya Yesu kuhusu kuwapenda adui anaweza kushtushwa (Mt. 5:43–48). Hatupaswi kuificha tofauti hiyo. Mwandishi kweli anataka wapinzani washindwe. Lakini zaburi haiwapi waabudu agizo la kwenda kuwalipizia kisasi.

Ni muhimu kutofautisha mambo mawili. Kuna kutamani kwamba udhalimu ukome, na kuna kufurahia mateso ya mwanadamu mwingine kwa sababu tu ni adui yetu. Mtu anayetishiwa anaweza kuomba kwa haki kwamba mshambuliaji azuiwe, mpango wa rushwa uvunjike, na mwenye mamlaka anayetumia vibaya nafasi yake aondolewe. Sala hiyo haimlazimishi kuendeleza chuki moyoni.

Aya hii haitupi ruhusa ya kuwachukia watu wote wa taifa au dini nyingine. Biblia inawawajibisha viongozi na jamii kwa matendo halisi, si kwa sababu ya jina lao pekee (Amo. 1–2; Mik. 6:8). Hivyo, sala yetu iwe na misingi ya ukweli, haki na heshima ya utu wa kila mtu.

3.6 Zaburi 129:6 — Nyasi zinazoota juu ya paa

Tafsiri ya kimaana: “Na wawe kama nyasi za juu ya paa, zinazokauka kabla hazijang'olewa.”

Paa nyingi tunazozijua leo ni za bati au zege. Katika mazingira ya kale, baadhi ya paa tambarare zilikuwa na udongo kiasi ambacho mbegu zilizochukuliwa na upepo zingeweza kuota. Lakini udongo ulikuwa mwembamba na ulikabiliwa na jua kali. Mimea ingeonekana kwa muda, bila kuwa na mizizi ya kutosha kuendelea kuishi.

Hiyo ndiyo hoja ya shairi. Udhalimu unaweza kuonekana wenye nguvu, wenye wafuasi wengi na wenye mafanikio kwa kipindi fulani. Unaweza kutoa utajiri, madaraka au hofu inayowafanya watu wanyamaze. Lakini zaburi inaona maendeleo hayo kama ukuaji usio na mizizi ya kudumu. Kinachoonekana kizuri kwa mbali hakina uwezo wa kuleta mavuno ya kweli.

Goldingay anataja uhusiano wa sauti za maneno ya Kiebrania yanayoeleza kuaibika na kukauka katika aya 5–6. Kidner anakumbusha kwamba mfano wa nyasi zinazokauka hutumika pia kueleza udhaifu wa maisha ya mwanadamu kwa ujumla (Zab. 90:5–6; Isa. 40:6–8), si kwa maadui pekee. Katika Zaburi 129 picha hiyo inalenga mipango ya wale wanaoichukia Sayuni.

Tusigeuze mfano huu kuwa ratiba ya kusema kwamba kila mtawala dhalimu ataanguka kesho. Historia inajua watawala na mifumo mibaya iliyodumu kwa muda mrefu. Zaburi ni tamko la imani katika haki ya Mungu, si kalenda inayotabiri lini kila serikali au adui ataondoka. Hata majani yanapoonekana yanaendelea kuwa mabichi, tumaini la waumini halipaswi kutegemea urefu wa maisha yake.

3.7 Zaburi 129:7 — Mavuno ambayo hayajazi mkono

Tafsiri ya kimaana: “Mvunaji hajazi mkono wake kwa hayo; wala mkusanyaji hajazi mikono yake kwa mafungu ya mavuno.”

Picha ya majani ya paa sasa inapanuliwa. Katika shamba la kweli, mkulima hukusanya mazao anayoweza kuyashika na kuyafunga katika mafungu. Lakini majani machache ya paa hayawezi kujaza mkono wa mvunaji, sembuse kuleta mzigo wa mavuno.

Kwa jamii ya kilimo, picha hii ilikuwa na nguvu. Chakula na maisha vilitegemea mavuno halisi. Kuwa na mimea inayoonekana lakini isiyoweza kuvunwa ni kuwa na ahadi isiyotimiza kitu. Katika lugha ya zaburi, hali hiyo inakuwa tumaini kwa walioonewa: kazi ya wale wanaotafuta kuwaharibu watu wa Mungu isipate matokeo ya kudumu.

Tofauti na Zaburi 128 ni wazi. Huko mtu anayemcha Mungu anakula matunda ya kazi ya mikono yake; hapa kazi ya chuki inafananishwa na mavuno yasiyoweza kujaza mikono. Nyimbo hizi zinaonesha aina mbili za maisha: kujenga ustawi kwa haki na kumcha Mungu, au kuharibu wengine huku mtu akidhani kwamba anajijengea mustakabali.

Tusihubiri aya hii kama laana ya kuwafanya maadui wetu wasiwe na watoto, wapoteze kazi au waishi katika umaskini. Ni picha ya kimaadili kuhusu utupu wa mipango ya udhalimu, si agizo la kuwaombea watu mabaya kwa sababu ya migogoro yetu binafsi.

3.8 Zaburi 129:8 — Baraka ya mavuno inayokosekana

Tafsiri ya kimaana: “Wala wapitao hawasemi, ‘Baraka ya BWANA iwe juu yenu; tunawabariki kwa jina la BWANA.’”

Zaburi inaishia kwa tukio ambalo halitokei. Katika mazingira ya mavuno ya kawaida, watu wanaopita wangeweza kuwasalimia wavunaji kwa maneno ya baraka. Ruthu 2:4 inatupa mfano wa kuvutia: Boazi anawasalimia wafanyakazi kwa jina la BWANA, nao wanamjibu kwa baraka.

Lakini katika Zaburi 129 hakuna mavuno ya kusherehekea. Hakuna aliyekusanya kitu. Kwa hiyo, hakuna salamu za baraka zinazotamkwa. Ukimya huo unakuwa hukumu juu ya kazi ya watesaji. Mipango yao haina mavuno ya maana mbele za Mungu.

Huu ni mwangwi wa Zaburi 128, ambayo ilirudia maneno ya baraka kwa familia na taifa. Hapa baraka haielekezwi kwa kazi ya udhalimu. Lakini tusisome zaidi ya kile kilichoandikwa. Zaburi haisemi kwamba adui hawezi kutubu kamwe au kwamba Mungu hawezi kumrehemu anayebadilika. Inakataa mafanikio ya uovu, si uwezekano wa mwanadamu kugeuzwa na neema.

Kwa mfano, huduma kwa wafungwa inaweza kumuombea mwenye kosa atubu na kuanza maisha mapya, huku ikisisitiza haki kwa aliyeumizwa na uwajibikaji wa aliyesababisha madhara. Rehema haipaswi kumficha mkosaji, na haki haipaswi kufunga mlango wa toba.

4.0 Tafakari ya Kitheolojia

4.1 Imani ina kumbukumbu ya jamii

Zaburi 129 inawaalika watu wa Mungu kuzungumza kwa sauti ya pamoja. Imani ya Biblia si jambo la mtu mmoja anayejitenga na wengine. Inakua kupitia simulizi za ukombozi, maombolezo ya pamoja na mafundisho yanayorithishwa kwa vizazi (Kum. 6:20–25; Zab. 78:1–8).

Goldingay anasisitiza kwamba waumini wa baadaye wanaweza kujiona kama sehemu ya historia ndefu ya watu wa Mungu ambao wamepitia vipindi vya udhaifu na kuokolewa. Wakristo wanaweza kujifunza kutokana na ushuhuda huo huku wakiheshimu kwamba Israeli ina historia na utambulisho wake maalumu. Hatupaswi kuifuta Israeli katika simulizi la Biblia ili tujifanye kwamba sisi pekee ndio tuliopewa historia yake.

Kumbukumbu zinahitaji ukweli. Hazipaswi kutumiwa kuficha makosa yaliyofanywa na kundi letu, kujipa sifa zote au kuhalalisha kuwaumiza wengine kwa sababu wazee wetu waliwahi kuumizwa. Kukumbuka kwa uaminifu ni kusema kweli hata ukweli unaponyenyekeza jamii yetu.

4.2 Kunusurika hakufuti majeraha

Maneno “hawakunishinda” yanasemwa na jamii ambayo pia inakiri kwamba mgongo wake ulilimwa. Ushindi wa kuendelea kuwepo hauondoi maumivu yaliyosababishwa na unyanyasaji. Ukweli huu unatuzuia kufanya makosa mawili: kukata tamaa kana kwamba adui amechukua kila kitu, na kujifanya washindi wakamilifu wanaotakiwa kuficha machozi.

Kanisa linaweza kumshukuru Mungu kwa kulipitisha katika mateso huku likiendelea kuwahudumia wale wanaobeba maumivu. Familia inaweza kufurahia kutoka kwenye hatari huku ikiomboleza waliopotea. Shukrani na huzuni zinaweza kukaa ndani ya moyo mmoja.

4.3 Haki ya Mungu huvunja minyororo ya udhalimu

Katika aya ya 4, tendo kuu linalohusishwa na Mungu si kuongeza mali bali kukata kamba. Hivyo, zaburi inatufundisha namna ya kutambua mamlaka yanayotoka katika haki ya Mungu: mamlaka ya Mungu huelekea kuwatoa watu katika utumwa, si kuwafunga kwa hofu.

Kwa hiyo, mafundisho yetu kuhusu Mungu mwenye nguvu yanapaswa kuonekana katika namna tunavyowatendea walio chini ya mamlaka yetu. Huduma inayotumia vitisho, kukataza mtu kutafuta usalama au kuficha unyanyasaji ili kumlinda kiongozi inapingana na mwelekeo wa zaburi hii. Sala iwe pamoja na hatua halisi za kulinda watu, kusikiliza ushahidi, kufanya uchunguzi wa haki na kuwawajibisha wanaohusika.

4.4 Kuomba udhalimu ushindwe si kuamuru chuki

Aya 5–8 zinaweza kutufanya tusijisikie vizuri tunapozilinganisha na agizo la Yesu la kuwapenda maadui. Lakini kuna tofauti kati ya kumwomba Mungu avunje mipango ya uovu na sisi wenyewe kujifanya wasimamizi wa kisasi (Rum. 12:17–21).

Mtu anayeteswa si lazima afiche uchungu na kujifanya kwamba hakuna tatizo. Anaweza kuomba watu wanaomnyanyasa wazuiwe na mfumo dhalimu ukomeshwe. Hata hivyo, sala ya Kikristo inapaswa kuacha nafasi ya kutubu na kubadilika (Eze. 18:23; Luka 6:27–36). Kuwapenda adui hakumaanishi kuwaruhusu waendelee kuwafikia na kuwaumiza watu walio hatarini. Ni kukataa kuitumia chuki kama njia yetu ya kukabiliana na chuki.

4.5 Baraka haiwezi kutengwa na haki

Ukimya wa baraka katika aya ya 8 unatukumbusha baraka za Zaburi 128. Biblia haitufundishi kupongeza kila mafanikio ya nje. Biashara yenye faida iliyojengwa juu ya kuwanyonya wafanyakazi haiwi yenye haki kwa sababu tu inaandaliwa ibada ya shukrani. Uongozi wenye majengo mengi hauwezi kuhalalishwa ikiwa unawaacha watu wake wakiwa wamejeruhiwa.

Hivyo, tunapaswa kuuliza si tu, “Kazi hii imekua kiasi gani?” bali pia, “Imekua kwa njia gani, imewasaidia nani, na imewaumiza nani?” Ucha Mungu wa kweli unahusisha namna tunavyowalipa wafanyakazi, tunavyotumia mamlaka na tunavyowalinda walio dhaifu (Isa. 58:6–12; Yak. 5:1–6).

5.0 Mtazamo wa Biblia Nzima na Kristo

5.1 Kutoka Misri na historia ndefu ya ukombozi

Maneno “tangu ujana wangu” yanatukumbusha habari za Kutoka Misri. Katika simulizi hilo, mamlaka dhalimu yalijaribu kulidhibiti taifa lililokuwa dhaifu, lakini Mungu alitenda ili kulikomboa (Kut. 1–15). Hosea 11:1 anakumbuka kipindi hicho kwa maneno ya Baba aliyempenda mtoto wake. Historia iliyofuata ina vipindi vya mashambulizi na kuokolewa vinavyotusaidia kuelewa kwa nini Israeli ingeimba wimbo huu.

Hata hivyo, Kutoka Misri ni tukio maalumu katika historia ya agano la Mungu na Israeli. Hatupaswi kuligeuza kuwa mfano rahisi wa kusema kwamba katika kila mgogoro wa leo kundi letu ni Israeli na wapinzani wetu ni Farao. Matumizi ya leo yanahitaji ukweli, hekima na uchunguzi wa haki.

5.2 Mtumishi aliyejeruhiwa na haki ya Mungu

Zaburi 129 inazungumzia mgongo uliotiwa mifereji ya maumivu. Isaya 50:6 inamwonesha mtumishi anayekabiliwa na kupigwa mgongoni, na Isaya 53 inatoa picha ya mtumishi ambaye mateso yake yana nafasi ya pekee katika mpango wa Mungu wa ukombozi. Maandiko haya yanatumia picha zinazohusiana, lakini si wimbo mmoja wala tukio moja la kihistoria.

Kidner anaona kwamba nyimbo za mtumishi katika Isaya zinaendeleza mada ya mateso kwa kuonesha uaminifu unaobaki imara hata katika kupigwa. Katika mtazamo wa Kikristo, Yesu ndiye anayefikisha utimilifu wa pekee wa utume huo wa mtumishi anayeteseka kwa ajili ya wengine (Isa. 53:4–6; 1 Pet. 2:21–25).

Lakini huu si ushahidi kwamba kila mtu anayenyanyaswa anatakiwa kuendelea kubaki katika mazingira hatari ili “afananishe mateso yake na Yesu.” Maisha na mateso ya Kristo hayawezi kuwa ruhusa kwa mtu mwingine kuendelea kuwa mtesaji.

5.3 Yesu: alidhihakiwa, alijeruhiwa, lakini alifufuliwa

Injili zinasimulia jinsi Yesu alivyodhihakiwa, kupigwa na kutendewa ukatili wa mamlaka (Marko 15:16–20; Yoh. 19:1–3). Kwa hiyo, picha ya mgongo uliojeruhiwa inapata mwangwi wenye nguvu katika habari za Masiya. Lakini Yesu hakuwatuma wanafunzi wake kuwafuata waliomtesa ili kujilipizia kisasi. Aliweka hatima yake mikononi mwa Baba, na katika simulizi la Luka anaombewa msamaha wale waliokuwa wakimtenda vibaya (Luka 23:34; matoleo mengine ya Biblia hutaja tofauti ya maandishi ya kale katika aya hii).

Ufufuo unaonesha kwamba mateso na hukumu zisizo za haki havikuwa na mamlaka ya mwisho juu ya Yesu (Mdo. 2:22–24). Msalaba unafunua ubaya wa udhalimu; ufufuo unatangaza kwamba udhalimu si mwisho wa hadithi. Wakristo wanaweza kusoma Zaburi 129 kwa mwanga huo, huku wakiiheshimu sauti yake ya kwanza kama wimbo wa kumbukumbu ya Israeli.

5.4 Kuwapenda maadui bila kuwaacha wahanga hatarini

Yesu anasema tuwapende maadui zetu na kuwaombea wanaotuudhi (Mt. 5:44). Paulo anaonya dhidi ya kulipiza kisasi na anatuita kuushinda uovu kwa wema (Rum. 12:19–21). Mafundisho haya yanatusaidia kuomba Zaburi 129 kwa namna inayolingana na injili: tumwombe Mungu azuie uovu, alinde walio hatarini, afichue mifumo isiyo ya haki na awaite wakosaji kutubu.

Hii si kusema kwamba haki haina umuhimu. Yesu alikemea viongozi wa dini waliotumia nafasi zao kuwanyonya wajane na walio dhaifu (Marko 12:38–40). Upendo unaweza kutuhitaji kuweka mipaka, kutoa taarifa kuhusu madhara, kushirikiana na vyombo vinavyohusika na kuhakikisha walio hatarini wanapata ulinzi. Tunapinga uovu bila kuchukua uovu kuwa mbinu yetu ya kufanya kazi.

5.5 Mavuno ya mwisho na tumaini la uumbaji mpya

Nyasi zinazokauka za Zaburi 129 zinaonesha tofauti kati ya kitu kinachoonekana kinakua na kile kinachotoa matunda ya kudumu. Agano Jipya linatumia picha za mavuno katika mazingira mbalimbali: matokeo ya mwenendo wa mtu (Gal. 6:7–10), kazi ya kukusanya watu katika ufalme wa Mungu (Mt. 9:37–38), na hukumu ya mwisho (Mt. 13:24–30, 36–43). Hatuwezi kuzifanya picha hizo zote kuwa na maana ileile, lakini zinatualika kufikiri kuhusu kile kinachobaki mbele za Mungu.

Ufunuo 21–22 unatoa tumaini la kuponywa kwa mataifa, kuondolewa kwa mauti na maumivu, na maisha ambamo hofu haitakuwa tena msingi wa jamii. Hii haimaanishi kwamba kila aliyedhulumiwa ataona haki yote ikitendeka katika maisha yake ya sasa. Inaonesha kwamba mustakabali wa mwisho si mali ya wanaoleta majeraha, bali ni wa Mungu anayefanya uumbaji wote kuwa mpya.

6.0 Matumizi Katika Maisha

Wape watu nafasi ya kutoa ushuhuda wa kweli. Mtu anayesimulia mateso yake hahitaji kulazimishwa ayageuze kuwa hadithi yenye mwisho wa furaha. Sikiliza kwa heshima, omba ruhusa kabla ya kushiriki simulizi yake, na linda faragha yake.
Taja udhalimu kwa usahihi. Si kila kutokubaliana ni mateso. Tofautisha ukosoaji wa kawaida, migogoro ya mahusiano, ubaguzi, vitisho na unyanyasaji halisi. Matumizi sahihi ya maneno yanasaidia kutafuta haki.
Usipime kupona kwa sura ya mtu. Aliyetoka kwenye hatari anaweza kuendelea kuomboleza au kuogopa. Mpe muda, urafiki wa kuaminika na msaada unaofaa; pale inapohitajika, msaidie kupata huduma za kitaalamu.
Mwombe Mungu azikate kamba zinazofunga watu. Ombea walio chini ya vitisho, utegemezi wa kulazimishwa, dhuluma kazini au ukatili wa nyumbani. Ikiwa kuna hatari, chukua hatua za usalama na tafuta msaada wa watu na taasisi zinazoweza kuwajibika.
Usiyabariki mafanikio yaliyotokana na dhuluma. Ukiwa mwajiri, kiongozi, mfanyabiashara au mtumishi wa kanisa, pima si matokeo pekee bali njia zilizotumiwa kuyapata. Uliza ni nani anayebeba gharama ya mafanikio hayo.
Geuza hasira kuwa hatua za haki. Hasira dhidi ya uovu inaweza kutuongoza kusaidia wahanga, kukusanya taarifa kwa uaminifu, kuomba mabadiliko na kujenga mifumo bora. Haipaswi kuwa sababu ya vitisho, kulipiza kisasi au kulaumu jamii nzima.
Acha mlango wa toba uwe wazi bila kufuta uwajibikaji. Ombea wakosaji waache madhara, wakiri ukweli na wafanye marekebisho yanayowezekana. Kusamehe hakumaanishi kurudisha uaminifu mara moja au kuondoa mipaka ya usalama.
Fundisha historia ya jamii yako kwa uadilifu. Simulia ujasiri na ukombozi, lakini pia kubali makosa yaliyofanywa na watu wa kundi lako. Kumbukumbu za historia ziwe shule ya unyenyekevu, si silaha ya kujiona bora.
Jenga kanisa salama kwa walio dhaifu. Wekeni taratibu za kuzuia unyanyasaji, njia salama za kutoa taarifa na utaratibu wa kusikiliza malalamiko bila upendeleo. Jamii inayomsifu Mungu anayekata kamba isiwe mahali pa kuwafunga watu kwa hofu.
Imba nyimbo za baraka na za maombolezo. Zaburi 128 yenye meza ya amani na Zaburi 129 yenye mgongo wenye makovu zote ni sehemu za ibada. Furahia baraka bila kuwanyamazisha wale ambao bado wanatafuta haki.

7.0 Maswali ya Tafakari

Kwa nini Israeli inazungumza kuhusu historia yake kwa kutumia neno “mimi,” kana kwamba jamii nzima ni mtu mmoja aliyejeruhiwa?
Kuna tofauti gani kati ya kusema “tumenusurika” na kusema “hakuna kilichotuumiza”? Zaburi 129 inaitunzaje tofauti hiyo?
Picha ya mifereji mirefu juu ya mgongo inatufundisha nini kuhusu ukali na muda mrefu wa udhalimu?
Katika aya ya 4, haki ya BWANA inaonekanaje kwa tendo la kukata kamba? Ni kamba zipi za hofu, udanganyifu au utegemezi wa kulazimishwa zinazowafunga watu leo?
Tofauti kati ya kusoma aya 5–8 kama maombi na kama tamko la imani ni ipi? Ni ujumbe gani unabaki uleule?
Nyasi za juu ya paa zinatufundisha nini kuhusu nguvu zinazoonekana kubwa lakini hazina matunda ya haki?
Tunawezaje kuomba mipango ya watesaji ishindwe huku tukitii agizo la Yesu la kuwapenda maadui?
Familia au kanisa linawezaje kuikumbuka historia yenye maumivu bila kuendeleza chuki au kuficha udhalimu?
Kubadilika kutoka baraka za Zaburi 128 kwenda makovu ya Zaburi 129 kunarekebishaje fundisho kwamba imani inatuhakikishia maisha bila shida?
Ni hatua gani moja unaweza kuchukua kusaidia kukata kamba ya unyanyasaji, ukimya, woga au dhuluma inayomzuia mtu mwingine kuishi kwa uhuru na utu?

8.0 Sala ya Mwitikio

BWANA mwenye haki, unayajua majeraha ambayo watu na jamii wamebeba kwa vizazi vingi. Unaona yaliyosimuliwa na yale ambayo bado ni magumu kuyasema. Tunakushukuru kwa kuwa udhalimu haujapewa mamlaka ya kutoa neno la mwisho juu ya watu wako. Kata kamba za ukatili, uongo, hofu na unyonyaji. Walinde walio hatarini; wape hekima na ujasiri wanaotafuta haki; na ufunue maovu yaliyofichwa. Usiruhusu maumivu yetu yatugeuze kuwa watu wa chuki. Tufundishe kupinga uovu bila kuwa wakatili, na kuitafuta kweli bila kukataa rehema. Fanya makanisa yetu kuwa mahali ambapo waliojeruhiwa wanasikilizwa na walio dhaifu wanalindwa. Kwa Yesu Kristo aliyeteseka kwa udhalimu lakini akafufuliwa katika ushindi dhidi ya mauti, imarisha tumaini letu hadi haki na amani yako viijaze dunia. Amina.

9.0 Dirisha la Kinachofuata

Zaburi 129 inakumbuka kile ambacho watu wengine waliifanyia Israeli. Ushuhuda wake una nguvu: maadui wamefanya mifereji mirefu juu ya mgongo wake, lakini BWANA amezikata kamba zao. Jamii haiagizwi kuficha makovu au kusema kwamba udhalimu haukuwa mbaya. Maneno ya mwisho yanatamani mipango ya wanaotenda kwa chuki ikose mavuno.

Zaburi 130 inaanza katika dhiki ya aina nyingine: “Kutoka vilindini nimekulilia, ee BWANA.” Hapa mwabudu haombi kuokolewa kutokana na hatari pekee, bali anaomba rehema mbele ya dhambi na hatia ya mwanadamu. Anauliza: “BWANA, kama Wewe ungehesabu maovu, ni nani angesimama?” (130:3). Mungu anayevunja kamba za watesaji ndiye pia Mungu ambaye kwake kuna msamaha.

Mabadiliko haya ni muhimu sana. Zaburi 129 inatuzuia kukana uovu ambao watu wengine wamefanya. Zaburi 130 inatuzuia kufikiri kwamba sisi wenyewe hatuhitaji neema kamwe. Hizi ni kweli mbili tofauti, na hatupaswi kutumia ukweli wa pili kuwalaumu wahanga kwa mateso waliyopitia.

Kwa hiyo, Nyimbo za Kupaa zinatupeleka kutoka kumbukumbu ya udhalimu na haki ya Mungu hadi kilio kutoka vilindini, msamaha na ukombozi ulio tele. Anayeomba kuachiliwa kutoka katika mateso anajifunza pia kumtegemea Mungu mwenye rehema.

10.0 Orodha ya Vyanzo

Maandiko ya Biblia: Zaburi 129, pamoja na Zaburi 48; 87; 90; 120–130; Kutoka 1–15; 17:8–16; 2 Wafalme 17; 25; Hosea 11:1; Isaya 40:6–8; 50:6; 53:4–6; Mika 3:12; Ruthu 2:4; Mathayo 5:43–48; Marko 12:38–40; 15:16–20; Warumi 12:17–21; Wagalatia 6:7–10; 1 Petro 2:21–25; Ufunuo 21–22.
Goldingay, John. Psalms, Volume 3: Psalms 90–150. Baker Commentary on the Old Testament Wisdom and Psalms. Grand Rapids: Baker Academic, 2008. Uchambuzi wa Zaburi 129, “The Promise of Empty Harvest.” Chanzo kikuu cha kuelewa muundo wa sehemu mbili, sauti ya Israeli kama mtu mmoja, usomaji wa aya 5–8 kama sala au tamko la uhakika, tofauti za maandishi katika aya ya 3, na mfano mrefu wa nyasi za paa zisizotoa mavuno.
Kidner, Derek. Psalms 73–150. Tyndale Old Testament Commentaries. Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 1975; matoleo yaliyofuata. Uchambuzi wa Zaburi 129, “Persecuted Zion.” Umetumika hasa katika kutofautisha kuendelea kuwepo na kutokuteseka, kuelewa kumbukumbu ya ujana wa Israeli, kuhusisha picha ya mgongo uliojeruhiwa na nyimbo za mtumishi katika Isaya, na kulinganisha salamu za mavuno na Ruthu 2:4.
BibleProject. The Book of Psalms: Study Notes. Chanzo cha kusaidia kuelewa mpangilio wa Kitabu cha Zaburi na ujumbe wake ndani ya simulizi pana la Biblia; hakijatumika kuamua kwa uhakika maswali ya tafsiri yanayojadiliwa katika Zaburi 129.
Nyenzo za mradi: Book of Psalms: Guide with Key Information and Resources. Mwongozo wa jumla kuhusu muundo wa Kitabu cha Zaburi na Nyimbo za Kupaa. Dokezo la tafsiri: Maneno yenye alama “tafsiri ya kimaana kwa ajili ya uchambuzi” yameandaliwa kueleza maana katika makala hii; si nukuu halisi ya toleo maalumu la Biblia. Tukio la kwanza la kihistoria, maana kamili ya kamba za aya ya 4, na namna ya kusoma vitenzi vya aya 5–8 bado ni masuala ya ufafanuzi. Maana ya Kikristo imewasilishwa kama usomaji wa Biblia nzima, bila kuibadilisha kimyakimya sauti ya kwanza ya Israeli katika zaburi hii.

Zaburi 129 — Tumejeruhiwa, Lakini Hatujashindwa: Udhalimu Unapokosa Neno la Mwisho