Zaburi 139 — Anayenijua Kabisa…

Kujulikana kabisa na Mungu kunatupaje ujasiri wa kumwomba auchunguze moyo wetu?

Muhtasari

Mungu anayechunguza moyo, anayekuwa nasi gizani, na anayetuongoza katika njia ya uzima

Andiko kuu — Zaburi 139:23–24 (tafsiri ya kimaana kwa ajili ya uchambuzi): “Ee Mungu, nichunguze, uujue moyo wangu; nijaribu, uyajue mawazo yanayonisumbua. Angalia kama kuna njia yenye madhara ndani yangu, nawe uniongoze katika njia yako ya kudumu.”

Kuna tofauti kati ya kujulikana na watu na kujulikana kweli. Watu wanaweza kujua kazi yetu, cheo chetu, tabasamu letu na maneno tunayoyasema hadharani. Lakini hawajui kila hofu tunayobeba, kila wazo tunalolificha, au kila jambo tunalolihangaikia usiku. Wakati mwingine hata sisi wenyewe hatuelewi vizuri kile kinachoendelea ndani yetu. Zaburi 139 inatukaribisha mbele za Mungu anayejua yote hayo bila kuhitaji tujipambe kwa maneno au kujitetea kwa maonesho.

Lakini zaburi hii si mkusanyiko wa maneno mazuri ya kutufariji tu. Kujulikana kabisa na Mungu kunaweza kuleta faraja, na wakati huohuo kutufanya tujiulize maswali magumu. Mwimbaji anayefurahia jinsi alivyoumbwa ndani ya tumbo la mama yake ndiye anayelia kwa uchungu dhidi ya watu wenye jeuri. Kisha, badala ya kutangaza kwamba yeye mwenyewe hana kosa, anamwomba Mungu amchunguze tena. Mwisho wa zaburi hii si kujisifia kuwa mwema, bali kujikabidhi kwa Mungu ili aongoze maisha yetu katika kweli.

Zaburi 138 iliishia kwa ombi: Mungu asiache kazi za mikono yake. Sasa Zaburi 139 inatuonesha kwamba Mungu anaijua kazi hiyo tangu ilipokuwa ikiumbwa kwa siri. Na sala ya mwisho inabadilisha jambo la kwanza lililosemwa: “Umenichunguza” linakuwa “Nichunguze.”

1.0 Utangulizi

Zaburi 139 ni mojawapo ya sala zinazozungumza kuhusu uhusiano wa mtu na Mungu kwa ukaribu mkubwa. Katika mistari yake, maneno yanayohusu wewe na mimi yanarudiwa tena na tena. Hatusomi nadharia ya mbali kuhusu Mungu. Tunasikiliza mtu anayezungumza na BWANA kuhusu siku zake za kawaida, mawazo yake ya ndani, mahali anapoweza kwenda, mwanzo wa maisha yake, na mapambano ya kutofautisha mema na mabaya.

Zaburi hii inaweza kusomwa kwa maswali manne yanayofuatana. Nani anayenijua kweli? BWANA anayajua matendo na mawazo yangu hata kabla sijayaeleza (mst. 1–6). Ninaweza kwenda wapi nisifikwe na uwepo wake? Hakuna umbali, kina wala giza linalomzuia (mst. 7–12). Maisha yangu yalianzia wapi? Mungu alijua hata hatua za mwanzo za kuumbwa kwangu ambazo macho ya watu hayakuweza kuziona (mst. 13–18). Niishi vipi mbele ya Mungu anayenijua hivyo? Kwa kuikataa njia ya uovu na pia kukubali Mungu ayachunguze makusudi yangu mwenyewe (mst. 19–24).

Mfuatano huu unatuzuia kufanya makosa mawili. Kosa la kwanza ni kutumia zaburi hii kueleza kwamba Mungu anajua kila kitu na yupo kila mahali, halafu kuondoa matatizo na hisia za mwimbaji. Kosa la pili ni kuchukua maneno mazuri kuhusu kuumbwa kwa mwanadamu na kuipuuza sehemu ngumu ya mwisho. John Goldingay anaonesha kwamba mistari ya mwisho inasaidia kuelewa lengo la maungamo yote ya kwanza. Derek Kidner naye anasisitiza kwamba maarifa ya Mungu hapa si taarifa zilizokusanywa tu: Mungu anamjua mtu kwa namna ya karibu na inayohusika na maisha yake (Goldingay 2008; Kidner, maelezo ya Zab. 139).

Kwa hiyo, ujumbe mkuu si kusema tu, “Mungu anajua kila kitu.” Ni mwaliko wa kusema: “Ishi kwa ukweli mbele ya Mungu anayekujua tayari, na umwombe akuongoze mahali ambapo huwezi kujiongoza kwa kutegemea taswira yako mbele ya watu.”

2.0 Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi

2.1 Kichwa cha Daudi, lakini tarehe isiyo na uhakika

Kichwa cha zaburi kinaunganisha wimbo huu na Daudi na kinamtaja kiongozi wa uimbaji. Hii inaweka wimbo katika mapokeo ya Zaburi zinazohusishwa na Daudi, lakini haitoshi peke yake kutaja tukio au mwaka maalumu wa utunzi. Zaburi 139 haitaji vita fulani, mfalme aliyekuwa madarakani, au eneo linaloweza kutusaidia kuthibitisha ilitoka wakati gani. Maneno yake mengine ya Kiebrania si ya kawaida na yamehusishwa na athari za lugha zilizotumika katika nyakati tofauti. Kidner anaonya kwamba athari hizo hazitoshi kuthibitisha tarehe ya baadaye.

Hivyo, hatupaswi kuitanguliza historia ambayo zaburi yenyewe haijasema. Tunaweza kuisoma kwa manufaa ya mtu aliyesingiziwa, aliyekuwa katika majaribu ya kujihusisha na waovu, au aliyegundua kwamba moyoni mwake kuna mambo anayotaka Mungu ayasahihishe. Lakini hayo ni mazingira ambayo wimbo unaweza kutusaidia kuyatafakari, si maelezo yaliyothibitishwa ya siku ulipoandikwa.

2.2 Nafasi yake miongoni mwa Zaburi 138–145

Katika Kitabu cha Tano cha Zaburi, sura 138–145 zinaunganika kama mkusanyiko mwingine unaohusishwa na Daudi. Zaburi 138 ilimtangaza Mungu anayewajali walio wanyenyekevu na kuomba asiache kazi za mikono yake. Zaburi 139 inaingia ndani zaidi: Mungu anayejali kazi hiyo anajua hata namna mtu alivyoumbwa na mawazo anayoyaficha. Zaburi 140, inayofuata, inamwomba BWANA kumlinda mwombaji dhidi ya jeuri na hila.

Mpangilio huu una maana ya kifasihi, lakini hatupaswi kudai kwamba zaburi zote tatu ni mazungumzo yaliyotokea katika tukio moja. Kila moja ina sauti na lengo lake. Zinasaidiana katika kuonesha kwamba Mungu anayewajua watu wake pia anaona majeraha yao na uovu wanaoukabili.

2.3 Sehemu nne na muundo unaorudi mwanzoni

Zaburi 139 inaweza kugawanywa katika sehemu nne: Mungu anayenijua (mst. 1–6); Mungu aliyepo hata mahali pasipofikika (mst. 7–12); Mungu anayejua mwanzo wa maisha yangu (mst. 13–18); na uovu, uchungu, pamoja na sala ya kuchunguzwa (mst. 19–24).

Kuna uzuri wa pekee katika maneno yanayofungua na kufunga zaburi. Mwanzoni mwimbaji anasema kwamba Mungu amemchunguza na kumjua. Mwishoni anamwomba Mungu amchunguze na kuujua moyo wake. Jambo ambalo kwanza alilikiri sasa analikubali kwa hiari. Maombi yote yanajengwa juu ya mabadiliko hayo.

Kifasihi, zaburi inatumia mifano ya pande mbili: kuketi na kusimama; kwenda na kupumzika; mbingu na kuzimu ya Kiebrania (Sheoli); mapambazuko na bahari ya mbali; usiku na mchana. Hizi ni picha za kishairi za kuonesha ukubwa wa maarifa na uwepo wa Mungu, si ramani ya kisayansi ya ulimwengu.

2.4 Sala yenye hekima na mapambano ya kimaadili

Zaburi inakaribiana na maandishi ya hekima yanayochunguza moyo na njia anazochagua mtu (Ayubu 28; Mithali 3–4; Yer. 17:9–10). Pia ni sala ya tumaini, kwa sababu mwimbaji anaeleza jinsi anavyomtegemea Mungu. Hata hivyo, haiishii katika uhakika wa kiakili: inamalizika kwa ombi kwamba Mungu aoneshe na kurekebisha kile kilicho ndani ya mwombaji.

Goldingay anapendekeza kuiona kama sala ya tumaini na kujikabidhi, badala ya kuiweka kwa urahisi katika kundi la nyimbo za shukrani. Kwa hakika, wimbo huu una sifa, hofu, hasira, ushuhuda na toba inayojitokeza katika sala ya mwisho. Ubinadamu wake ndio unaoufanya uwe wa thamani.

3.0 Kutembea Katika Maandiko

3.1 Zaburi 139:1–2 — Kujulikana katika mambo madogo ya kila siku

Mwimbaji anaanza: BWANA amenichunguza na kunijua. Neno la kuchunguza linaweza kutuonesha kazi ya kuchunguza jambo kwa makini, si kulitazama juu juu. Kisha mwimbaji anataja kuketi na kusimama. Hivi ni vitendo vya kawaida ambavyo mara nyingi havionekani kuwa vya maana sana. Lakini vinaonesha kwamba maarifa ya Mungu hayaanzi wakati wa miujiza au ibada za hadharani. Mungu anayajua pia maisha yetu ya kawaida.

Mstari wa 2 unaongeza jambo lililo moyoni: Mungu anayatambua mawazo au makusudi yetu hata “tangu mbali.” Hapa umbali unaweza kuonesha ukuu wa mtazamo wake, si kwamba hana ukaribu nasi. Hahitaji tumwandikie ripoti iliyopambwa ili ajue kile tunachofikiria.

Kidner anaeleza kwamba maarifa haya ni ya karibu na yanayopambanua mambo, si namna ya kifaa kinachokusanya taarifa bila kujali maana yake. Goldingay anasisitiza kwamba wazo kuu si Mungu kujua mambo kwa ujumla, bali Mungu kunijua mimi. Hili linampa faraja mtu ambaye wengine hawamwelewi; lakini linamwita katika uwajibikaji mtu anayeficha uovu nyuma ya maneno mazuri.

3.2 Zaburi 139:3–4 — Safari, pumziko na maneno kabla hayajasemwa

Kwenda safarini na kujilaza kupumzika ni picha nyingine mbili za maisha yanayofahamika kwa Mungu. Iwe tuko kazini, njiani au kitandani, hakuna sehemu ya siku inayomshangaza. Neno linalohusu namna Mungu anavyochunguza njia zetu linaweza kuleta wazo la kupepeta, kupima au kutambua tabia ya mtu kwa kina. Mungu haoni tukio moja tu: anajua mwenendo mzima.

Kabla neno halijatoka katika ulimi, BWANA analijua. Hii haimaanishi kwamba maneno yetu hayana umuhimu kwa sababu Mungu tayari ameyajua. Inamaanisha kwamba lugha yetu haiwezi kumdanganya Mungu kuhusu makusudi yaliyomo moyoni. Pongezi ya kinafiki, ushahidi wa uongo, ukiri mgumu wa kosa, au ombi la msaada linalotolewa kwa aibu, yote yana historia ndani ya moyo inayojulikana kwake.

Kwa aliyesingiziwa, mstari huu unatia moyo kwamba ukweli haujafutika mbele za Mungu. Kwa anayesambaza uvumi, ni onyo kwamba maneno yaliyopangwa vizuri hayawezi kufanya nia mbaya kuwa njema. Hata hivyo, maarifa ya Mungu hayatupi ruhusa ya kupuuza ushahidi na taratibu za haki katika jamii. Yanatuita kuziheshimu kwa uaminifu.

3.3 Zaburi 139:5–6 — Mkono wa Mungu mbele na nyuma

Mwimbaji anazungumza kuhusu Mungu kumzunguka “nyuma na mbele” na kuweka mkono juu yake. Taswira hii inaweza kuleta faraja ya kulindwa, lakini pia hisia kwamba hakuna njia ya kujificha. Goldingay anaonesha uwezekano huo wa pande mbili. Kwa anayetafuta usalama wa Mungu, mkono huo ni wa faraja. Kwa anayetaka kukwepa uchunguzi, unaweza kumfanya ajisikie amezungukwa.

Ni vizuri kutokifanya kifungu hiki kuwa rahisi kupita kiasi. Mtu aliyefurahia kujulikana bado anaweza kutetemeka anapogundua kina cha kujulikana huko. Ndiyo maana mstari wa 6 unashangaa: maarifa hayo yanazidi uwezo wa mwimbaji kuyafahamu.

Jibu la hekima si kujiona kwamba sasa tunajua kila kitu kuhusu mipango ya Mungu. Ni unyenyekevu wa kukiri kwamba Mungu anatujua zaidi kuliko tunavyojijua wenyewe. Tunamwamini, na pia tunamwomba atusaidie kuwa wakweli kuhusu mambo tunayojificha sisi wenyewe.

3.4 Zaburi 139:7–8 — Ningeenda wapi mbali na uso wako?

Swali la mstari wa 7 linaunganisha Roho wa Mungu na uwepo wake, ambao katika lugha ya Kiebrania unahusishwa na “uso” wake. Mwimbaji anafikiria kwenda juu kabisa mbinguni au chini kabisa katika Sheoli. Katika lugha ya Agano la Kale, Sheoli ni eneo au hali ya wafu katika picha za ulimwengu wa kale. Haitakiwi kuchanganywa moja kwa moja na maelezo yote ya baadaye kuhusu adhabu ya milele.

Maana ya kishairi ni kwamba hakuna mwisho wa ulimwengu wa mwanadamu unaozuia ufikiaji wa Mungu. Hata hivyo, kuwepo kwa Mungu kunaweza kueleweka kama faraja na kama ukweli mzito wa hukumu. Kidner anakumbusha kwamba hamu ya kumkimbia Mungu inaweza kuwa sehemu ya hisia za mwimbaji. Amosi 9:2–4 nayo inatumia lugha ya kufanana kuonesha kwamba watu wanaofanya uovu hawawezi kukimbia haki ya Mungu.

Kwa msomaji Mkristo, kifo na ufufuo wa Yesu vinaongeza kina cha tumaini kwamba hata mauti haina mamlaka ya mwisho dhidi ya watu wa Mungu (Mdo. 2:24–32; Rum. 8:38–39). Lakini huo ni mwanga wa baadaye katika Biblia; hatupaswi kuudai kana kwamba kila neno la Sheoli katika Zaburi 139 tayari lilikuwa maelezo kamili ya ufufuo.

3.5 Zaburi 139:9–10 — Mabawa ya mapambazuko na bahari ya mbali

“Mabawa ya mapambazuko” yanatufikisha upande wa mashariki, na “mwisho wa bahari” unaweza kutufikirisha magharibi ya nchi ya Israeli. Mwimbaji ametumia lugha ya mbio za mwanga wa asubuhi na ukomo wa bahari ili kuonesha umbali mkubwa unaoweza kufikiriwa.

Lakini hata huko mbali, mkono wa Mungu unaweza kumwongoza na kumshika. Vitenzi hivi viwili vina uzito. Mungu si mtazamaji wa safari yetu tu. Anaweza kuwa mwongozi na tegemeo letu. Lakini ahadi hii haitoi uhakika kwamba kila safari itakuwa salama bila ajali, maradhi au majeraha. Watu wa Mungu wanaweza kuhama, kufukuzwa makwao, au kupitia hali ngumu zisizotarajiwa. Maana yake ni kwamba umbali wa mahali hauondoi uangalizi wa Mungu.

Hili linaweza kuwafariji wagonjwa walio mbali na familia, wafungwa, wanafunzi waliohamia miji mingine, watu waliokimbia vita, na wale wanaofanya kazi mbali na nyumbani. Hakuna anwani inayozifanya rehema za Mungu zisifike.

3.6 Zaburi 139:11–12 — Giza halimzuii Mungu kuona

Mwimbaji anafikiria giza likimfunika. Maneno ya Kiebrania katika mstari wa 11 yana ugumu wa kutafsiri: baadhi ya usomaji yanaelekea kwenye wazo la giza kumfunika, mengine giza kumkamata au kumzonga. Kidner anajadili utata wa maandishi; Goldingay anatumia lugha inayoashiria giza kumshika mwimbaji. Lakini mstari wa 12 unaeleza lengo kuu: kwa BWANA, giza si kizuizi kinachofuta uwezo wake wa kuona.

Hii si sala inayosema kwamba huzuni, hofu na majonzi si mambo halisi. Mwimbaji hajatuambia kwamba giza linafurahisha. Anasema kwamba Mungu hapotezi mwelekeo kwa sababu yetu wakati sisi hatuoni njia mbele yetu.

Ni muhimu pia kutowasilisha picha ya Mungu anayeona yote kana kwamba ni mtesaji anayewafuatilia watu ili kuwaadhibu kwa kila hofu wanayobeba. Mtu aliyeishi katika mazingira ya kufuatiliwa, kutishwa au kunyanyaswa anaweza kuhitaji muda na uangalizi wa upendo kabla ya kuipokea taswira hiyo kama faraja. Huduma njema ya kichungaji husikiliza bila kuharakisha hisia za mwingine.

3.7 Zaburi 139:13–14 — Maisha yaliyofumwa kwa siri

Sasa zaburi inahama kutoka swali la Mungu anaweza kunifikia wapi? hadi Mungu amenijua tangu lini? Neno linalotafsiriwa mara nyingi kama “viungo vyangu vya ndani” lina uhusiano na figo, sehemu iliyotumiwa katika lugha ya kale kuelezea undani wa hisia na nafsi ya mtu. Mungu aliumba au kufanyiza undani huo, na mwimbaji anatumia picha ya kusukwa au kufumwa ndani ya tumbo la mama.

Mstari wa 14 unaojulikana kwa wazo la kuumbwa kwa jinsi ya ajabu unasifu kazi ya Mungu. Kuna tofauti za kitaalamu katika jinsi maneno ya Kiebrania yanavyounganishwa, lakini maana kuu ni mshangao na shukrani kuhusu uumbaji wa maisha ya mtu. Goldingay anakazia mshangao wa kuwa kiumbe kilichoumbwa; Kidner anaona maarifa ya Mungu yanayoambatana na tendo lake la kuumba.

Hapa thamani ya mtu haipimwi kwa sura nzuri, nguvu za mwili, uwezo wa kuzaa, utajiri au nafasi ya kijamii. Mtu anayeishi na ulemavu si kosa ambalo Mungu hakuliona. Mwanamke aliyepitia mimba kutoka, kujifungua mtoto aliyefariki, au huzuni nyingine ya uzazi hahitaji maneno ya haraka yanayodai kueleza kila tukio. Zaburi inatutaka tuyaheshimu maisha ya wanadamu kwa unyenyekevu na upendo.

3.8 Zaburi 139:15–16 — Kiini cha maisha kilichoonekana kwa Mungu

Mwimbaji anasema maumbile yake hayakufichwa kwa Mungu alipokuwa akifanyika kwa siri. “Vilindi vya nchi” ni picha ya kishairi ya mahali pasipoweza kuonekana kwa macho ya watu. Si kwamba mtoto huundwa ardhini badala ya tumboni; ni namna ya kueleza siri na kina cha kuumbwa kwa maisha. Mwanzo 2:7 unatoa mwangwi mwingine wa uhusiano kati ya mwanadamu na mavumbi ya ardhi.

Mstari wa 16 una ugumu mkubwa wa kutafsiri. Neno linaloonesha umbile ambalo bado halijakamilika hutumiwa kueleza maisha katika hatua zake za mwanzo. Kisha kuna kitabu cha Mungu na “siku” zilizowekwa humo. Tafsiri moja huelewa kwamba siku za maisha ya mwimbaji zilikuwa zinajulikana kwa Mungu kabla hazijaanza. Nyingine huelekeza fikra kwenye hatua za ukuaji wa mwili na viungo vinavyoundwa. Kidner anaeleza uwezekano wote wawili. Goldingay anakazia Mungu anayejua ukuaji wa mwanadamu na namna maisha yatakavyotokea kutoka mwanzo huo.

Hivyo hatupaswi kudai kwamba mstari huu mmoja unatatua maswali yote kuhusu uteuzi wa Mungu kabla ya kuzaliwa, uhuru wa kufanya maamuzi, maumbile ya mwili au tiba ya uzazi. Tunaweza kuona ndani yake msingi wenye nguvu wa kuitambua thamani ya maisha tangu mwanzo. Lakini maswali magumu kuhusu mimba, afya, ulemavu, maamuzi ya kitabibu na msiba yanahitaji pia hekima kutoka sehemu nyingine za Biblia, taarifa sahihi za kitabibu na usikilizaji wa kichungaji. Haya ni mashairi ya ibada; hayakutolewa ili kuwashambulia watu wanaopitia maamuzi na huzuni ngumu.

3.9 Zaburi 139:17–18 — Mawazo ya Mungu yasiyohesabika

Mwimbaji anashangaa jinsi mawazo au makusudi ya Mungu yalivyo ya thamani, yenye uzito, au magumu kuyafikia. Anayafananisha na mchanga mwingi kuliko mtu anavyoweza kuhesabu. Maneno ya Kiebrania yanaruhusu mjadala kama ni mawazo ya Mungu kuhusu mwimbaji hasa, au mipango ya Mungu kwa upana zaidi. Lakini lengo ni lilelile: maarifa ya Mungu hayawezi kupimwa na uwezo mdogo wa mtu.

Sentensi ya mwisho ya mstari wa 18 nayo inatafsiriwa kwa namna tofauti. Tafsiri nyingi zinaeleza mtu kuamka na kujikuta bado pamoja na Mungu. Goldingay anajadili uwezekano wa maana inayohusiana na kufika mwisho huku akiwa bado na Mungu. Kidner anaruhusu kuwa kuna mwanga wa tumaini la ufufuo, lakini pia anaonesha uwezekano wa kuamka kutoka usingizini wa kawaida. Hatupaswi kujenga fundisho zima la ufufuo juu ya neno lenye mjadala huo peke yake.

Ujumbe uliobaki bila kuyumba ni kwamba maarifa na makusudi ya Mungu yanazidi uwezo wa mwimbaji kuyahesabu. Mungu mkuu mwenye mawazo yasiyohesabika hamemsahau mtu huyu mmoja anayesali.

3.10 Zaburi 139:19–20 — Kilio kigumu dhidi ya waovu

Hapa wimbo unabadilika ghafla. Baada ya mshangao wa kuumbwa na kujulikana, mwimbaji anamwomba Mungu awahukumu watu waovu wenye kumwaga damu. Anataka kutengwa na jamii yao. Hatupaswi kuifanya lugha hii ionekane ya kawaida kana kwamba hakuna kinachotusumbua. Wala hatupaswi kuiweka mikononi mwa mtu wa leo kama ruhusa ya kumdhuru anayempinga.

Mstari wa 20 una ugumu wa lugha kuhusu maneno ya wapinzani dhidi ya Mungu, matumizi mabaya ya jina lake na namna wanavyosema mambo ya uongo au yasiyo na maana. Hata hivyo, jambo kuu linaonekana: hawa si watu wanaotofautiana na mwimbaji kuhusu jambo dogo. Wimbo unaonesha wale ambao matendo ya jeuri na lugha yao vinampinga Mungu na kuvuruga uaminifu wa jamii.

Goldingay anahusisha mwisho huu na dhamira ya kutokushirikiana na wale walio waasi, hasa katika suala la ibada ya miungu mingine. Kidner anaona hamasa kali ya kupinga uovu badala ya chuki inayotokana na kulipiza kisasi binafsi. Hata tukielewa maelezo hayo, swali la Mkristo linabaki: Tuisomaje sauti hii pamoja na amri ya Yesu ya kuwapenda maadui (Mt. 5:43–48)?

3.11 Zaburi 139:21–22 — Kuukataa uovu bila kufanana nao

Mwimbaji anauliza kama hapaswi kuwachukia wanaomchukia BWANA. Lugha ya “chuki kamili” inaonesha kiwango cha upinzani wake, lakini haipaswi kuchukuliwa kama uthibitisho kwamba hisia zake zote ni kamilifu kimaadili. Anaamini kwamba uaminifu kwa Mungu unahitaji kujitenga na jeuri, uongo na uasi.

Tatizo la matumizi mabaya ya mistari hii ni wazi. Mtu anaweza kumtangaza jirani yake, mpinzani wa kisiasa, au mshiriki wa dhehebu lingine kuwa “adui wa Mungu” ili kuhalalisha kumdharau. Neno la Mungu halitupi ruhusa ya kuwapora wengine utu, kuruka hatua za haki, kutumia vitisho au kugeuza hasira ya kidini kuwa ukatili. Yesu anawaita wanafunzi wake kuwapenda wanaowatesa (Mt. 5:44). Paulo anawaonya waumini wasijilipizie kisasi, bali waushinde uovu kwa wema (Rum. 12:17–21).

Hii haimaanishi kunyamaza mbele ya udhalimu. Tunaweza kulinda walio hatarini, kukemea uonevu, kukataa ushirika wa uovu na kutumia njia halali kutafuta haki. Lakini hatupaswi kuruhusu mapambano hayo kutufanya tuanze kufurahia mateso ya watu wengine. Haki ya Mungu si ruhusa ya chuki yetu kuwa bila mipaka.

3.12 Zaburi 139:23–24 — “Nichunguze”: Sala inayogeuza mwelekeo

Mistari miwili ya mwisho inarudia mwanzo wa zaburi. Mwimbaji aliyesema “Umenichunguza na kunijua” sasa anasema “Nichunguze ... uujue moyo wangu ... nijaribu.” Tofauti hii ni muhimu. Mwanzoni anaukiri ukweli kuhusu Mungu; mwishoni anajikabidhi ili ukweli huo uongoze tabia yake.

Anaomba Mungu ayajue mawazo au mahangaiko yake. Kisha anaomba aone kama ndani yake kuna “njia” mbaya. Neno gumu la Kiebrania hapo limetafsiriwa kwa namna mbalimbali: njia ya uovu, ya kuumiza, inayomchukiza Mungu, au hata njia ya sanamu. Goldingay anatetea maana inayohusiana na ibada ya sanamu; Kidner anapendelea maana ya njia inayoumiza au inayomchukiza Mungu. Vivyo hivyo, mwisho unaweza kueleweka kama “njia ya milele” au “njia ya zamani,” yaani njia njema ambayo Mungu aliwaonesha watu wake tangu mwanzo (Yer. 6:16). Kidner anapendelea “ya milele” huku akitambua uwezekano mwingine; Goldingay anapendelea “ya zamani.”

Ingawa tofauti hizo ni muhimu kwa uchambuzi, lengo kuu liko wazi. Mwimbaji hataki kutumia uchungu wake dhidi ya uovu kama njia ya kuficha makosa yake mwenyewe. Yuko tayari Mungu amuoneshe pia kile kinachohitaji kubadilika ndani yake. Sala hii inakuwa yenye nguvu zaidi baada ya mistari 19–22: kabla sijajipa mamlaka ya kueleza mabaya ya wengine, nimwombe Mungu ayachunguze mabaya yanayoweza kuwepo ndani yangu.

Hii si sala ya kujichukia wala kujiona mkamilifu. Ni sala ya kujichunguza mbele ya rehema za Mungu, ili kuendelea kuongozwa katika njia ya uzima.

4.0 Tafakari ya Kitheolojia

4.1 Maarifa ya Mungu ni uhusiano, si nadharia tu

Katika teolojia tunatumia maneno kama Mungu kujua yote na Mungu kuwepo kila mahali. Maneno hayo yanaweza kusaidia. Lakini Zaburi 139 inaeleza zaidi ya fundisho linaloandikwa ubaoni. Inasema, “Wewe unanijua mimi.” Mwimbaji anazungumza na Mungu ambaye anafahamu maisha halisi, si Mungu wa nadharia ambaye yuko mbali na watu.

Hili linabadili namna tunavyofundisha. Tukieleza Mungu kana kwamba ni mlinzi anayevizia kila kosa, tunaweza kujenga hofu badala ya imani. Tukieleza Mungu kana kwamba anakubali kila wazo letu kwa sababu anatupenda, tunafifisha umuhimu wa toba. Zaburi inashikilia mambo yote mawili: Mungu anatufahamu na kutushika; pia anachunguza na kutuongoza.

4.2 Uwepo wa Mungu hauondoi uhalisi wa giza

Kwamba giza si giza kwa Mungu hakumaanishi kwamba giza si gumu kwa mwanadamu. Mtu anaweza kuwa mwaminifu na bado akaishi kipindi cha huzuni, magonjwa, hofu au upweke. Zaburi haimwamuru atabasamu akidai kwamba hakuna shida. Inampa lugha ya kumwambia Mungu ukweli wa hali yake.

Kwa hiyo, kanisa linalomwamini Mungu anayewaona watu halipaswi kuwanyamazisha wanaoteseka. Linapaswa kusikiliza, kusaidia kwa vitendo, kulinda walio hatarini, na kuwapa watu nafasi ya kupata huduma za kitaalamu inapohitajika. Mungu anayewaona wanyenyekevu (Zab. 138:6) anatuongoza nasi kuwaona wale ambao jamii imewasahau.

4.3 Thamani ya mtu haianzi na uwezo wake wa kutenda

Katika mistari 13–16, maisha ya mtu yana thamani kabla hajajulikana kwa ulimwengu, kabla hajaweza kujieleza, kufanya kazi au kutoa mchango unaoonekana. Huu ni mwaliko wa kuheshimu utu wa mwanadamu bila kuupima kwa vipaji, tija, nguvu au hali ya kiafya.

Wakati huohuo, kifungu hiki ni sala yenye mashairi. Maswali magumu ya kimaadili yanahitaji kutumia Biblia nzima, taarifa sahihi, na uangalizi wenye huruma. Tusitumie maneno kuhusu tumbo la mama kwa namna inayomuumiza mtu anayebeba huzuni ya kupoteza mtoto au anayehitaji ushauri wa kina katika hali ngumu ya kiafya.

4.4 Kumpenda Mungu kunahusisha kukataa uovu

Mistari 19–22 inatukumbusha kwamba uaminifu kwa Mungu si utulivu wa ndani unaojitenga na matatizo ya dunia. Mungu anauona pia ukatili, udanganyifu na matumizi mabaya ya mamlaka. Watu wake wana wajibu wa kusimama kwa ajili ya ukweli na walioonewa.

Lakini mistari 23–24 inazuia kujiona kuwa waadilifu kupita wengine. Mtu anayepinga ufisadi anaweza kuanza kutumia njia za kifisadi. Mtu anayepinga ukatili anaweza kuwa mkali na dhalimu katika lugha yake. Kwa hiyo, ujasiri wa kutafuta haki lazima uambatane na unyenyekevu wa kuchunguzwa mwenyewe. Haiwezekani kumwomba Mungu achunguze wengine pekee huku tukimfungia mlango wa moyo wetu.

4.5 Kuoneshwa kosa ni mwanzo, kuongozwa ni lengo

Sala ya mwisho haisemi, “Nioneshe tu makosa yangu.” Inasema pia, “Uniongoze.” Mungu hutufundisha njia mpya ya kuishi. Analeta mwelekeo baada ya kutufunulia hatari ya njia yetu ya zamani. Hii inaunganisha Zaburi 139 na tofauti inayorudi katika Maandiko kati ya njia inayoelekea uzimani na ile inayoharibu (Zab. 1:6; Mit. 4:18–19; Yer. 6:16).

Tumaini la mwimbaji si kwamba tayari amekuwa mkamilifu. Ni kwamba, mbele ya Mungu anayemjua, anaweza kubadilishwa na kuendelea kutembea katika njia iliyo njema.

5.0 Mtazamo wa Biblia Nzima na Kristo

5.1 Mungu anayejua mioyo katika historia ya Israeli

Zaburi 139 ni sala iliyozaliwa ndani ya maisha ya agano kati ya BWANA na Israeli. Inaunganika na kauli kwamba Mungu huchunguza mioyo (Yer. 17:10), maswali ya Ayubu juu ya macho ya Mungu yanayomwangalia (Ayu. 7:17–21; 23:10), na wito wa watu wa Mungu kutembea katika njia njema (Kum. 10:12–13; Yer. 6:16). Lugha ya kuumbwa inakumbusha Mwanzo 2:7 na Mungu kumjua nabii kabla hajazaliwa (Yer. 1:5).

Miunganiko hiyo haisemi kwamba Zaburi 139 ilikuwa imetangaza kwa siri kila tukio la baadaye. Inatufundisha kuiweka sala ya mtu mmoja ndani ya simulizi pana la Mungu na watu wake.

5.2 Yesu anayemjua mtu bila kumfunga katika kosa lake

Injili zinamwonesha Yesu akiwa na ufahamu wa kina kuhusu watu, lakini si kwa lengo la kuwadhalilisha. Anamwona Nathanaeli kabla hawajakutana (Yn. 1:47–50), anakemea ibada ya kujionyesha (Mt. 6:1–6), na anampokea Petro tena baada ya kushindwa kwake (Yn. 21:15–19). Haya si matukio yaliyotabiriwa moja kwa moja katika kila mstari wa Zaburi 139. Ni namna ambayo mkusanyiko wa Maandiko unatuonesha maarifa ya Mungu yakidhihirika katika huduma ya Yesu.

Hakuna mchungaji, mwalimu au kiongozi wa kanisa anayepaswa kutumia Zaburi 139 kudai kwamba anajua makusudi ya watu kama Mungu. Viongozi wa kibinadamu wana mipaka na wanahitaji uwajibikaji. Yesu anatupa mfano wa kusema kweli kwa huruma na kutumia mamlaka kutumikia, si kutawala kwa kujivuna (Mk. 10:42–45).

5.3 Roho Mtakatifu na ahadi ya uwepo wa Mungu

Yesu aliwaahidi wanafunzi wake msaada na uwepo wa Roho Mtakatifu (Yn. 14:16–18). Paulo anatangaza kwamba hakuna kitu kinachoweza kuwatenga walio ndani ya Kristo na upendo wa Mungu (Rum. 8:31–39). Hii inaongeza nuru kwa Zaburi 139 bila kuifuta hali yake ya kwanza kama sala ya Israeli.

Paulo aliyesema hakuna kitakachotutenga na upendo wa Mungu ndiye pia aliyetaja mateso, hatari na dhiki. Kwa hiyo, ahadi ya uwepo wa Mungu si kwamba maisha ya Mkristo hayataumiza. Ni kwamba uaminifu wa Mungu hauishii kila tunapokutana na jambo gumu.

5.4 Tumaini la ufufuo bila kulazimisha tafsiri ya kila neno

Mistari 8 na 18 inaweza kutusindikiza katika tumaini la Kikristo kwamba kifo hakina mamlaka ya mwisho dhidi ya watu wa Mungu. Hata hivyo, hatupaswi kulazimisha maana moja ya Kiebrania katika maneno yenye mjadala, halafu kujenga juu yake fundisho lote la hali ya wafu au ufufuo. Agano Jipya linaweka msingi mkuu wa tumaini la ufufuo katika ufufuo wa Yesu Kristo mwenyewe (1 Kor. 15:20–28, 42–58).

Kuheshimu tofauti hii kunasaidia kuisikiliza Zaburi 139 katika sauti yake ya kwanza, huku tukiruhusu Injili kuendeleza tumaini lake.

5.5 Kutoka chuki ya uovu hadi upendo unaowakabili maadui

Yesu hatufundishi kwamba uovu hauna umuhimu. Aliukabili unafiki na ukandamizaji, naye alikabiliwa na jeuri bila kugeuza maisha yake kuwa mradi wa kulipiza kisasi (Lk. 23:34; 1 Pet. 2:21–23). Paulo anasema tuushinde uovu kwa wema (Rum. 12:21). Hivyo, sala ya mwisho ya Zaburi 139 inakuwa ya muhimu kwa wanafunzi wa Yesu: tunapoukemea uovu wa nje, lazima pia tuombe tuoneshwe njia mbaya zilizo ndani yetu.

Uumbaji mpya haujengwi kwa kujitangaza sisi kuwa kundi la watu wasio na kosa na kuwafungia wengine nje ya rehema. Kristo ndiye anayehukumu uovu, anayebeba dhambi, na anayewafanya watu wanaotubu kuwa wapya (2 Kor. 5:17–19; Ufu. 21:1–5).

6.0 Matumizi Katika Maisha

Jifunze kusali bila kujipamba. Tenga muda wa kumwambia Mungu kile unachokihisi kweli: hofu, mashaka, tamaa, maumivu na tumaini. Huhitaji kuonesha kwamba kila kitu kiko sawa (Zab. 139:1–4).
Chunguza uaminifu wa maneno yako. Kabla ya kujitetea au kutoa tuhuma, jiulize kama unawasilisha ukweli bila kuubadilisha. Mungu anayejua moyo anataka pia uaminifu katika mazungumzo (mst. 3–4).
Kumbuka kwamba Mungu hayupo hekaluni au kanisani pekee. Anaweza kusikilizwa katika chumba cha mgonjwa, safari ndefu, gereza, nchi ya ugeni na nyumbani kwa mtu mwenye upweke (mst. 7–10).
Usiwalaumu wanaopita katika giza. Wape usikivu, faraja, msaada wa vitendo na nafasi ya kupata huduma stahiki. Mstari wa 12 hauwaamuru watu wajisikie vizuri mara moja.
Heshimu utu ambao jamii inaupuuza. Watoto, wazee, watu wenye ulemavu, waliofilisika, wasio na kazi, na wenye majeraha ya ndani wote wanastahili heshima (mst. 13–16).
Tumia lugha yenye huruma kuhusu ujauzito na msiba. Usitumie mashairi ya tumbo la mama kama njia ya kumnyamazisha mtu anayehitaji usaidizi wa kitabibu au anayelia kwa kumpoteza mtoto.
Pinga udhalimu bila kujifunza udhalimu. Walinde wenye hatari, tafuta ukweli kwa uangalifu, fuata njia halali za haki, na usitengeneze hadithi zinazowanyima wengine utu (mst. 19–22).
Kubali kukosolewa kabla hujawahukumu wengine. Mruhusu mtu mwaminifu mwenye hekima akusaidie kuona kama kiburi, woga au upendeleo vinaathiri maamuzi yako (mst. 23–24).
Usichanganye imani na kudhibiti wengine. Mungu ndiye anayejua mioyo kikamilifu. Wazazi, wachungaji na viongozi lazima waheshimu mipaka, haki ya kusikilizwa na ukweli wa kwamba wanaweza kukosea.
Omba mwongozo baada ya kugundua kosa. Ukitambua tabia ya kuumiza—uongo, hasira, ubaguzi au kutokuwajibika—chukua hatua moja inayowezekana kuelekea toba na matengenezo (mst. 24).
Fundisha zaburi yote. Usisimame kwenye mistari inayofariji kuhusu kuumbwa kwa ajabu tu. Pia wafundishe watu sala ngumu kuhusu uovu na ombi la Mungu kuchunguza moyo.
Ruhusu neema ikusaidie kuwa mkweli. Kusudi la kujichunguza si kukata tamaa kwa sababu ya mapungufu, bali kukua katika kweli, upendo na uaminifu.

7.0 Maswali ya Tafakari

Tunajifunza nini tunapoisoma Zaburi 139 kama sala ya mtu kwa Mungu badala ya kuitumia kama orodha ya sifa za Mungu?
Kwa nini kujulikana kabisa kunaweza kuleta faraja na wakati huohuo hofu?
Kutaja kuketi, kusimama, kutembea na kupumzika kunasema nini kuhusu maisha ya kawaida mbele za Mungu?
Mkono wa Mungu katika mstari wa 5 unawezaje kuleta hisia za ulinzi na za kuchunguzwa?
Sheoli inamaanisha nini katika lugha ya kishairi ya mstari wa 8, na ni hitimisho gani tusilolikimbilie?
Umewahi kujisikia uko gizani kiasi cha kutokuona njia mbele yako? Mistari 11–12 inaweza kukusaidiaje bila kupuuza maumivu yako?
Picha za kufumwa tumboni zinatufundisha nini kuhusu utu wa mwanadamu? Ni maswali gani ambazo haziyajibu moja kwa moja?
Kwa nini ni muhimu kutambua kwamba mstari wa 16 una zaidi ya tafsiri moja inayowezekana?
Kuna uwezekano gani tofauti wa kuelewa maneno ya kuamka katika mstari wa 18?
Kwa nini mistari 19–22 haipaswi kuondolewa kwa sababu tu inatusumbua?
Waumini wanawezaje kupinga uovu wa kweli huku wakifuata mafundisho ya Yesu kuhusu kuwapenda maadui?
Tafsiri za “njia yenye madhara,” “njia mbaya” na “njia ya sanamu” zinafanana na kutofautiana vipi?
“Njia ya milele” au “njia ya zamani” inamwita mwimbaji aishi kwa namna gani?
Ni jambo gani moyoni au katika mwenendo wako ambalo unahitaji kumwambia Mungu leo, “Nichunguze”?

8.0 Sala ya Mwitikio

BWANA Mungu wetu, unatujua zaidi kuliko tunavyojijua wenyewe. Unajua maneno yetu kabla hatujayasema, safari zetu, na hofu ambazo wakati mwingine tunazificha hata kwa watu tunaowapenda. Tunakushukuru kwa sababu hakuna umbali wala giza linaloweza kuzuia uangalizi wako. Tufundishe kuheshimu maisha ya kila mwanadamu kama kazi ya mikono yako, hasa wale ambao dunia inawapuuza. Tunapokabili uovu, utulinde tusigeuke kuwa watu wakatili. Tunapojaribu kujificha, tupe ujasiri wa kusema kweli. Nichunguze, Ee Mungu; uyasahihishe yaliyo ndani yangu na uniongoze katika njia yako njema. Katika jina la Yesu Kristo, Bwana wetu. Amina.

9.0 Dirisha la Kinachofuata

Zaburi 139 haimaliziki kwa mwimbaji kujitangaza kuwa hana makosa. Inaishia kwa kumwomba Mungu: “Nichunguze ... uniongoze.” Mungu anayejua mawazo yote ya siri anaalikwa kuongoza hatua zinazofuata za maisha ya mwombaji. Hili ni muhimu kwa sababu wimbo haujafumbia macho jeuri, hila na changamoto za kutambua lililo jema.

Zaburi 140 inatupeleka moja kwa moja kwenye hali hiyo ya hatari. Mwombaji anamwita Mungu amwokoe kutoka kwa watu wenye jeuri, mipango mibaya na maneno yenye sumu. Kuna uhusiano wa wazi: mtu aliyeomba moyo wake uchunguzwe sasa anamwomba Mungu amkinge dhidi ya wanaopanga kumdhuru. Hata hivyo, zaburi hizo ni tofauti. Zaburi 139 inazingatia kujulikana na kuongozwa na Mungu; Zaburi 140 inasisitiza maombi ya kulindwa na kutendewa haki mbele ya wapinzani wenye uovu.

Hivyo tunahama kutoka sala ya ndani, “Nichunguze,” hadi kilio cha dharura, “Uniokoe.” Zote mbili zina nafasi katika maisha ya mtu anayemtegemea Mungu mwenye upendo wa kweli na haki isiyopuuza mateso.

10.0 Orodha ya Vyanzo

Maandiko ya Biblia: Mwanzo 2–3; Kumbukumbu la Torati 10; Ayubu 7, 23, 28; Zaburi 1, 10, 17, 23, 40, 56, 73, 94, 101, 119, 138–140; Mithali 3–4; Yeremia 1, 6, 17; Amosi 9; Mathayo 5–6; Marko 10; Luka 23; Yohana 1, 14, 21; Matendo 2; Warumi 8, 12; 1 Wakorintho 15; 2 Wakorintho 5; 1 Petro 2; Ufunuo 21.
Goldingay, John. 2008. Psalms, Volume 3: Psalms 90–150. Baker Commentary on the Old Testament Wisdom and Psalms. Grand Rapids: Baker Academic. Tazama “Psalm 139: Yhwh Can Know All about Me,” hasa muundo wa sehemu nne na uchambuzi wa mistari 16, 18 na 24.
Kidner, Derek. Psalms 73–150. Tyndale Old Testament Commentaries. Downers Grove, IL: InterVarsity Press. Tazama “Psalm 139: Too wonderful for me,” hasa tabia ya maarifa ya Mungu na njia tofauti za kuelewa mistari 11, 14, 16, 18 na 24.
BibleProject. Book of Psalms. Muhtasari wa Zaburi kama kitabu cha mashairi ya maombi, maombolezo, hekima na tumaini la ufalme wa Mungu. https://bibleproject.com/explore/video/psalms/ Tanbihi ya uandishi: Maneno ya andiko kuu ni tafsiri ya kimaana kwa ajili ya uchambuzi, si nukuu ya neno kwa neno ya toleo maalumu la Biblia. Mahali ambapo Goldingay na Kidner wanatofautiana, au Kiebrania kinapokuwa na uwezekano wa tafsiri zaidi ya moja, tofauti hizo zimeelezwa. Matumizi ya baadaye katika imani ya Kikristo yametofautishwa na muktadha wa kwanza wa kishairi wa zaburi.

Zaburi 139 — Anayenijua Kabisa, Asiyeniacha Nje ya Uwepo Wake