Zaburi 64 — Maneno Yanapogeuzwa Kuwa Silaha

“Unifiche dhidi ya njama za siri za waovu, dhidi ya kundi la watenda mabaya.”

Somo Kuhusu Njama za Siri, Sifa Zinazojeruhiwa, Haki ya Mungu, na Mungu Anayeona

Fungu Kuu “Unifiche dhidi ya njama za siri za waovu, dhidi ya kundi la watenda mabaya.” — Zaburi 64:2

Wazo Kuu

Zaburi 64 ni sala ya mtu anayekabiliwa kwanza si na panga zilizo wazi, bali na maneno yanayotoka mafichoni.

Mtunga-zaburi anakabiliwa na maadui wanaonong’ona, kupanga, kupotosha, na kushambulia kwa kujificha. Ndimi zao zimenolewa kama panga. Maneno yao machungu yamelengwa kama mishale. Wanaficha mitego na kujihakikishia kwamba hakuna atakayeona wanachofanya.

Kisha Zaburi yote inageuka kwenye maneno mawili:

“Lakini Mungu…”

Watu wanaorusha maneno kama mishale wanagundua kwamba Mungu pia ana mshale. Ndimi walizotumia dhidi ya mwingine zinakuwa sehemu ya kuanguka kwao wenyewe. Walichopanga gizani kinaonekana, na jumuiya inajifunza tena kwamba uovu uliofichwa haujafichwa mbele za Mungu.

Kwa hiyo Zaburi 64 inazungumza kwa nguvu kuhusu masingizio, tuhuma zisizo na jina, udanganyifu unaoratibiwa, umbea wenye nia mbaya, njama za kisiasa, na kila aina ya madhara yanayobebwa na maneno. Haitufundishi kujibu maneno yaliyogeuzwa silaha kwa maneno mengine ya kuumiza. Inatufundisha kuleta hofu kwa Mungu, kuitumaini haki yake, kukumbuka aliyokwisha kufanya, na kukataa kuupa uongo neno la mwisho.

1. Zaburi 64 Katika Kitabu cha Pili cha Zaburi

Zaburi 64 iko katika Kitabu cha Pili cha Zaburi (Zaburi 42–72).

Zaburi zilizo karibu nayo zinatengeneza mwendelezo wenye maana. Zaburi 61 ilitafuta kimbilio kwa Mungu. Zaburi 62 ilijifunza kumngojea Mungu peke yake. Zaburi 63 ilimweka Mungu katikati huku maadui wakibaki pembezoni. Zaburi 64 inageuza picha: maadui wanachukua sehemu kubwa ya shairi, lakini mwisho bado unaamuliwa na Mungu.

Derek Kidner anaonyesha tofauti hiyo vizuri: Zaburi 63 ilimlenga Mungu huku adui akiwa pembeni; Zaburi 64 inalenga zaidi shughuli za adui, lakini hatua ya Mungu ndiyo inayogeuza kila kitu.

John Goldingay anasisitiza jambo jingine: Zaburi 64 inahusu kwa kina nguvu ya lugha na nguvu ya kukumbuka yale Mungu aliyokwisha kufanya.

Mada hizo mbili zinaenda pamoja.

Maneno ya kuharibu huzaa hofu.

Matendo ya Mungu yanapokumbukwa, mtazamo unarudi mahali pake.

2. Mwendo wa Zaburi

Zaburi 64 inakwenda katika hatua tatu pana.

Mistari 1–2 — Sala ya Ulinzi

Mtunga-zaburi anamwomba Mungu aisikie sauti yake yenye huzuni, alinde maisha yake, na amfiche dhidi ya kundi hatari.

Mistari 3–6 — Muundo wa Uovu Uliofichwa

Maadui wananoua ndimi zao, wanalenga maneno machungu, wanashambulia mafichoni, wanaficha mitego, na kujipongeza kwa ujanja wao.

Mistari 7–10 — Mungu Anaigeuza Njama

Mungu anatenda. Washambuliaji wanakutwa na aina ileile ya silaha waliyotumia. Watu wanaona, wanaogopa au kumcha Mungu, wanazungumza kuhusu kazi yake, na wenye haki wanafurahi na kumkimbilia.

Kwa hiyo mwendo wa Zaburi ni huu:

hofu → njama ya siri → “lakini Mungu” → kufichuliwa → kukumbuka → kimbilio na furaha

KUTEMBEA NDANI YA ZABURI

3. “Sikia Sauti Yangu” — Hofu Inahitaji Mahali pa Kupelekwa

Zaburi 64:1

Zaburi inaanza kwa sauti.

Baadaye maadui watatumia sauti zao kwa uharibifu, lakini mtunga-zaburi anaitumia sauti yake kwa njia tofauti:

anamwambia Mungu.

Hajifanyi kwamba tishio halimgusi kihisia. Anamwomba Mungu alinde maisha yake dhidi ya hofu inayotokana na adui.

Hatari hapa ni zaidi ya madhara ya mwili. Mtunga-zaburi anakabiliwa na woga unaozaliwa na uadui uliofichwa—uchovu wa kujua kwamba kuna kitu kinapangwa, lakini huwezi kukiona kikamilifu.

Derek Kidner anatofautisha hofu hii inayolemaza na woga wenye hekima unaoweza kumfanya mtu awe makini.

Kwa hiyo mtunga-zaburi haombi Mungu ashughulike na maadui tu, bali pia asiruhusu woga utawale ulimwengu wake wa ndani.

Kabla njama haijabadilika, sala inaanza kubadilisha mahali ambapo hofu inabebwa.

4. “Unifiche” — Kivuli cha Mungu Dhidi ya Shambulio la Siri

Zaburi 64:2

Maadui wanafanya kazi kwa siri, kwa hiyo mtunga-zaburi anamwomba Mungu amfiche.

Kuna tofauti ya makusudi.

Wao wana sehemu za kujificha ili washambulie.

Yeye anamwomba Mungu mahali pa ndani zaidi pa kujificha.

Wao wana mkusanyiko wa siri.

Yeye anatafuta ulinzi wa Mungu.

Kimbilio la kibiblia halimaanishi kila mara kuondolewa mara moja kutoka kila tuhuma au kila mazingira hatari. Linamaanisha kwamba mipango ya siri ya wengine si ukweli wa mwisho unaomzunguka mwamini.

Kuna kimbilio la ndani zaidi kuliko njama.

Kuna uwepo ambao wapangaji wa mabaya hawawezi kuuingia isipokuwa Mungu aruhusu.

5. “Wamenoa Ndimi Zao Kama Upanga” — Maneno Yanaweza Kuumiza

Zaburi 64:3

Sasa Zaburi inafichua silaha kuu ya maadui:

lugha.

Ndimi zao zimenolewa kama panga.

Maneno yao machungu yamelengwa kama mishale.

Huu si urembo wa kishairi tu. Unatambua ukweli kuhusu maneno ya mwanadamu.

Maneno yanaweza kuharibu sifa.

Maneno yanaweza kugawanya jumuiya.

Maneno yanaweza kumfanya asiye na hatia aonekane mwenye hatia.

Maneno yanaweza kurudiwa mara nyingi kiasi kwamba uongo ukaanza kuonekana kama habari inayojulikana na kila mtu.

Maneno yanaweza kuacha jeraha muda mrefu baada ya msemaji kuondoka.

Zaburi 64 inakataa wazo kwamba maneno hayana madhara kwa sababu hakuna damu inayoonekana.

Ulimi unaweza kuwa silaha.

6. “Wanapiga Kutoka Mafichoni” — Jeuri ya Maneno ya Siri

Zaburi 64:4

Shambulio haliko wazi.

Linatoka mafichoni.

Kidner anaonyesha kwamba picha hii inafaa kwa uongo, vijembe, uvumi, na tuhuma zisizo na jina zinazomruhusu msemaji kuumiza bila kuwajibika.

Hilo ndilo linalofanya shambulio la aina hii kuwa gumu kujibu.

Utajibuje mazungumzo ambayo hukuwepo kuyasikia?

Utarekebishaje simulizi usipojua imefika wapi?

Utajiteteaje dhidi ya shaka ambayo hakuna mtu anayetaka kuitamka waziwazi?

Zaburi 64 haitoi mbinu ya kudhibiti kila uvumi.

Inatoa jambo la msingi zaidi:

mahali pa kusimama wakati huwezi kudhibiti mazungumzo.

Mtunga-zaburi analeta shambulio la siri kwa Mungu anayeona.

7. “Wanajitia Moyo Katika Mpango Mbaya” — Dhambi Inaweza Kuwa ya Kijamii

Zaburi 64:5

Maadui hawafanyi kazi peke yao.

Wanaimarishana.

Wanazungumza kuhusu mitego.

Wanajenga mazingira ambayo jambo baya linaanza kuonekana la kawaida kwa sababu kila mtu katika kundi anakubaliana nalo.

Hii ni mojawapo ya hatari za dhambi ya pamoja.

Mtu anaweza kusita kufanya peke yake jambo ambalo kundi litafanya lionekane la kawaida.

Uvumi unapata nguvu unapojirudia.

Mpango wa ukatili unaonekana kuwa wa busara watu kadhaa wanapoupongeza.

Kundi linaweza kutengeneza giza la kimaadili huku likijiaminisha kwamba linafanya kazi kwa akili.

Kwa hiyo Zaburi 64 inatuonya si juu ya chuki binafsi tu, bali pia kuhusu jumuiya zinazothibitishana katika ubaya.

Swali si tu:

“Mimi ninafikiria nini?”

Bali pia:

“Sisi tunafundishana kukubali aina gani ya kufikiri?”

8. “Ni Nani Atakayewaona?” — Udanganyifu wa Kujiona Umejificha

Zaburi 64:5–6

Wapangaji wanauliza:

“Ni nani atakayewaona?”

Swali hilo linafunua teolojia yao.

Wanafikiri siri ni usalama.

Kama hakuna shahidi wa kibinadamu anayeona mtego, wanaamini hakuna anayeuona.

Wanavutiwa na kina cha mpango wao wenyewe.

Moyo na akili ya mwanadamu vinaweza kuwa vya kina kweli. Watu wanaweza kubuni udanganyifu tata. Wanaweza kuficha nia, kudhibiti mwonekano, na kuficha uwajibikaji.

Lakini kejeli ya Zaburi 64 ni kwamba watu wanaojiona wenye kina wamesahau ukweli wenye kina zaidi:

Mungu anaona.

Ujanja wao hauwaweki nje ya ujuzi wake.

Siri inaweza kuficha uovu kwa macho ya wanadamu kwa muda.

Haiufanyi uovu usionekane kwa Mungu.

9. “Lakini Mungu…” — Maneno Mawili Yanayogeuza Zaburi

Zaburi 64:7

Mstari wa 7 ndio sehemu ya kugeukia.

Kwa mistari sita wapangaji wanatenda.

Wananoua.

Wanalenga.

Wanapiga.

Wanajificha.

Wanapanga.

Wanatafuta kwa kina.

Kisha:

Lakini Mungu.

Zaburi haielezi pambano refu kati ya nguvu mbili zilizo sawa.

Hatua ya Mungu ni fupi kwa kushangaza.

Maadui wanarusha mishale.

Mungu anapiga.

Wao wanashambulia ghafla.

Jibu la Mungu pia linakuja ghafla.

Maandalizi marefu ya uovu yanageuzwa kwa kasi ya kushangaza.

Kidner anasisitiza tofauti hii: wapangaji wanatumia mistari mingi kuunda mpango wao; hatua ya Mungu inachukua karibu mstari mmoja na nusu tu.

Ujanja wa mwanadamu unaweza kuwa tata.

Haki ya Mungu haihitaji kuwa tata.

10. Ulimi Wao Unawageukia Wenyewe

Zaburi 64:8

Silaha inakuwa sehemu ya hukumu.

Ulimi uliokusudiwa kumwangusha mwingine unakuwa sehemu ya kuanguka kwa wapangaji wenyewe.

Huu ni muundo unaorudiwa katika Biblia: uovu hubeba mbegu za kujiangamiza.

Hamani anajenga mti wa kumwangamizia Mordekai, lakini mpango huo unageuzwa juu yake mwenyewe (Esta 7).

Wadanganyifu wanaweza kunaswa katika udanganyifu wao.

Wanaojenga mamlaka kwa hofu wanaweza kuishia kuwaogopa hata wale walio karibu nao.

Wanaoharibu uaminifu hugundua kwamba wao pia hawawezi tena kuwaamini wengine.

Zaburi 64 haimaanishi matokeo haya daima huja haraka au kuonekana wazi. Mara nyingi hayaji hivyo.

Hoja yake ya ndani zaidi ni kwamba uovu hauna uthabiti unaodai kuwa nao.

Uongo unapigana na mpangilio wa kimaadili wa ulimwengu wa Mungu.

11. “Watu Wote Wataogopa” — Kufichuliwa Kunakuwa Fundisho

Zaburi 64:9

Wapangaji waliuliza:

“Ni nani atakayeona?”

Sasa watu wanaona.

Na kuona kunazaa aina nyingine ya woga—kumcha au kumheshimu Mungu.

Kwa hiyo kufichuliwa si kisasi tu dhidi ya maadui. Kunakuwa somo kwa jumuiya.

Watu wanaeleza yale Mungu aliyofanya.

Wanatafakari kazi yake.

Simulizi linabadilisha mwenye sauti.

Mwanzoni wapangaji ndio wanaosema. Maneno yao yanaeneza madhara.

Lakini katika mstari wa 9, tangazo lingine linachukua nafasi yao:

watu wanazungumza kuhusu kazi ya Mungu.

Maneno ya uharibifu yanajibiwa na ushuhuda wa kweli.

Huu ni mmoja wa migeuko mizuri zaidi katika Zaburi.

12. Kukumbuka Ni Silaha Dhidi ya Hofu

Goldingay anaonyesha nafasi ya ibada na kukumbuka katika Zaburi 64.

Mtunga-zaburi anaogopa kwa sababu ya kile ambacho watu wanaweza kufanya.

Lakini jumuiya inakumbuka yale ambayo Mungu amekwisha kufanya.

Kumbukumbu hiyo haiondoi hatari ya sasa. Inaiweka hatari hiyo ndani ya hadithi kubwa zaidi.

Ibada inatupa nafasi ya kutaja hofu na kilio chetu.

Lakini ibada ikiishia kwenye hofu yetu tu, haijatupeleka mbali.

Ibada ya kibiblia pia inatukumbusha:

Mungu ametenda.

Mungu amehukumu.

Mungu ameokoa.

Mungu amefichua kilichokuwa kimefichwa.

Kwa hiyo tishio la sasa, hata liwe kubwa kiasi gani, si mgogoro wa kwanza ambao Mungu amewahi kuuona.

Kumbukumbu inazuia hofu kuwa hadithi yetu pekee.

13. “Mwenye Haki Atafurahi Katika Bwana”

Zaburi 64:10

Zaburi inaanza kwa hofu.

Inaishia kwa furaha.

Mwenye haki anafurahi katika Yahweh na anamkimbilia.

Angalia kwamba jibu la mwisho si:

“Mwenye haki anajifunza kupanga njama nzuri zaidi.”

Wala si:

“Mwenye haki anakuwa bora zaidi katika kuharibu sifa za wengine.”

Jibu ni kimbilio.

Watu wanyoofu hawahitaji kuwa kama washambuliaji wao ili waweze kuishi.

Hili ni jambo muhimu kimaadili.

Moja ya hatari kubwa ya kuumizwa na watu wenye hila ni kugeuka na kuwa wenye hila pia.

Zaburi 64 inatoa njia nyingine:

leta hofu kwa Mungu, baki mnyoofu, na umkimbilie.

Ushindi si tu kwamba mpango wa adui umeshindwa.

Ushindi pia ni kwamba uovu haujazaliana ndani ya moyo wa mtu aliyeshambuliwa.

MADA KUU ZA KITHEOLOJIA

1. Maneno Yana Uzito wa Kimaadili

Maneno si “maneno tu” yanapotumiwa kudanganya, kuaibisha, kutawala, au kuharibu.

Zaburi 64 inachukulia lugha yenye nia mbaya kama jeuri halisi.

Ulimi unaweza kuwa upanga.

Sentensi inaweza kuwa mshale.

2. Uovu Uliofichwa Haujafichwa kwa Mungu

Wanadamu wanaweza kuficha nia, mikutano, ujumbe, na mipango.

Hawawezi kuificha mbele za Mungu.

Swali “Ni nani atakayeona?” linajibiwa na Zaburi nzima:

Mungu anaona.

3. Hofu Inapaswa Kupelekwa kwa Mungu Kabla Haijawa Bwana Wetu

Mtunga-zaburi hakatai woga.

Anaomba akiwa ndani yake.

Tumaini halianzi kwa kutokuwa na hofu, bali kwa kuamua hofu hiyo itabebwa wapi.

4. Mara Nyingi Uovu Hubeba Mbegu za Kuanguka Kwake

Ulimi wa maadui unakuwa sehemu ya kuanguka kwao.

Mpango wao wa siri unaonekana hadharani.

Muundo huu si wa kiufundi wala haujitokezi kila mara mara moja, lakini Zaburi 64 inasisitiza kwamba uongo hauna uthabiti unaodai.

5. Haki ya Mungu Ni Ulinzi na Ufunuo

Hatua ya Mungu inamlinda anayelengwa.

Lakini pia inawafundisha wanaotazama.

Haki inafunua jambo kuhusu Mungu na pia kuhusu asili halisi ya uovu.

6. Ibada Hutukumbusha Hadithi Kubwa Kuliko Mgogoro Wetu

Ibada inaruhusu kilio, lakini pia inarudisha kumbukumbu.

Inatufundisha kuweka tishio la sasa kando ya matendo ya Mungu tunayokumbuka.

Hilo linaweza kubadilisha namna tunavyoondoka katika mahali pa sala.

7. Wenye Haki Hawahitaji Kuwa Kama Maadui Zao

Zaburi 64 haimwambii aliyejeruhiwa anoe ulimi bora zaidi.

Msimamo wa mwisho ni furaha na kimbilio.

Haki ya Mungu inatuweka huru tusilazimike kuwa sawa na wale waliotuumiza.

MIUNGANIKO KATIKA MAANDIKO

Ulimi Kama Silaha

Zaburi 64 ni sehemu ya msisitizo mpana wa Biblia kuhusu maneno ya uharibifu. Mithali inaonya kwamba maneno ya hovyo yanaweza kuchoma kama upanga, lakini maneno ya wenye hekima huleta uponyaji (Mithali 12:18). Mithali 16:27–28 inaonyesha maneno mabaya kama moto unaoweza kutenganisha hata marafiki wa karibu.

Agano Jipya linaendeleza onyo hilo. Yakobo anaufananisha ulimi na moto mdogo unaoweza kuwasha msitu mkubwa (Yakobo 3:5–10).

Katika Maandiko yote, maneno yanafanya kazi. Yanaweza kuponya, kubariki, kupatanisha, na kusema kweli—au kujeruhi, kugawanya, na kuharibu.

Mambo ya Siri Kuletwa Nuru

Maadui wa Zaburi 64 wanauliza, “Ni nani atakayeona?”

Maandiko yanajibu mara nyingi kwamba mambo yaliyofichwa yako wazi mbele za Mungu. Mhubiri anahitimisha kwamba Mungu ataleta kila tendo hukumuni, pamoja na kila jambo la siri (Mhubiri 12:14). Yesu pia anaonya dhidi ya kujenga maisha juu ya siri, kwa sababu yaliyofichwa hatimaye yatawekwa wazi (Luka 12:2–3).

Hoja si kwamba waamini wanajua lini au kwa namna gani kila siri itafichuliwa.

Hoja ni kwamba siri haiumbi ulimwengu ulio nje ya macho ya Mungu.

Mtego Unaomnasa Aliyeutega

Zaburi 64 ni sehemu ya muundo wa kibiblia ambapo mipango ya uharibifu inaweza kuwarudia wale walioibuni. Zaburi 7 inaonyesha mtu anayechimba shimo na kuanguka ndani yake mwenyewe (Zaburi 7:15–16). Kitabu cha Esta kinaonyesha mada hii katika simulizi pale mpango wa Hamani dhidi ya Mordekai unapomgeukia yeye mwenyewe (Esta 7:9–10).

Maandiko haya hayatuiti kufurahia mateso kwa ajili yake yenyewe. Yanatangaza kwamba uovu si mtawala wa mwisho.

Mungu anaweza kugeuza mantiki ya udhalimu dhidi yake wenyewe.

Yesu na Jeuri ya Ushahidi wa Uongo

Injili zinaonyesha Yesu mwenyewe akiwa shabaha ya ushahidi wa uongo au uliopotoshwa (Marko 14:55–59). Anajua maana ya maneno kugeuzwa kuwa silaha ya hukumu.

Hata hivyo Yesu hajibu uongo kwa kuwa mwongo.

Anajikabidhi kwa Baba na kupita katika udhalimu kuelekea ufufuo.

Kwa Wakristo, hili linaipa Zaburi 64 kina zaidi. Mungu anayeona njama za siri ndiye pia Mungu aliyemfufua Masihi aliyeshtakiwa kwa uongo kutoka kwa wafu.

Ushahidi wa uongo unaweza kuumiza.

Hauwezi kuwa na neno la mwisho juu ya kweli ya Mungu.

Maneno ya Kweli Katika Jumuiya Mpya

Agano Jipya halikemei maneno ya uharibifu tu; linawaita watu wa kanisa kujenga utamaduni tofauti wa kusema. Waamini wanaambiwa waache uongo, waseme kweli wao kwa wao, na watumie maneno yanayojenga badala ya kuharibu (Waefeso 4:25, 29).

Kwa hiyo Zaburi 64 inakabiliana na aliyejeruhiwa pamoja na jumuiya.

Kwa aliyejeruhiwa inasema:

Mungu anaona. Mkimbilie.

Kwa jumuiya inasema:

Msigeuke kuwa mahali ambapo maneno ya siri yenye kuharibu yanastawi.

MASWALI YA MJADALA

1. Kwa nini uadui wa siri unaweza kutisha zaidi kuliko upinzani wa wazi? 2. Zaburi 64 inatufundisha nini kuhusu nguvu halisi ya maneno? 3. Umbea, vijembe, na tuhuma zisizo na jina zinawezaje kufanya kazi kama “mishale” leo? 4. Swali “Ni nani atakayeona?” linafunua nini kuhusu mtazamo wa wapangaji juu ya Mungu? 5. Kwa nini maneno “Lakini Mungu” ni sehemu muhimu sana ya kugeukia katika Zaburi? 6. Maneno ya uharibifu yanawezaje kuishia kuwaumiza wale wanaoyatumia? 7. Kukumbuka matendo ya Mungu ya zamani kunasaidiaje wakati hali ya sasa bado haijatatuliwa? 8. Kuna tofauti gani kati ya kumwomba Mungu haki na kutafuta kisasi binafsi? 9. Kanisa, familia, au mahali pa kazi vinawezaje kukataa kuwa jumuiya inayolisha maneno ya kuharibu? 10. Ina maana gani kwako kumkimbilia Mungu bila kugeuka kuwa kama mtu aliyekuumiza?

ZOEZI BINAFSI: OMBA ZABURI 64 KATIKA HATUA NNE

1. Taja Hofu

“Mungu, jambo linaloniogopesha katika hali hii ni…”

2. Taja Jeraha

“Maneno, uvumi, tuhuma, au matendo ya siri yaliyoniumiza ni…”

3. Kataa Kuwa Kioo cha Uovu

“Nilinde nisijibu hila kwa hila, au uongo kwa uongo.”

4. Kumbuka na Ukimbilie

“Umekwisha kutenda kwa uaminifu. Nisaidie kukukimbilia ninaposubiri kweli na haki.”

Kisha malizia kwa ungamo hili:

“Mambo yaliyofichwa hayajafichwa kwa Mungu.”

SALA YA KUFUNGA

Mungu unayesikia yanayosemwa wazi na kuona yanayonong’onwa kwa siri,

sikia sauti yangu hofu inapoinuka.

Linda maisha yangu dhidi ya tishio la uadui uliofichwa. Nisitiri chini ya ulinzi wako nisipoona wengine wanachopanga.

Linda moyo wangu dhidi ya majeraha ya maneno machungu, lakini linda pia kinywa changu ili maumivu yasinifundishe lugha ya wanaonishambulia.

Uongo unapoenea, leta kweli.

Watu wanapopanga gizani, leta nuru.

Hofu inapochukua mawazo yangu, nikumbushe yale uliyokwisha kufanya.

Unaona nisichoweza kuona.

Unajua nisichoweza kuthibitisha.

Unaweza kutenda nisipoweza kufika.

Nifundishe kufurahi ndani yako, kubaki mnyoofu wa moyo, na kukukimbilia.

Na kupitia Yesu, aliyevumilia ushahidi wa uongo na kuthibitishwa kwa ufufuo, nipe ujasiri wa kuamini kwamba uongo hautakuwa na neno la mwisho.

Amina.

Vyanzo Vilivyotumika

John Goldingay, Psalms, Volume 2: Psalms 42–89, hasa “Psalm 64: The Power of Language and the Power of Recollection.”

Derek Kidner, Psalms 1–72, hasa “Psalm 64: Measure for Measure.”

Maandishi ya Biblia ya Zaburi 64 pamoja na vifungu vingine vya Maandiko vilivyotajwa katika somo.