Zaburi 70 — Usikawie, Ee Bwana

01

Somo Kuhusu Sala ya Dharura, Uhitaji wa Mwanadamu, Kugeuzwa kwa Aibu, na Mungu Anayesaidia

Fungu Kuu “Lakini mimi ni maskini na mhitaji; Ee Mungu, unijilie upesi. Wewe ndiwe msaada wangu na mwokozi wangu; Ee Bwana, usikawie.” — Zaburi 70:5

02

Wazo Kuu

Zaburi 70 ni sala kwa wakati ambao inaonekana hakuna nafasi ya kuomba sala ndefu.

Ina mistari mitano tu. Karibu kila mstari ni ombi. Hakuna maelezo marefu ya mazingira, hakuna tafakari ndefu kuhusu yaliyopita, wala hakuna taarifa kwamba jibu limekwisha kuonekana. Mtunga-zaburi analia tu:

“Harakisha.” “Nisaidie.” “Warudishe nyuma.” “Watu wako wafurahi.” “Usikawie.”

Uharaka huu ni sehemu ya teolojia ya Zaburi.

Zaburi 70 inatufundisha kwamba sala haihitaji kwanza kupangwa kwa uzuri ndipo iwe sala ya kweli. Hatari inapokuwa karibu na nguvu zimepungua, maneno “Nisaidie” yanaweza kuwa sala kamili.

Lakini Zaburi haifungwi ndani ya dharura ya mwombaji mwenyewe. Katikati yake, sala inapanuka. Mtunga-zaburi anaomba wote wanaomtafuta Mungu wafurahi na kuendelea kusema:

“Mungu ni mkuu!”

Kwa hiyo sala inahama kutoka wokovu wangu kwenda furaha yao, kisha inarudi tena kwenye uhitaji wangu.

Mwabudu ni maskini na mhitaji, lakini anamjua Mungu ni nani:

“Wewe ndiwe msaada wangu na mwokozi wangu.”

Uharaka wa mgogoro unashikiliwa ndani ya tabia ya Mungu.

03

1. Zaburi 70 Katika Kitabu cha Pili cha Zaburi

Zaburi 70 iko katika Kitabu cha Pili cha Zaburi (Zaburi 42–72) na inafuata mara moja baada ya maombolezo marefu ya Zaburi 69.

Muunganiko wao ni mkubwa.

Zaburi 69 ilizungumza mara nyingi kuhusu aibu, fedheha, maadui, kuokolewa, wahitaji, na watu wanaomtafuta Mungu. Zaburi 70 inakusanya mada nyingi hizo ndani ya sala fupi sana.

Ikiwa Zaburi 69 ni kilio kirefu kutoka kwenye maji ya kina, Zaburi 70 ni kilio kinachobaki wakati karibu hakuna muda wa kusema mengi:

“Mungu, harakisha.”

John Goldingay anaiita Zaburi 70 “Ombi la Kuharakisha.” Karibu kila mstari una ombi la moja kwa moja au shauku kwamba Mungu atende.

Derek Kidner anaipa wazo la “Harakisha, Bwana!” na kusisitiza jinsi ufupi wake unavyoongeza hisia ya dharura.

Kwa hiyo Zaburi 70 inatupa namna ya kibiblia ya kuomba wakati wa dharura.

Si kila wakati una nafasi ya maelezo marefu.

Wakati mwingine moyo unahitaji maneno yanayoweza kusemwa kwa pumzi moja.

04

2. Zaburi 70 na Zaburi 40

Zaburi 70 inafanana sana na Zaburi 40:13–17.

Sala ileile inaonekana mara moja kama mwisho wa Zaburi ndefu na mara nyingine kama Zaburi inayojitegemea.

Hili lina maana.

Zaburi 40 inaizunguka sala hii kwa ushuhuda mrefu kuhusu wokovu wa zamani na tumaini. Zaburi 70 inaiacha sala ikiwa fupi na ya haraka.

Muundo huu mfupi unaruhusu maneno haya kusimama yenyewe.

Hili linatukumbusha kwamba Maandiko yenyewe yanaweza kuitumia tena sala.

Sala iliyosemwa katika mazingira fulani inaweza kuwa sala ya kizazi kingine.

Maneno tuliyojifunza wakati wa mgogoro mmoja yanaweza kuwa tayari kutusaidia mgogoro mwingine unapokuja.

Si kila wakati tunahitaji maneno mapya.

Wakati mwingine tunahitaji maneno ya imani ambayo tayari tumepewa.

05

3. Mwendo wa Zaburi

Zaburi 70 ina mwendo rahisi lakini wenye uwiano mzuri.

Mstari 1 — Harakisha Kuniokoa

Zaburi inaanza kwa ombi la dharura la wokovu na msaada.

Mistari 2–3 — Warudishe Nyuma Wanaotafuta Madhara Yangu

Mtunga-zaburi anaomba washambuliaji wazuiwe, waaibike, na warudi nyuma.

Mstari 4 — Wanaomtafuta Mungu Wafurahi

Mtazamo unahama kutoka kwa maadui kwenda kwa waabudu. Wale wanaoupenda wokovu wa Mungu waalikwe katika furaha na sifa.

Mstari 5 — Mimi Ni Maskini na Mhitaji; Usikawie

Zaburi inarudi kwenye hitaji la mwombaji na kuishia kwa ombi jingine la haraka.

Kwa hiyo mwendo wa Zaburi ni huu:

nisaidie → zuia uovu → watu wako wafurahi → nisaidie

Zaburi inaanza na kuishia katika uhitaji, lakini katikati yake kuna sifa.

06

KUTEMBEA NDANI YA ZABURI

07

4. “Ee Mungu, Harakisha Kuniokoa”

Zaburi 70:1

Mwanzo ni wa ghafla.

Hakuna utangulizi.

Hakuna maelezo ya mazingira.

Hakuna anwani ndefu ya sala.

Mtunga-zaburi anaingia moja kwa moja kwenye hitaji:

Niokoe. Nisaidie. Harakisha.

Goldingay anaonyesha kwamba hata muundo wa Kiebrania una sauti iliyokatika-katika na ya haraka. Mstari wenyewe unasikika kama mtu asiye na muda.

Hilo lina maana.

Muundo wa shairi unabeba uzito wa hisia za sala.

Mtunga-zaburi haoni kwamba uharaka ni kukosa heshima.

Anazungumza na Mungu kana kwamba muda una umuhimu.

Kuna mazingira ambayo kusubiri kunaonekana kuwa hatari.

Uamuzi unakaribia.

Tishio linasonga.

Nguvu zinaisha.

Mlango unafungwa.

Zaburi 70 inatupa ruhusa ya kuomba kuhusu lini, si kuhusu nini tu.

08

5. Je, Tunaweza Kumwambia Mungu “Harakisha”?

Lugha hii inaweza kuwafanya baadhi ya waamini wajisikie vibaya.

Je, tunapaswa kumwambia Mungu:

“Harakisha”?

Zaburi 70 inasema ndiyo.

Hii haimaanishi tunamtawala Mungu.

Inamaanisha uhusiano wa agano unaruhusu uaminifu wa moyo.

Zaburi hazisali kila wakati kwa utulivu wa mbali. Zinalia. Zinauliza. Zinaomba “mpaka lini?” Zinamsihi Mungu ainuke, akumbuke, asikilize, atende, na aje upesi.

Sala kama hii si kukataa hekima ya Mungu.

Ni lugha ya utegemezi.

Mtoto anayelia, “Njoo upesi!” hadhibiti mzazi mwenye upendo.

Kilio hicho kinafunua tumaini:

“Wewe ndiye ninayekuhitaji.”

09

6. “Wanaotafuta Maisha Yangu Waaibike”

Zaburi 70:2

Sasa mtunga-zaburi anawageukia watu wanaotafuta kumdhuru.

Anaomba waaibike, wafadhaike, na warudi nyuma.

Kugeuzwa kwa hali ni muhimu.

Washambuliaji wanataka aibu impate mtunga-zaburi.

Yeye anaomba aibu irudi juu ya shambulio lenyewe.

Katika ulimwengu wa Biblia, aibu ya hadharani ilikuwa zaidi ya kuaibika kihisia. Ingeweza kumaanisha kufichuliwa, kushindwa, na kuanguka kwa madai ya nguvu au heshima.

Kwa hiyo sala inamwomba Mungu auangushe uovu hadharani.

Si tu:

“Nifanye nijisikie vizuri.”

Bali:

“Usiwaache wanaotafuta kuharibu maisha wafanikiwe.”

10

7. “Warudi Nyuma” — Sala ya Uovu Kukomeshwa

Zaburi 70:2–3

Ombi linalorudiwa ni kwamba washambuliaji warudi nyuma.

Hili linafaa kutazamwa kwa makini.

Zaburi inaomba mwendo wa uharibifu usitishwe.

Wanakwenda mbele wakiwa na nia mbaya.

Sala inaomba Mungu abadilishe mwelekeo wao.

Hii inatupa namna nzuri ya kuomba tunapokabili udhalimu:

“Mungu, komesha hili.”

Komesha uongo.

Komesha unyanyasaji.

Komesha unyonyaji.

Komesha mpango unaoharibu.

Komesha kasi ya uovu.

Sala ya hukumu haihitaji kuanza na kuwazia watu wakiteswa.

Inaweza kuanza kwa kumwomba Mungu afanye uovu urudi nyuma.

11

8. “Aha! Aha!” — Ukatili wa Dhihaka

Zaburi 70:3

Washambuliaji hawafanyi tu jambo dhidi ya mtunga-zaburi.

Wanalifurahia.

“Aha! Aha!” yao ni sauti ya furaha ya kikatili juu ya shida ya mwingine.

Kuna tofauti kati ya kumpinga mtu na kufurahia fedheha yake.

Zaburi 70 inaifunua tofauti hiyo.

Dhihaka humvua mtu utu.

Inageuza maumivu ya mwingine kuwa burudani.

Mtunga-zaburi anamwomba Mungu ageuze kicheko hicho.

Mada hii pia inaunganisha Zaburi 70 kwa karibu na Zaburi 69, ambako aibu ya hadharani na dhihaka zilikuwa majeraha makuu.

Mungu anaombwa kulinda si uhai tu, bali pia heshima.

12

9. “Lakini Wote Wanaokutafuta Wafurahi”

Zaburi 70:4

Kisha Zaburi inageuka.

Washambuliaji wanatafuta maisha ya mtunga-zaburi.

Kuna kundi jingine ambalo nalo linatafuta:

linamtafuta Mungu.

Tofauti hii ni mojawapo ya mambo mazuri zaidi katika Zaburi.

Aina mbili za kutafuta zinawekwa kando kwa kando.

Wengine wanatafuta kuharibu.

Wengine wanamtafuta Mungu.

Wengine wanataka shida ya mtu mwingine.

Wengine wanaupenda wokovu wa Mungu.

Wengine wanasema, “Aha!”

Wengine wanasema:

“Mungu ni mkuu!”

Zaburi haiombi tu mtu mmoja aokolewe, bali aina moja ya ulimwengu ichukue nafasi ya nyingine.

Tamaa ya kuharibu ishindwe.

Wanaomtafuta Mungu wafurahi.

Dhihaka ibadilishwe kuwa ibada.

13

10. “Mungu na Atukuzwe”

Zaburi 70:4

Wale wanaoupenda wokovu wa Mungu wanapaswa kusema daima:

“Mungu ni mkuu!”

Hii haimaanishi sifa zetu zinamfanya Mungu awe mkubwa kuliko alivyo.

Kumtukuza Mungu ni kuutambua ukuu wake na kuufanya uonekane katika maneno na maisha yetu.

Neno “daima” lina maana.

Mtunga-zaburi anataka wokovu uzalishe ibada ya kudumu.

Mungu akijibu mgogoro huu, matokeo hayapaswi kuwa:

“Nilikuwa na bahati.”

Yanapaswa kuwa:

“Tazama jinsi Mungu alivyo mkuu.”

Wokovu unakuwa ushuhuda.

Na ushuhuda unakuwa sifa.

14

11. Sala Bado Ni Kubwa Kuliko “Mimi”

Ni rahisi kukosa ukarimu wa mstari wa 4 kwa sababu Zaburi 70 ina dharura kubwa.

Mtunga-zaburi yuko hatarini.

Lakini bado anawakumbuka watu wengine wanaomtafuta Mungu.

Anataka wafurahi.

Anataka imani yao iimarike.

Anataka ukuu wa Mungu utangazwe na jumuiya.

Hili lina maana ya kiroho.

Mgogoro unaweza kuufanya ulimwengu wetu kuwa mdogo mpaka tusione kitu kingine zaidi ya maumivu yetu.

Zaburi 70 inakataa kuruhusu uharaka ugeuke kujifikiria sisi wenyewe pekee.

Hata wakati tunalia:

“Nisaidie!”

bado tunaweza kuomba:

“Wote wanaokutafuta wafurahi.”

15

12. “Mimi Ni Maskini na Mhitaji”

Zaburi 70:5

Sasa mtunga-zaburi anajielezea.

Yeye ni maskini na mhitaji.

Lugha hii si madai ya kuwa mwenye wema kuliko wengine.

Ni kukiri kutotosha kwake.

Hana nguvu za kutosha kujiokoa.

Anahitaji msaada kutoka nje yake.

Goldingay anasisitiza kwamba kukiri hali hii ya kutokuwa na uwezo ni jambo la msingi katika sala.

Sala huanza tunapoacha kujifanya tunajitosheleza.

Hii haimaanishi tusifanye chochote.

Inamaanisha kutambua kwamba matendo yetu hayatufanyi watawala wa kila jambo.

Kuna wakati hekima inasema:

“Siwezi kubeba hili peke yangu.”

Zaburi 70 inageuza ungamo hilo kuwa ibada.

16

13. “Wewe Ndiwe Msaada Wangu na Mwokozi Wangu”

Zaburi 70:5

Maelezo ya mtunga-zaburi juu yake mwenyewe yanajibiwa na ungamo lake kuhusu Mungu.

Mimi ni maskini na mhitaji. Wewe ndiwe msaada wangu na mwokozi wangu.

Kauli hizi mbili zinaenda pamoja.

Uhitaji pekee unaweza kugeuka kukata tamaa.

Teolojia kuhusu nguvu ya Mungu isiyokubali udhaifu wa kweli inaweza kuwa wazo la mbali lisilogusa maisha.

Zaburi 70 inaunganisha vyote:

Hivi ndivyo nilivyo sasa. Hivi ndivyo ulivyo wewe.

Zaburi haiishii kwenye ukubwa wa tatizo.

Inaishia kwenye utambulisho wa Mungu.

17

14. “Ee Bwana, Usikawie”

Zaburi 70:5

Maneno ya mwisho yanarudia uharaka wa mwanzo.

Zaburi 70 imezungukwa na ombi la Mungu kuharakisha.

Hali haijaelezwa kuwa imebadilika ndani ya Zaburi.

Maadui bado hawajaelezwa kuwa wameshindwa.

Wokovu bado haujasimuliwa kuwa umekwisha kutokea.

Zaburi inaishia ikiwa bado inasubiri.

Lakini sasa inasubiri kwa namna tofauti.

Mstari wa mwisho si tu:

“Mimi ni mhitaji.”

Ni:

“Wewe ndiwe msaada wangu.”

Uharaka na tumaini vinabaki katika sentensi moja.

Haya ndiyo maombolezo yaliyokomaa.

Tunaweza kuamini Mungu ndiye msaada wetu na bado kusema:

“Tafadhali njoo upesi.”

18

MADA KUU ZA KITHEOLOJIA

19

1. Sala Fupi Zinaweza Kuwa Sala za Kina

Zaburi 70 ni fupi kwa sababu mgogoro ni wa haraka.

Urefu si kipimo cha kina cha kiroho.

Kilio kimoja cha utegemezi wa kweli kinaweza kubeba imani kubwa.

20

2. Sala Inaweza Kusema Ukweli Kuhusu Muda

Zaburi inaomba mara kadhaa Mungu aharakishe.

Imani ya kibiblia haitulazimishi kujifanya kusubiri ni rahisi.

Tunaweza kumwomba Mungu atende na pia atende upesi.

21

3. Uhitaji wa Mwanadamu Si Kizuizi kwa Sala

Mtunga-zaburi anakuja kwa sababu yeye ni maskini na mhitaji.

Uhitaji si sifa inayotufanya tusifae kuomba.

Mara nyingi ndio unaotusukuma kwa Mungu.

22

4. Mungu Anajulikana Kama Msaada na Mwokozi

Tumaini la mtunga-zaburi linakaa katika utambulisho wa Mungu.

Haombi msaada tu.

Anasema:

“Wewe ndiwe msaada wangu.”

Matendo ya Mungu yanatoka katika yeye ni nani.

23

5. Haki Inajumuisha Kuzuia Uovu

Mtunga-zaburi anaomba watu wenye nia ya uharibifu warudishwe nyuma.

Haki ya kibiblia si kutazama tu bila kufanya kitu.

Inajumuisha kuzuia matendo yanayotishia uhai.

24

6. Mgogoro Haupaswi Kutufanya Tujifikirie Sisi Pekee

Katikati ya Zaburi, mwabudu anawakumbuka wote wanaomtafuta Mungu.

Sala inapanuka:

“Nao wafurahi.”

25

7. Wokovu Unapaswa Kumtukuza Mungu

Matokeo yanayotamaniwa si kupona tu.

Ni ibada:

“Mungu ni mkuu.”

Wokovu unakuwa sababu ya jumuiya kumtumaini Mungu kwa kina zaidi.

26

MIUNGANIKO KATIKA MAANDIKO

27

Zaburi 70 na Zaburi 40

Zaburi 70 inafanana karibu kabisa na Zaburi 40:13–17.

Katika Zaburi 40, ombi la haraka linakuja baada ya ushuhuda mrefu kuhusu wokovu wa Mungu wa zamani.

Katika Zaburi 70, ombi linasimama lenyewe.

Zikiwa pamoja, zinatufundisha jambo muhimu.

Wakati mwingine tunaomba tukikumbuka historia ndefu ya neema.

Wakati mwingine tunachoweza kusema ni:

“Nisaidie.”

Sala zote mbili ziko katika Maandiko.

28

“Mpaka Lini?” na “Harakisha!”

Zaburi 70 ni sehemu ya lugha pana ya maombolezo ya Biblia.

Zaburi nyingine zinauliza:

“Hata lini, Ee Bwana?” (Zaburi 13:1).

Nyingine zinaomba:

“Usiwe mbali nami” au “Harakisha kunisaidia” (Zaburi 22:19; 38:22).

Biblia haichukulii kutokuwa na uvumilivu katikati ya mateso kuwa kukosa imani moja kwa moja.

Inawafundisha wanaoteseka kuuelekeza uharaka wao kwa Mungu badala ya kuondoka kwake.

29

Maskini na Mhitaji Mbele za Mungu

Maneno “maskini na mhitaji” yanatokea mara nyingi katika Zaburi.

Yanaelezea watu wasio na rasilimali au nguvu za kutosha kuhakikisha wokovu wao wenyewe (tazama Zaburi 35:10; 40:17; 69:29, 33).

Mada hii inaingia kwa nguvu katika picha ya Biblia ya Mungu kama Mtetezi wa walio dhaifu.

Zaburi 72 itamsifu mfalme mwenye haki anayewaokoa maskini na wahitaji.

Mungu anayeliliwa katika Zaburi 70 ndiye Mungu ambaye ufalme wake unawaona watu ambao wenye nguvu wanaweza kuwapuuza.

30

Yesu na Sala ya Utegemezi

Sala za Yesu mwenyewe zinaonyesha kwamba sala ya uaminifu inaweza kuwa na uharaka, uchungu, na maombi yanayorudiwa.

Gethsemane analeta huzuni yake kwa uaminifu mbele ya Baba huku bado akijikabidhi kwa mapenzi ya Baba (Mathayo 26:36–44).

Zaburi 70 si unabii wa moja kwa moja wa Gethsemane, lakini yote mawili yanatufundisha kwamba tumaini haliondoi ombi la haraka.

Imani ya kibiblia inaweza kusema:

“Baba, ninakutumaini”

na pia:

“Tafadhali tenda.”

31

Sala ya Kudumu

Yesu anawafundisha wanafunzi wake kuomba kwa kudumu bila kukata tamaa (Luka 18:1–8).

Zaburi 70 inatupa maneno ya kale ya kudumu huko.

Zaburi haifikiri kwamba kuomba mara moja kunamaanisha hatupaswi kuomba tena.

Inarudia:

Harakisha. Nisaidie. Usikawie.

Sala ya kudumu si kumkumbusha Mungu jambo alilosahau.

Ni kubaki tumemgeukia Mungu wakati hitaji linaendelea.

32

Kutoka Dhihaka Hadi Sifa

Zaburi 70 inatofautisha dhihaka ya “Aha! Aha!” na ungamo “Mungu ni mkuu!”

Zaburi nyingi zinaona Mungu akigeuza aibu ya hadharani na kuwapa waaminifu sababu ya kusifu.

Agano Jipya linafanya mgeuko huo kuwa mkali sana katika Yesu.

Masihi aliyesulubiwa anadhihakiwa, lakini ufufuo unageuza hukumu ya maadui zake.

Kwa hiyo mwendo kutoka dhihaka hadi sifa ni sehemu ya tumaini pana la Biblia kwamba dharau ya mwanadamu haitakuwa na neno la mwisho.

33

MASWALI YA MJADALA

1. Kwa nini unadhani Maandiko yamehifadhi sala fupi na ya haraka kama Zaburi 70? 2. Zaburi 70 inatufundisha nini kuhusu kumwomba Mungu atende upesi? 3. Kuomba maadui “warudi nyuma” kunatofautianaje na kutamani kisasi tu? 4. Dhihaka ya “Aha! Aha!” inafunua nini kuhusu tabia ya wapinzani? 5. Kwa nini mstari wa 4 ni muhimu sana katika Zaburi inayolenga hatari binafsi? 6. Kuna tofauti gani kati ya kusema “Mungu alinisaidia” na “Mungu ndiye msaada wangu”? 7. Kukiri “mimi ni maskini na mhitaji” kunawezaje kuwa tendo la imani badala ya kukata tamaa? 8. Kwa nini unadhani Zaburi 70 inaonekana hapa na pia kama sehemu ya Zaburi 40? 9. Ni sala gani fupi unayorudia unapokosa maneno ya kuomba sala ndefu? 10. Ni wapi katika maisha yako kwa sasa unaomba, “Bwana, usikawie”?

34

ZOEZI BINAFSI: OMBA ZABURI 70 KATIKA PUMZI NNE

Zaburi 70 ni fupi kiasi cha kuwa sala unayoweza kubeba siku nzima.

1. Vuta Pumzi: Taja Hitaji

“Mungu, ninahitaji msaada wako katika…”

2. Toa Pumzi: Omba Uovu Usimame

“Rudisha nyuma kile kinachotafuta kuumiza, kudanganya, au kuharibu.”

3. Vuta Pumzi: Wakumbuke Wengine

“Wote wanaokutafuta wafurahi na kusema, ‘Mungu ni mkuu.’”

4. Toa Pumzi: Kiri Utegemezi

“Mimi ni mhitaji. Wewe ndiwe msaada wangu. Bwana, usikawie.”

Rudia sentensi hii ya mwisho kila wasiwasi unapoinuka:

“Wewe ndiwe msaada wangu na mwokozi wangu.”

35

SALA YA KUFUNGA

Mungu, harakisha kutusaidia.

Wakati hakuna nafasi ya kupanga maneno mazuri, pokea kilio hiki:

Nisaidie.

Mipango ya uharibifu inaposonga mbele, irudishe nyuma.

Dhihaka inapokuwa ya kikatili, linda heshima ya wanaojeruhiwa.

Mgogoro unapoufanya mtazamo wetu kuwa mwembamba, tukumbushe kwamba si sisi pekee tunaokutafuta.

Watu wako wafurahi.

Wale wanaoupenda wokovu wako waseme daima:

“Mungu ni mkuu.”

Tunakiri kwamba sisi ni maskini na wahitaji.

Hatuna nguvu, hekima, ushawishi, wala uwezo wa kudhibiti mambo yote ili tujiokoe kutoka kila kinachotutishia.

Lakini wewe ndiwe msaada wetu.

Wewe ndiwe Mwokozi wetu.

Kupitia Yesu, aliyeomba katika uchungu na kujikabidhi kwa Baba, tufundishe kuomba kwa uaminifu, kwa kudumu, na kwa imani.

Tunapolazimika kusubiri, tushikilie.

Wakati wa kutenda unapofika, tenda.

Na hatari inapokuwa karibu, Ee Bwana,

usikawie.

Amina.

36

Vyanzo Vilivyotumika

• John Goldingay, Psalms, Volume 2: Psalms 42–89, hasa “Psalm 70: A Plea for Haste.”

• Derek Kidner, Psalms 1–72, hasa “Psalm 70: Be Quick, Lord!”

• Maandishi ya Biblia ya Zaburi 70, Zaburi 40:13–17, pamoja na vifungu vingine vya Maandiko vilivyotajwa katika somo.