Zaburi 76 — Mungu Anapoinuka, Silaha…

Mungu anapoinuka kuwahukumu wenye nguvu, walioonewa wanapata tumaini gani?

Muhtasari

Kutoka ukombozi wa Sayuni hadi kwa Hakimu anayewaokoa walioonewa duniani

“wakati wewe, Ee Mungu, ulipoinuka kuhukumu, kuwaokoa wote walioonewa katika nchi.” Zaburi 76:9, Neno: Biblia Takatifu (NENO)

Mji unasikia jeshi likikaribia. Walinzi wanahesabu silaha, wanatazama mbali na kujiuliza kama kuta zao zitastahimili mashambulizi. Kisha mwimbaji anaeleza mgeuko wa kushangaza: pinde zinavunjwa, mashujaa hawawezi kuinua mikono yao, na farasi pamoja na magari ya vita vinanyamaza. Nguvu inayoamua mwisho wa pambano si ya wale waliokuja na jeshi kubwa zaidi. Ni ya Mungu anayeinuka kuhukumu—na kuokoa.

1.0 Utangulizi

Mara nyingi tunapima mamlaka kwa kiasi ambacho mtu anaweza kuamuru: majeshi, fedha, ushawishi, taasisi, au sauti mbele ya umma. Wenye nyenzo hizo wanaweza kuishi kana kwamba wao ndio wenye neno la mwisho. Wasio nazo wanaweza kuona haki kama kitu kilicho mbali milele.

Zaburi 76 inazipinga dhana zote mbili. Inamsherehekea Yahwe, Mungu anayejulikana katika Yuda na anayekaa Sayuni. Amevunja silaha za wavamizi na kuzifanya nguvu zao zisiwe na msaada. Lakini wimbo hausimami katika usalama wa mji mmoja. Unapanuka kutoka Sayuni hadi mbinguni, na kutoka wokovu wa taifa moja hadi kwa wote walioonewa duniani.

Mtiririko huu una maana. Katika Zaburi 74, waabudu walimwomba Mungu ainuke katikati ya magofu ya patakatifu pake. Katika Zaburi 75, Mungu alitangaza kwamba atahukumu kwa haki wakati aliouweka. Sasa Zaburi 76 inaonyesha matokeo ya hatua hiyo: vyombo vya ukatili vinanyamaza, dunia inatulia, na walio dhaifu wanaokolewa.

Ujumbe mkuu wa Zaburi 76 ni kwamba nguvu za Mungu si aina nyingine ya ubabe wa kibinadamu. Hukumu yake ya haki inazuia kiburi chenye ukatili, inawalinda walio dhaifu, na inawaita watu wake pamoja na watawala wa dunia kumtambua kwa uchaji.

2.0 Muktadha wa Kihistoria na Kifasihi

Kichwa cha shairi kinakihusisha na Asafu na kumwelekeza mwimbishaji kutumia ala za nyuzi. Ni sehemu ya zaburi za Asafu katika Kitabu cha Tatu (Zaburi 73–83), ambamo maswali kuhusu ukosefu wa haki, kushindwa, agano, na ufalme wa Mungu yanajitokeza mara kwa mara. Tofauti na maombolezo ya jamii katika Zaburi 74, Zaburi 76 kimsingi ni wimbo wa sifa kwa mamlaka ya Mungu yanayochukua hatua (BibleProject, bila mwaka, 14–15).

Shairi linataja Yuda, Israeli, Salemu, na Sayuni (mst. 1–2). Salemu ni jina la kishairi la Yerusalemu; Sayuni ni mahali panapohusishwa na makao na utawala wa Mungu. Picha za pinde zilizovunjwa, mashujaa wasioweza kupigana, na farasi waliopoteza nguvu zinaonyesha kuokolewa katika tishio la kijeshi.

Derek Kidner anaona kushindwa kwa jeshi la Senakeribu wa Ashuru, kunakosimuliwa katika Isaya 37:33–36, kuwa mazingira yanayolingana sana na zaburi hii (Kidner 2014, 302–4). Kichwa katika tafsiri ya kale ya Kigiriki pia kinaihusisha zaburi na Waashuru. John Goldingay anatoa tahadhari zaidi. Anaona kwamba shairi linakumbusha matukio mbalimbali katika historia ya Israeli—Kutoka, ushindi wa Daudi, na ukombozi dhidi ya Ashuru—bila kutulazimisha kulihusisha na vita moja maalumu (Goldingay 2007, 449–50). Kwa hiyo uhusiano na tukio la Ashuru unawezekana, lakini si wa uhakika.

Tunaweza kufuatilia sehemu nne za shairi: jina la Mungu na kukomeshwa kwa nguvu za vita katika mistari 1–3; kuanguka kwa nguvu za wavamizi katika mistari 4–6; hukumu ya Mungu yenye kuleta wokovu katika mistari 7–9; na mwitikio unaowafaa wanadamu katika mistari 10–12. Goldingay anaonyesha kurudiwa kwa lugha ya kujulikana, kung'aa kwa utukufu, na kuogopwa kwa uchaji. Kidner naye anasisitiza jinsi mtazamo unavyopanuka kutoka kuokolewa kwa Sayuni hadi hukumu ya Mungu kwa ajili ya dunia nzima (Goldingay 2007, 449; Kidner 2014, 302–3).

Upeo huu mpana ni muhimu. Zaburi inaanza mahali maalumu kwa sababu historia ya Israeli ni halisi na yenye mahali pake. Lakini haiishii hapo, kwa sababu Mungu wa Israeli ni Bwana wa dunia nzima.

3.0 Kutembea Katika Maandiko

3.1 Jina la Mungu linajulikana mahali watu wameyaona matendo yake

Zaburi 76:1–3

Mstari wa kwanza unaunganisha Yuda na Israeli. Jina la Mungu ni kuu miongoni mwa watu wanaomjua, si kwa sababu jeshi la kibinadamu limefanikiwa kulinda heshima yake, bali kwa sababu Mungu mwenyewe amejidhihirisha.

Mstari 2 unayaweka makao yake katika Salemu na Sayuni. Maelezo ya Kiebrania kuhusu makao yake yanatumia picha ya makao au kibanda rahisi. Mungu amechagua kuwa pamoja na watu katika mahali halisi. Uwepo wake, wala si fahari ya mji, ndio unaoipa Sayuni maana yake.

Kisha tunapata uthibitisho wa ajabu wa ukuu wa Mungu: anavunja pinde, ngao, panga, na vyombo vya vita. Silaha ambazo wavamizi walitegemea kupata ushindi zinakuwa bure (Zaburi 46:9). Katika picha hii, mahali panapohusishwa na uwepo wa Mungu panakuwa pia mahali ambapo nguvu za ukatili zinapoteza madai yake ya kutawala.

Hata hivyo, hii si ahadi kwamba Yerusalemu au jamii yoyote ya waabudu haiwezi kamwe kushindwa. Zaburi 74 tayari imeomboleza kuharibiwa kwa patakatifu. Tukizisoma pamoja, zaburi hizi hazituruhusu kukata tamaa wala kujiona kwamba hatuwezi kuguswa na janga. Ukombozi wa zamani ni sababu ya sifa na tumaini jipya, si hakikisho kwamba majengo au taasisi zetu haziwezi kuanguka (Goldingay 2007, 451–52).

3.2 Mashujaa hodari hawawezi kuamua mwisho wa pambano

Zaburi 76:4–6

Sasa shairi linamwelekea Mungu moja kwa moja. Anang'aa kwa utukufu, akiwa mkuu kuliko milima inayotajwa katika mstari 4. Kauli ya Kiebrania inayotafsiriwa kama “milima yenye mawindo” ina ugumu wa kufasiri; baadhi ya tafsiri za kale na za sasa hutumia “milima ya milele.” Ulinganisho halisi bado unajadiliwa, lakini ukuu wa Mungu kuliko nguvu zinazotisha duniani uko wazi (Kidner 2014, 303–4; Goldingay 2007, 452–53).

Picha inayofuata ina kejeli yenye nguvu. Mashujaa wenye mioyo migumu walikuja wakitarajia kuteka nyara. Badala yake, wao wenyewe wanatekwa. Mikono yao, iliyokuwa muhimu katika vita, haiwezi tena kushika silaha. Mungu anapokemea, hata farasi na magari ya vita—alama za kasi na nguvu za kijeshi—vinakosa uwezo wa kuendelea.

Picha hii inakumbusha magari ya Farao katika bahari (Kutoka 14:23–28; 15:1–4), pamoja na majivuno ya milki nyingine zilizofuata. Imani ya Israeli inasisitiza kwamba hakuna teknolojia ya vita, hata ile inayotisha kiasi gani, inayomfanya mtawala awe mwenye haki au asiyeweza kushindwa.

Zaburi hii haitoi mbinu ya kuteka mataifa, wala haitupi ruhusa ya kumtumia Mungu kuhalalisha ukatili wetu. Sifa zake zinaelekezwa kwa Mungu anayewasimamisha wavamizi wenye majivuno.

3.3 Kwa wakatili, Mungu anatisha; kwa walioonewa, yeye ni kimbilio

Zaburi 76:7

Mwimbaji anamwambia Mungu kwa msisitizo kwamba yeye pekee ndiye anayestahili kuogopwa. Kisha anauliza: nani awezaye kusimama mbele zake hasira yake inapowaka?

Hatupaswi kulipunguza neno kumwogopa Mungu kuwa hofu inayomfanya mtu akimbie tu, wala kulifanya kuwa hisia nyepesi ya kumvutia mtu. Linaweza kumaanisha kutetemeka mbele ya hukumu na pia uchaji wa kina mbele ya utukufu. Namna mtu anavyoipokea hofu hiyo inahusiana na nafasi yake mbele ya haki ya Mungu.

Kwa mvamizi anayechukulia uhai wa watu kama kitu kisicho na thamani, hukumu ya Mungu ni habari za kutisha. Kwa jamii inayotishiwa na uvamizi huo, nguvu hizohizo za Mungu zinaweza kuleta shukrani na tumaini. Goldingay anasisitiza tofauti hii: milki yenye nguvu inaweza kumwona Yahwe kama tishio kwa ukuu wake, huku jamii iliyo dhaifu ikimheshimu Mungu anayekataa kuiacha nguvu hiyo iwe ya mwisho (Goldingay 2007, 454, 457).

Kwa hiyo uchaji haumaanishi kwamba Mungu yuko upande wa kila jambo tunalolipenda. Unatutaka kupima mwenendo wetu, mamlaka yetu, na tamaa zetu kwa haki yake.

3.4 Hukumu inatangazwa kutoka mbinguni ili walioonewa waokolewe

Zaburi 76:8–9

Sauti ya hukumu inasikika kutoka mbinguni, na dunia inanyamaza. Ukimya huu si ule uliowasumbua waabudu katika Zaburi 74. Ni utulivu wa dunia inapokutana na mamlaka yaliyo juu ya kelele za vitisho na madai ya wenye nguvu.

Kisha zaburi inaeleza kwa nini Mungu anainuka kuhukumu: kuwaokoa walioonewa na walio wanyenyekevu duniani.

Kusudi hilo ni la msingi. Hukumu ya Mungu haielezwi kama maonyesho ya nguvu ya shujaa mkuu tu, wala kama hamu ya kuadhibu. Ni tendo linalowafungulia nafasi watu waliokandamizwa na mamlaka yasiyodhibitiwa. Neno linalotumiwa linaweza kumaanisha walioteswa, walio dhaifu, au wanyenyekevu wanaomtegemea Mungu. Mkazo uko kwa watu wasio na uwezo wa kujipatia haki kwa nguvu zao (Kidner 2014, 304–5).

Upeo wa kauli hii nao unavutia. Zaburi ilianza katika Yuda na Sayuni, lakini mstari 9 unazungumzia dunia. Goldingay anaonyesha kwamba kuzuia nguvu za milki dhalimu hakuwasaidii Waisraeli peke yao; jamii nyingine zilizo dhaifu zinafaidika pia wakati ubabe unapozuiwa (Goldingay 2007, 454–55).

Hukumu ya Mungu na wokovu wa Mungu vinaenda pamoja. Hakimu hatangazi tu kilicho sahihi; anachukua hatua dhidi ya kile kinachowaangamiza walio dhaifu.

3.5 Hata ghadhabu ya wanadamu haiko nje ya mamlaka ya Mungu

Zaburi 76:10

Mstari 10 ni mojawapo ya mistari yenye ugumu mkubwa wa kutafsiri katika zaburi hii. Tafsiri inayojulikana inasema kwamba ghadhabu ya wanadamu itasababisha Mungu kusifiwa, huku ghadhabu iliyobaki ikizuiliwa au kutumiwa katika kusudi lake. Lakini Kiebrania chake kimefupishwa sana, na vitenzi pamoja na viwakilishi vyake vimesababisha tofauti za tafsiri.

Kidner anapendekeza kwamba picha inaweza kumaanisha Mungu kujivika ghadhabu iliyobaki kama vazi, badala ya kuizuia tu. Goldingay anaelewa kwamba ghadhabu ya kibinadamu hatimaye inalazimika kukiri ukuu wa Mungu, huku akijadili namna tofauti za kuelewa “masalia” yanayotajwa. Tafsiri ya NENO inatoa mkazo tofauti kwa kuitaja ghadhabu ya Mungu dhidi ya wanadamu katika mstari huu (Kidner 2014, 305; Goldingay 2007, 455–56).

Ni vizuri kukiri ugumu huu badala ya kuuficha. Jambo lililo thabiti katika muktadha ni kwamba hasira ya wanadamu haina mamlaka ya mwisho. Upinzani wake wa majivuno hauwezi kuyabatilisha makusudi ya Mungu.

Uhakika huo si ruhusa ya kufanya ukatili kana kwamba kila ukatili ni mwema kwa kuwa Mungu anaweza kuutawala. Zaburi imetaja wazi kwamba kusudi la hukumu ni kuwaokoa walioonewa. Ghadhabu ya wanadamu ni jambo la kukabiliwa, si kushangiliwa.

3.6 Wanaomjua Mungu wamwabudu kwa uaminifu—na watawala wawajibike mbele zake

Zaburi 76:11–12

Shairi linaisha kwa mwito: wekeni nadhiri kwa Bwana na mzitimize. Walio karibu wanaitwa kuleta zawadi, na kiburi cha watawala kinashushwa mbele ya Mungu ambaye hata wafalme wanapaswa kumwogopa.

Ibada si maneno tu. Kutimiza nadhiri ni ibada yenye uadilifu. Ni shukrani inayozaa uaminifu baada ya hatari kupita, badala ya kutoweka mara tu maisha yanapokuwa mazuri.

Mstari wa mwisho unapanua wito huu zaidi ya Yuda. Wenye mamlaka makubwa hawajaondolewa katika wajibu wa kumcha Mungu. Goldingay anaona uwezekano wa ujumbe wenye tumaini: hata nguvu zilizoshindwa zinaweza kujifunza kumtambua Yahwe badala ya kuendelea kuwa maadui. Kidner anasisitiza uchaguzi mzito kati ya kumtii kwa hiari na kulazimishwa kutambua mamlaka yake kwa hukumu (Goldingay 2007, 456–57; Kidner 2014, 305–6).

Hakuna mtawala anayeweza kuamua maana ya haki kwa tamaa zake mwenyewe. Wafalme wa dunia, kama raia wa kawaida, wanasimama mbele ya Mfalme aliye mkuu kuliko wote.

4.0 Tafakari ya Kitheolojia

4.1 Utukufu wa Mungu unaonekana kiburi chenye ukatili kinaposhindwa

Jamii zinaweza kuchanganya kuvutia macho na kutenda haki. Zaburi 76 haifanyi hivyo. Magari ya vita yanaweza kumetameta, majeshi yakatisha, na watawala wakatawala mazungumzo ya umma; lakini nguvu hizo ni za muda. Ukuu wa Mungu unaonekana katika uwezo wake wa kuzuia kile ambacho wanadamu hawana uwezo wa kukizuia.

4.2 Hukumu ya kibiblia inalenga kuwaokoa walioumizwa na ukosefu wa haki

Mstari 9 ndio kiini cha kiteolojia cha shairi. Unatuzuia kuichukulia hukumu kama burudani ya Mungu au kushangilia mateso ya wengine. Kusudi ni ukombozi wa walio dhaifu. Jamii inayomsifu Mungu huyu inapaswa kuwajali watu wanaokabili ukatili, unyonyaji, na kupuuzwa.

4.3 Uchaji unawaita wenye nguvu na wasio na nguvu kubadilika kwa namna tofauti

Kwa mtu anayetumia mamlaka vibaya, uchaji humaanisha kuacha kiburi na kuacha kuwachukulia wengine kama vitu vinavyoweza kutupwa. Kwa mtu anayeishi chini ya vitisho, uchaji unaweza kumaanisha kukataa kuamini kwamba mnyanyasaji ana neno la mwisho. Kwa wote wawili, ibada inahitaji unyenyekevu mbele ya Mungu.

4.4 Ukombozi wa zamani unaleta tumaini, si kanuni ya kuokolewa papo hapo

Zaburi 76 inasherehekea ukombozi wa ajabu; Zaburi 74 inakumbuka janga halisi kabisa. Zote zimo katika Maandiko. Tunaweza kuomba kwa ujasiri tukitafuta msaada, bila kudai kwamba tunajua lini au kwa namna gani ukombozi unaofuata utakuja. Mungu aliyewahi kutenda anastahili kutumainiwa hata wakati watu wake bado wanangojea.

5.0 Mtazamo wa Biblia Nzima na Kristo

Zaburi 76 inakumbusha Kutoka 15, ambapo Bwana anayashinda magari ya Farao na Israeli inaimba kwamba Yahwe atatawala milele. Maono yake ya kukomeshwa kwa vita pia yanaungana na Zaburi 46:8–11 na Isaya 2:2–4, ambamo mataifa yanaitwa kuelekea wakati ambao silaha zitabadilishwa kuwa vifaa vya amani.

Inaungana pia na Zaburi 75: Hakimu anayechagua wakati wa haki ndiye Mungu anayeinuka kuwaokoa walioonewa. Zaburi hizi hazipaswi kugeuzwa kuwa ahadi rahisi kwamba Mungu atalipa ushindi kila kundi linalojiita watu wake. Tukizisoma pamoja na magofu ya patakatifu katika Zaburi 74, tunahifadhi mvutano kati ya ukombozi unaokumbukwa na mateso yanayoendelea.

Kwa Wakristo, Yesu anafunua namna ya ajabu ya ufalme wa Mungu. Anaingia Yerusalemu si juu ya gari la ushindi wa kijeshi, bali juu ya punda (Mathayo 21:1–11). Anakataa kuutetea ufalme wake kwa ukatili unaozitegemeza tawala dhalimu za dunia (Yohana 18:36). Msalabani, watawala wa kibinadamu wanaonekana kushinda. Lakini ufufuo unatangaza kwamba nguvu za dhambi na kifo si za mwisho (Matendo 2:23–24; Wakolosai 2:13–15; 1 Wakorintho 15:20–26).

Hii haimaanishi kwamba Zaburi 76 ni unabii wa moja kwa moja wa kusulubiwa kwa Yesu. Badala yake, Agano Jipya linafunua jinsi Mungu anayehukumu uonevu anavyouleta ushindi wake ulioahidiwa kupitia Masihi anayejitoa kwa ajili ya wengine. Ushindi wa Simba hauwezi kutenganishwa na Mwanakondoo aliyechinjwa (Ufunuo 5:5–10).

Mwisho wa hadithi hii si majeshi yenye nguvu zaidi kuendelea kuwashinda walio dhaifu bila mwisho. Ni kupatanishwa kwa watu waliogawanyika kupitia Kristo (Waefeso 2:14–18) na kuponywa kwa mataifa katika uumbaji mpya wa Mungu, ambamo kifo na machozi vitakoma (Ufunuo 21:1–5; 22:1–5). Zaburi 76 inatualika kuitumainia amani hiyo na kuanza kuishi kwa haki yake leo.

6.0 Matumizi Katika Maisha

1. Usikubali kwamba mwenye nguvu ndiye mwenye haki. Kiongozi, taasisi, au kundi linapoonekana haliwezi kushindwa, uliza linawatendeaje walio dhaifu. Nguvu pekee hazitoi uhalali wa maadili. 2. Ombea kukomeshwa kwa ukatili, si kushindwa kwa wapinzani tu. Taja mahali ambapo vitisho vimewanyamazisha watu. Omba ulinzi, uwajibikaji, na kurudi kwa amani. 3. Ruhusu uchaji urekebishe matumizi yako ya mamlaka. Chunguza jukumu moja ulilo nalo katika familia, kanisa, kazi, au jamii. Unaweza kusikiliza vizuri zaidi, kuacha kudhibiti kila kitu, au kuwapa nafasi walio dhaifu kwa namna gani? 4. Timiza ahadi ulizoweka ulipokuwa kwenye shida. Zaburi 76:11 inaunganisha nadhiri na kuzitimiza. Chagua tendo la shukrani, upatanisho, au huduma linaloonyesha kwamba ibada yako ni ya kweli. 5. Lifanye suala la walioonewa kuwa jambo la vitendo. Toa msaada salama na unaofaa kwa mtu anayekabili ukosefu wa haki. Tafuta msaada wa watu na taasisi zinazoaminika pale ambapo ulinzi, taarifa ya ukatili, au msaada wa mahitaji ni muhimu.

7.0 Maswali ya Tafakari

1. Ni aina gani za nguvu za kibinadamu zinazonivutia au kunitisha kwa urahisi, na kwa nini? 2. Kusudi la hukumu ya Mungu katika mstari 9 linabadilishaje namna ninavyoielewa ghadhabu yake? 3. Ni lini kumwogopa Mungu kunaweza kuwa habari njema kwa mtu aliye dhaifu, lakini onyo kwa mnyanyasaji? 4. Ni ahadi gani ya uaminifu niliyoiacha ififie baada ya kipindi cha shida kupita? 5. Jamii yetu inawezaje kuonyesha kwamba Mungu hawajali watu wa kundi letu pekee, bali wote wanaoteseka kwa ukosefu wa haki?

8.0 Sala ya Mwitikio

Mungu wa Yakobo, Mfalme ambaye jina lako ni kuu, unaziona silaha zinazoinuliwa kwa hasira na kusikia vilio vinavyofunikwa na kelele za vitisho.

Kivunje kiburi kinacholishwa na hofu za wengine. Nyamazisha vitisho vinavyowafanya watoto wako watetemeke. Inuka uwatetee walioonewa na walio dhaifu.

Tufundishe kukucha kwa maisha ya kweli. Pale tulipotumia nguvu vibaya, utuongoze kutubu. Pale tulipoogopa, utushikilie katika amani yako.

Ahadi zetu zizae matendo ya uaminifu, ibada yetu iwe rehema, na jamii zetu ziwe mahali pa usalama kwa walio dhaifu.

Kwa njia ya Yesu, Mfalme aliyesulubiwa na kufufuka, utuhifadhi katika tumaini la haki yako inayokuja, hadi mataifa yajifunze amani na uumbaji wako mpya ushangilie mbele zako.

Amina.

9.0 Dirisha la Kinachofuata

Zaburi 76 inaimba kuhusu Mungu ambaye hukumu yake inaifanya dunia inyamaze. Zaburi 77 inaturudisha katika upande mwingine wa safari ya imani: mwabudu hawezi kulala, hapati faraja, na anauliza kama upendo wa Mungu umefika mwisho. Mgeuko huo si upinzani. Kitabu cha Zaburi kinaweka nyimbo za hadhara kuhusu ukombozi karibu na usiku wa mtu mmoja mwenye maswali yasiyopata majibu.

Zaburi 77 itatufundisha kufanya kile ambacho Zaburi 76 tayari inafanya: kukumbuka matendo makuu ya Mungu. Lakini itaonyesha kwamba kumbukumbu si rahisi kila wakati. Wakati mwingine hadithi zilizokuwa zikiimarisha imani kwanza zinaufanya moyo uulize kwa uchungu zaidi: Kwa nini Mungu anaonekana mbali sasa? Safari kutoka katika uhakika kwenda katika maombolezo mapya inatualika kulileta hata swali hilo mbele zake.

10.0 Orodha ya Vyanzo

Maandiko: Neno: Biblia Takatifu (NENO). Zaburi 76 na vifungu vingine vya Biblia vilivyotajwa. Zaburi 76. Nukuu fupi ya mstari wa msingi ni kutoka tafsiri hii; maelezo mengine ni uchambuzi wa makala.

BibleProject. Bila mwaka. The Book of Psalms: Study Notes. Hasa kurasa 14–15. Maelezo ya kujifunzia yaliyotolewa katika mradi.

Goldingay, John. 2007. Psalms. Volume 2: Psalms 42–89. Baker Commentary on the Old Testament Wisdom and Psalms. Grand Rapids, MI: Baker Academic. Ufafanuzi wa Zaburi 76, kurasa 448–57.

Kidner, Derek. 2014. Psalms 73–150. Kidner Classic Commentaries. Downers Grove, IL: InterVarsity Press. Toleo la kwanza lilichapishwa mwaka 1975. Ufafanuzi wa Zaburi 76, kurasa 302–6.

Zaburi 76 — Mungu Anapoinuka, Silaha Zinanyamaza