Kiongozi Bora – Kuwawezesha Wengine Kukua na Kuongoza

Maandiko ya msingi na tafsiri

Vifungu vikuu: Waefeso 4:7–16; 2 Timotheo 2:1–2; Hesabu 11:10–30; Matendo 18:24–28

Wakati kila jambo linamngojea mtu mmoja

Fikiria mfano huu. Katika kanisa moja, mchungaji ana kipaji cha kuhubiri, kupanga na kutatua migogoro. Kila kikundi humwita kabla ya kuchukua hatua. Vijana wanamngojea aidhinishe hata jambo dogo; walimu hawathubutu kujaribu mbinu mpya. Mchungaji anapokuwa safarini, karibu kila kazi inasimama.

Watu wanamheshimu. Naye anawapenda. Lakini upendo wake haujawajengea uwezo wa kusimama. Huduma imekuwa kama kisima chenye ndoo moja: maji yapo, lakini wote wanangojea mtu mmoja atelemshe ndoo.

Katika makala iliyotangulia tulitazama haki na uwajibikaji katika maamuzi. Sasa twende hatua nyingine. Maamuzi ya haki yanapaswa pia kufungua nafasi kwa wengine kukua, kutumia vipawa na kubeba wajibu kwa usalama. Kiongozi bora hafurahii tu kazi inapokamilika; hufurahia anapoona watu waliokuwa wakihitaji kusaidiwa sasa wanaweza kuwasaidia wengine.

Kusikiliza Maandiko katika mazingira yake

Katika Waefeso 4, mwandishi anawaelekeza waamini waishi kwa namna inayolingana na wito waliopewa. Umoja wao unatokana na Bwana mmoja na Roho mmoja, lakini ndani ya umoja huo kuna utofauti wa vipawa. Kristo anatoa huduma mbalimbali ili watu wake waandaliwe kwa kazi ya huduma, mwili wake ujengwe na wote wakue kuelekea ukomavu katika Kristo (Waefeso 4:1–16).

Picha muhimu si ya kiongozi mwenye mikono mingi anayefanya kila kazi. Ni ya mwili, ambamo kila kiungo kina mchango. Kiongozi hafanyi mwili kuwa wake; Kristo ndiye kichwa chake. Na ukuaji si umaarufu wa mtu mmoja, bali kuimarika kwa jumuiya katika ukweli na upendo.

Katika 2 Timotheo 2:1–2, Timotheo anaelekezwa kuimarishwa na neema ya Kristo na kuwaaminisha wengine mafundisho aliyoyapokea, ili wao pia waweze kufundisha wengine. Msingi hapa si mbinu ya kuzalisha watu wa kutii bila kuuliza, bali mwendelezo wa mafundisho yenye uaminifu.

Hesabu 11 inaonyesha Musa akiwa amechoka kwa kubeba mzigo wa watu. Mungu anawashirikisha wazee sabini katika jukumu hilo. Eldadi na Medadi wanapofanya huduma kambini, Yoshua anaona hatari kwa mamlaka ya Musa; Musa, badala yake, anatamani Roho wa Mungu atende kwa watu wengi zaidi. Katika Matendo 18, Prisila na Akila wanamsaidia Apolo aelewe njia ya Mungu kwa usahihi zaidi, kisha jamii inamwezesha kuendelea na huduma sehemu nyingine.

Maana ya kwanza ya vifungu hivi inahusu Israeli jangwani na jumuiya za Kikristo za karne ya kwanza. Matumizi ya leo si kuiga kila muundo wao kama kanuni ya utawala, bali kujifunza mwelekeo wake: Mungu huwajenga watu wake kwa neema, kweli, vipawa na ushirikiano.

Wajibu wa kiongozi ni kuandaa watu, si kuwamiliki

Waefeso 4:11–12 inaweka kusudi la huduma za uongozi katika kuwaandaa waamini. Hapa kuna tofauti kati ya kukabidhi kazi na kuwezesha mtu. Kukabidhi kazi kunaweza kumaanisha: fanya nilichokuambia, kwa namna niliyopanga, kisha nirudishie sifa zote. Kuwezesha mtu kunamaanisha kumsaidia kuelewa kusudi, kujifunza ustadi, kuchukua maamuzi yanayofaa na kukua katika tabia.

John Maxwell anaweka kukuza watu katika kiwango cha nne cha mfano wake wa viwango vitano vya uongozi. Kwa mtazamo wake, viongozi hukua wanapowekeza kwa makusudi katika uwezo wa wengine kuwa viongozi. Hili ni wazo lenye msaada: taasisi yenye kiongozi mmoja mwenye uwezo inaweza kufanya mengi kwa muda; jamii yenye watu wengi wanaokua inaweza kutumikia kwa upana zaidi.

Lakini Injili inalisahihisha wazo hilo. Watu si mali ya taasisi wala nakala za kiongozi. Hawathaminiwi kwa sababu watakuza shughuli zake. Ni watu wenye utu mbele za Mungu. Kiongozi wa kanisa anawaandaa ili wamtumikie Kristo na jirani, hata kama baadhi yao baadaye watahudumu kwingineko.

Kwa mfano, mwalimu wa shule anaweza kumfundisha mwanafunzi kuongoza mjadala badala ya kujibu kila swali mwenyewe. Kanisani, mzee mwenye uzoefu anaweza kumwongoza kijana kuandaa somo la Biblia, kisha akamruhusu alifundishe huku akipata mrejesho. Katika mazingira yote mawili, mtu anayejifunza anahitaji nafasi ya kufanya vizuri na kujifunza kutokana na makosa yasiyoweka wengine hatarini.

Jiulize: Je, ninawajenga watu wa kujitegemea kwa hekima, au ninawafundisha kuningoja?

Anza na kusudi la Kristo, si kutafuta wasaidizi wa ajenda yako

Simon Sinek anatumia Golden Circle kuuliza kwa nini (WHY), jinsi (HOW) na nini (WHAT). Katika uongozi wa kanisa, maswali hayo yanaweza kutusaidia kutofautisha kusudi na shughuli. Lakini jibu la kwa nini haliwezi kuishia kwenye ndoto ya mwanzilishi au ukubwa wa taasisi.

Kwa nini? Kwa sababu Yesu ameituma jamii yake kufanya wanafunzi na kuwa mashahidi wa utawala wake. Jinsi gani? Kwa kufundisha ukweli, kutenda haki, kuwajibika, kushirikiana na kujali walio dhaifu. Tunafanya nini? Tunafundisha, tunahudumia, tunahubiri, tunafariji, tunapatana na kuchukua hatua zinazoleta uzima kwa jirani.

Mtu akijua kusudi, anaweza kufanya uamuzi unaolingana nalo hata kiongozi mkuu asipokuwapo. Ndiyo maana kuwawezesha wengine hakumaanishi kuwapa nafasi tupu; ni kuwajenga katika maono yanayochunguzwa kwa Maandiko na matunda yake.

N. T. Wright, katika maelezo yake juu ya uumbaji mpya, anaona kanisa likiitwa kuonyesha, kwa nguvu ya Roho, ishara za maisha yaliyofanywa mapya na ufufuo wa Yesu. Kutokana na msisitizo huo, tunapata matumizi haya: kukuza viongozi ni sehemu ya kuandaa jamii inayoonyesha tabia ya ufalme, si mpango wa kuhakikisha jina la taasisi linaendelea kung'aa.

Kwa mfanyabiashara Mkristo, hii inaweza kumaanisha kuwaandaa wafanyakazi kufanya maamuzi ya kweli na haki bila kusubiri mmiliki. Kwa kanisa, inamaanisha kuwapa waamini nyenzo za kusoma Biblia, kutambua mahitaji ya majirani na kuhudumu kwa uwajibikaji. Taasisi na kanisa ni vyombo tofauti, ila nguzo za utu, ukweli, na malezi sharti zisimame kwenye kuta za vyombo vyote viwili.

Jiulize: Watu wangu wanaweza kueleza kwa nini tunafanya tunalofanya, bila kurudia tu kauli yangu?

Kubali vipawa vinavyochanua nje ya kivuli chako

Hesabu 11:26–30 inatufikisha kwenye tukio lenye mguso wa moyo. Wakati Eldadi na Medadi wanapotumika kambini, Yoshua anataka wazuiwe. Anadhani anamkinga Musa. Musa haoni ukuaji wa wengine kama wizi wa hadhi yake; anautamani uwe mpana zaidi.

Si kila dai la kipawa au mamlaka linapaswa kukubaliwa bila kupimwa. Hata hivyo, kuna tofauti kati ya kupima mafundisho kwa uaminifu na kuzima watu kwa sababu hawaongozwi moja kwa moja na sisi. Hofu ya kupitwa inaweza kujificha nyuma ya maneno ya kulinda utaratibu.

Kiongozi anaposema kijana fulani hajakomaa, ni vizuri aulizwe: amepewa nafasi gani ya kujifunza? Amepewa mrejesho gani? Je, tunatumia vigezo vinavyotumika kwa wote, au watu walio karibu na wenye mamlaka ndio hupewa nafasi kwanza?

Matendo 18:24–28 inaonyesha Prisila na Akila hawamdharau Apolo, ingawa uelewa wake una upungufu. Wanamkaribisha, wanamsaidia kuelewa vizuri zaidi na huduma yake inaendelea. Malezi hapa si kumdhibiti mwenye kipawa; ni kuunganisha bidii yake na ukweli wa Injili. Ni mfano pia kwamba mchango wa kuwaandaa watumishi si lazima utoke kwa kiongozi anayesimama mbele ya kusanyiko.

Katika familia, mzazi anaweza kumruhusu mtoto kutoa maoni na kujifunza kujipangia hatua kulingana na umri wake. Katika kanisa, viongozi wanaweza kutafuta vipawa hata kwa watu wasio na sauti kubwa au uhusiano wa karibu na uongozi.

Jiulize: Ninapomuona mtu mwingine akifanya jambo vizuri kuliko mimi, furaha yangu inazidi hofu yangu?

Fundisha kwa mfano, mrejesho na mamlaka yenye mipaka

Agizo la 2 Timotheo 2:2 linaonyesha mnyororo wa uaminifu: aliyefundishwa anaandaliwa kuwafundisha wengine. Hata hivyo, mstari unaanza na wito wa kuimarishwa katika neema ya Kristo (2:1). Huo ndio udongo wa malezi ya Kikristo. Hatuumbi maisha mapya kwa ratiba nzuri pekee; tunashiriki kazi ya Roho huku tukitumia hekima tuliyopewa.

Malezi bora yana hatua zinazoweza kuonekana: onyesha, fanya pamoja, mruhusu ajaribu, toa mrejesho, kisha mpatie wajibu unaolingana na utayari wake. Ujuzi wa kusikiliza, kueleza Maandiko, kutunza fedha, kuongoza kikao au kushughulikia tofauti hujengwa kwa mazoezi, si kwa cheo kilichoandikwa kwenye karatasi.

Sinek anasisitiza kujenga timu zenye uaminifu, ambamo viongozi wanaweza kukiri makosa na kuendelea kujifunza. Kwa kanisa, hili lazima liwe zaidi ya hali ya watu kujisikia huru kuongea: liwe na taratibu za kulinda watoto, watu walio hatarini, fedha na siri za watu. Mtu anayefundishwa haipaswi kupewa mamlaka ya kushauri kwa faragha, kushughulikia taarifa nyeti au kuongoza watoto bila maandalizi, uchunguzi na usimamizi unaofaa.

Kutoa nafasi bila ulinzi si kuwawezesha watu; ni kuwahamishia hatari. Na kusimamia kwa ukaribu bila kuwapa uwezo wa kuamua si malezi; ni kuwabakiza utotoni. Hekima iko katika uwiano wa uhuru, mipaka iliyo wazi na msaada wa karibu.

Jiulize: Nimewapa wale ninaowaongoza nafasi salama ya kujaribu, kushindwa, kuuliza na kurekebisha?

Pima ukuaji wa watu, si ukubwa wa kivuli cha kiongozi

Waefeso 4:13–16 inataja ukomavu, uthabiti dhidi ya udanganyifu, kusema kweli kwa upendo na kila kiungo kufanya kazi yake. Hivi ni vipimo tofauti kabisa na kuhesabu watu wanaompongeza kiongozi. Kijana anayejifunza kutambua mafundisho yenye makosa ni matunda. Mshiriki anayeweza kuongoza mazungumzo yenye tofauti bila kudhalilisha wengine ni matunda. Kundi linalotambua na kuripoti madhara kwa usalama nalo linaonyesha aina muhimu ya ukomavu.

Maxwell anapozungumzia viongozi wanaokuza viongozi wengine, anatukumbusha kuweka macho mbele. Sinek anaposisitiza kusudi la muda mrefu, anatukumbusha tusifanye kila uamuzi kwa ajili ya ushindi wa leo. Hata hivyo, mtazamo wa mchezo usio na mwisho si sawa na uzima wa milele. Tumaini la kanisa si shirika kuishi daima; ni Yesu aliyefufuka na ahadi ya Mungu kufanya uumbaji kuwa mpya.

Ndiyo maana viongozi wanapaswa kujiuliza: Je, watu wanaweza kuuliza maswali magumu? Je, majukumu na taarifa muhimu vimesambazwa kwa uwajibikaji? Je, tunaandaa watu wa kutosha kuendeleza huduma bila kutegemea mtu mmoja? Je, waliojeruhiwa wanapata haki, au wananyamazishwa kwa hofu ya kuharibu taswira ya kiongozi?

Wala kila mtu hahitaji kushika cheo. Baadhi wataongoza kwa kufundisha, wengine kwa kutunza wagonjwa, kubuni, kusikiliza au kufanya kazi ya haki. Mwili hukua pale vipawa mbalimbali vinapoheshimiwa. Kusudi si kufanya kila kiungo kuwa kichwa; ni kila kiungo kushiriki maisha yanayotoka kwa Kristo aliye kichwa.

Jiulize: Nikipumzika au nikiondoka, je, nitaacha watu wenye uwezo na ujasiri, au pengo lisilozibika?

Swali gumu: Je, kuwapa wengine nafasi hakutapunguza ubora na nidhamu?

Wasiwasi huu una msingi. Kukabidhi jukumu kwa mtu ambaye hajaandaliwa kunaweza kujeruhi watu. Lakini jibu si kiongozi kufanya kila jambo milele. Jibu ni malezi yenye viwango, usimamizi na uwajibikaji.

Tofautisha jukumu la kujifunza na jukumu linalohitaji sifa maalumu. Andika mipaka ya maamuzi, muda wa majaribio, njia ya kupata msaada na kiwango cha kukaguliwa. Endapo mtu atatenda kosa, tathmini madhara kwanza, sikiliza walioathirika na chukua hatua zinazofaa. Msamaha hauondoi haja ya uwajibikaji. Upatanisho, kurejesha uaminifu na kurejea katika nafasi ni mambo tofauti; hakuna yanayotokea moja kwa moja kwa sababu mtu ameomba radhi.

Uongozi unaowawezesha wengine si kulegeza ulinzi. Ni kujenga mazingira ambamo uwezo unakua huku watu wakibaki salama.

Matumizi Katika Maisha

1. Tambua utegemezi usio wa lazima. Orodhesha maamuzi matatu yanayokwama mpaka kiongozi mkuu apatikane; chagua moja linaloweza kushirikishwa kwa usalama.
2. Fungua nafasi kwa vipawa tofauti. Waulize watu wanaoonekana na wasioonekana ni uwezo gani wangependa kuendeleza; usiwachague kwa ukaribu wa binafsi pekee.
3. Unda njia ya malezi. Kwa kila jukumu, taja ujuzi unaohitajika, mshauri, mazoezi, muda wa mrejesho na namna ya kupima utayari.
4. Weka uwajibikaji wa pande mbili. Wanaojifunza wapate nafasi ya kuhoji maamuzi; viongozi pia wakubali kukosolewa na kuchunguzwa.
5. Linda walio hatarini. Weka taratibu huru za kuripoti madhara; usitumie maneno ya utii au umoja kuficha unyanyasaji.
6. Tathmini matunda ya ndani. Fuatilia ukomavu, uaminifu, ushiriki, usalama na uwezo wa kuwafundisha wengine, pamoja na matokeo ya shughuli.
7. Ruhusu watu kupumzika na kukua. Usiite uchovu ukosefu wa imani; panga majukumu yasiyoangamiza afya na familia.

Zoezi la Juma: Kutoka mtazamaji hadi mshiriki

Lengo: Kumsaidia mtu mmoja achukue hatua mpya ya huduma au uongozi kwa uwezo na usalama.

1. Siku ya 1 — Chagua: Tambua mtu ambaye hajaonekana sana lakini ana hamu au kipawa kinachoweza kukua. Muulize anataka kujifunza nini; usimlazimishe kukubali.
2. Siku ya 2 — Eleza: Wekeni pamoja lengo dogo, kusudi lake, mipaka yake na kile kitakachohesabika kuwa mafanikio.
3. Siku ya 3–4 — Jifunzeni: Onyesha kazi, ifanyeni pamoja, kisha mpe sehemu ya kujaribu chini ya uangalizi unaofaa.
4. Siku ya 5–6 — Sikiliza: Uliza kilichokuwa rahisi, kilichompa wasiwasi na msaada anaohitaji. Ruhusu akusahihishe pia.
5. Siku ya 7 — Tathmini: Pima si kazi iliyomalizika pekee, bali ujasiri, ufahamu, usalama na hatua inayofuata. Kama anaweza, muombe ataje namna atakavyomsaidia mwingine kujifunza.

Mshirikishe mwenzako anayeaminika kutathmini kama unatoa nafasi ya kweli au unaendelea kudhibiti kila hatua.

Maswali ya Kutafakari na Kujadili

1. Kwa mujibu wa Waefeso 4:11–16, huduma za uongozi zimetolewa kwa ajili ya nini?
2. Kuna tofauti gani kati ya kuwapa watu kazi na kuwajengea uwezo?
3. Musa anatufundisha nini kuhusu wivu wa mamlaka katika Hesabu 11?
4. Ni jambo gani tunaloweza kujifunza kutoka kwa Prisila, Akila na Apolo?
5. Ni watu gani katika jamii yetu hawapewi nafasi kwa sababu ya umri, hali ya maisha au kutokuwa karibu na viongozi?
6. Ni mipaka ipi ya usalama na uwajibikaji inayopaswa kuwepo kabla ya kukabidhi jukumu?
7. Je, tunapima ukomavu wa Kikristo kwa matunda gani, zaidi ya idadi na mapato?
8. Wiki hii nitamsaidia nani kukua, na nitajuaje kwamba nimemwezesha kweli?

Hitimisho: Kisima chenye ndoo nyingi

Turudi kwenye kanisa letu la mfano. Kisima kilekile kinaweza kuendelea kutoa maji, lakini sasa watu wanajifunza kuvuta, kutunza kamba na kuhakikisha hata walio mbali wanapata. Mchungaji hajapoteza thamani yake kwa sababu wengine wamekua. Ameonyesha thamani ya wito wake.

Yesu hakuliita kanisa kuwa jukwaa la mtu mmoja. Ameliita kuwa mwili unaokua katika upendo, ukitenda kazi duniani kama ushuhuda wa ufalme wake ulioanza na unaongoja utimilifu. Kila tunapomwandaa mtu kusema kweli, kutenda haki, kutunza jirani na kumtumikia Kristo kwa uaminifu, tunapanda mbegu ya maisha yanayokuja.

Sala: Bwana Yesu, utuponye tamaa ya kutegemewa kuliko kukutegemea wewe. Tupe unyenyekevu wa kutambua vipawa vya wengine, hekima ya kuwaandaa na ujasiri wa kuwapa nafasi salama. Roho wako aijenge jamii yako katika kweli, upendo na huduma. Amina.

Daraja la makala inayofuata: Tunapowaandaa wengine, tunaanza kujiuliza swali la muda mrefu zaidi: Ni urithi gani wa tabia, mifumo na utume utakaobaki wakati kiongozi wa sasa hataendelea kuwepo? Hilo ndilo tutakalotafakari katika Kiongozi Bora – Urithi wa Uongozi Unaodumu Zaidi ya Kiongozi.

Orodha ya Vyanzo

1. Biblia, NENO (NEN): Waefeso 4; 2 Timotheo 2; Hesabu 11; Matendo 18. Maelezo ya vifungu yametolewa kwa ufafanuzi, si kwa kunukuu maneno ya tafsiri.
2. John C. Maxwell. The 5 Levels of Leadership, 30 Agosti 2016.
3. Simon Sinek / The Optimism Company. The Golden Circle; Leadership in the Infinite Game: Live Q&A Recap.
4. N. T. Wright. Beginning to Think About the New Creation, 29 Januari 2020. \---