Mungu Yupo: Sababu Kumi za Kuamini

Je, ulimwengu ulitokea kwa bahati tu, au kuna Muumba?

Utangulizi

Kwa nini kuna kitu badala ya kutokuwapo kitu chochote—na je, ulimwengu unaweza kujieleza wenyewe kikamilifu? > > Tukiweka pamoja anga, ufahamu, dhamiri, uzoefu wa binadamu na habari za Yesu, picha ipi inaeleza uhalisia vizuri zaidi?

Baada ya muda, swali la Mungu hutoka darasani na kuingia hospitalini. Husimama kando ya kaburi, humtazama mtoto akivuta pumzi yake ya kwanza, na husikiliza mtu aliyeonewa akiuliza kama haki ni neno tu. “Je, Mungu yupo?” si fumbo la mwanzo wa ulimwengu pekee. Ni swali kuhusu aina ya dunia tunamoishi na kama maisha yetu yanawajibika mbele ya uhalisia mkuu kuliko sisi.

Neno bahati linahitaji tahadhari. Bahati si nguvu inayoumba; ni namna ya kueleza uwezekano wa matukio ndani ya mpangilio ambao tayari upo. Sayansi imefanikiwa sana kufuatilia jinsi mambo ya kimaumbile yanavyotokea. Lakini mbinu zake peke yake haziamui kwa nini kuna uhalisia unaotawaliwa na sheria na unaoweza kuchunguzwa. Tunaposema “Mungu,” hatumaanishi kitu kingine kilichojificha mahali fulani ndani ya ulimwengu. Tunamaanisha chanzo cha milele, chenye nafsi, kinachoupa uumbaji kuwepo na kuushikilia.

Hakuna hoja moja hapa inayolazimisha imani kama jibu la hesabu. Kila hoja ina wakosoaji makini, na tunapaswa kusema wazi mahali ushahidi unapoendelea kujadiliwa. Hoja yetu inajengwa hatua kwa hatua: dalili kadhaa zikionwa pamoja zinaweza kutengeneza picha yenye nguvu kuliko dalili moja peke yake. Njia hiyo lazima ipitie pia katika swali gumu la mateso, kisha ifike kwenye dai la Kikristo kwamba Mungu ametenda ndani ya historia kupitia Yesu.

1. Ulimwengu unaotegemea unahitaji msingi usiotegemea

Kila tunachokutana nacho katika maisha ya kawaida kipo, lakini kingeweza kutokuwapo. Mti hutoka kwenye mbegu, mtoto hupokea uhai kwa wazazi, na nyota hutengenezwa na hali za kimaumbile zilizotangulia. Hata hizo hali hutegemea hali nyingine. Ulimwengu wenyewe una sifa ambazo, kadiri tunavyojua, zingeweza kuwa tofauti. Hapo ndipo swali linapoinuka: kwa nini kuna uhalisia wowote wenye kutegemea badala ya kutokuwapo kitu chochote?

Mtu anaweza kusema ulimwengu “upo tu,” bila sababu nyingine. Lakini hilo linasimamisha uchunguzi; halielezi tulichokikuta. Wala kuongeza mabehewa mengi hakutengenezi injini. Msururu mrefu wa vitu vinavyotegemea haujielezi kwa kuwa mrefu. Imani ya kawaida ya Kikristo inasema kuna msingi wa lazima wa uhalisia, ambaye hakuazima kuwepo kwake. Swali “Nani alimwumba Mungu?” lingekuwa sahihi kama Mungu angekuwa kiumbe mkubwa tu. Lakini halivunji dai kwamba Mungu ndiye chanzo kisichoumbwa ambacho viumbe vyote vinakitegemea.

Ujumbe wa Maisha: Swali la ndani kabisa si jinsi ulimwengu unavyobadilika tu, bali kwa nini kuna ulimwengu unaoweza kubadilika.

2. Historia ya ulimwengu inaonekana kuwa na mpaka

Kosmolojia ya kisasa inaeleza ulimwengu unaopanuka, ambao historia yake inayoonekana inarudi nyuma takribani miaka bilioni 13.8 hadi hali ya awali iliyokuwa na joto na msongamano mkubwa sana. Hii si picha ya zamani ya ulimwengu tuli na wa milele usiohitaji maelezo. Teorema ya Borde–Guth–Vilenkin inaonyesha pia kwamba mifumo mingi ya ulimwengu inayopanuka kwa kasi haiwezi kuendelea kurudi nyuma bila mpaka; inahitaji fizikia nyingine kueleza mpaka wake wa nyuma. Hata hivyo, teorema hiyo haijathibitisha kwamba kila kitu kilianza kutoka utupu kabisa.

Tahadhari hiyo ni muhimu. Huenda nadharia ya kesho ikaeleza awamu iliyotangulia Big Bang, na Wakristo hawapaswi kuifunga imani yao kwenye pengo la muda katika fizikia. Lakini awamu hiyo mpya bado ingekuwa sehemu ya uhalisia unaohitaji kuelezwa. Kosmolojia haijaandika neno “Mungu” ndani ya mlinganyo; imefanya iwe vigumu zaidi kuuchukulia ulimwengu kama kitu kisicho na historia na kinachojieleza chenyewe. Uumbaji wenye historia halisi unaendana vizuri na imani ya Biblia: “Hapo mwanzo” hueleza kwanza utegemezi, si tarehe (Mwanzo 1:1; Yohana 1:1–3).

Ujumbe wa Maisha: Mwanzo unaochunguzwa na sayansi si njia ya mkato ya kumfikia Mungu, lakini unaacha wazi swali kubwa la chanzo cha nafasi, wakati, maada na sheria.

3. Mizani inayoruhusu uhai inadai maelezo

Uhai unategemea mtandao wa hali nyeti za kimaumbile. Nguvu ya uvutano lazima iruhusu nyota zidumu; nguvu za nyuklia lazima ziruhusu atomi thabiti na kutengenezwa kwa elementi nzito; sifa za chembe na upanuzi wa ulimwengu lazima viwe katika mipaka inayoruhusu kemia na miundo mikubwa. Mapitio ya mwanafizikia Luke Barnes yanaonyesha kwamba eneo linaloruhusu uhai katika uwezekano wa sheria, vipimo na hali za mwanzo linaonekana kuwa dogo. Hoja si kwamba ulimwengu wote ni mahali salama—sehemu kubwa ungetuua—bali kwamba uhai wenye mwili na akili unawezekana mahali popote.

Mbadala upo. Huenda nadharia ya ndani zaidi ikaonyesha kwamba vipimo hivyo havikuweza kuwa tofauti. Huenda pia kuna malimwengu mengi, na sisi tukajikuta katika lile linaloruhusu waangalizi kuishi. Kanuni ya uteuzi wa mwangalizi inaeleza kwa nini hatupaswi kushangaa kujikuta mahali panaporuhusu waangalizi; haielezi moja kwa moja kwa nini kuna mfumo unaozalisha malimwengu na sheria zinazoweza kuleta uhai. Kwa hiyo, uwiano huu si uthibitisho wa maabara kwamba kuna Mbunifu. Lakini kusudi la Muumba linabaki kuwa maelezo yanayostahili kuketi mezani pamoja na mengine.

Ujumbe wa Maisha: Ulimwengu uliowekwa katika mizani inayoruhusu uhai hautulazimishi kuabudu, lakini unatupa sababu ya kuuliza kama akili na kusudi vinasimama nyuma ya maada.

4. Ulimwengu unaweza kusomeka na akili ya mwanadamu

Ulimwengu haupo tu; unaweza kusomeka. Mifumo tunayoiona kwa darubini kubwa na ndogo inaweza kuelezwa kwa hesabu. Wakati mwingine milinganyo iliyobuniwa bila matumizi ya moja kwa moja huja kueleza mambo ya asili ambayo wabunifu wake hawakuyawaza. Mwanafizikia Eugene Wigner alitafakari kwa kina juu ya ufanisi huu wa kushangaza wa hesabu. Utabiri wa hali ya hewa, picha za hospitalini na satelaiti inayobaki kwenye njia yake vyote vinategemea uhusiano kati ya akili yenye kufikiri na ulimwengu wenye mpangilio.

Mtazamo usiomweka Mungu katika maelezo unaweza kusimulia sehemu muhimu ya habari: kiumbe kinachotambua mazingira vizuri kina nafasi kubwa ya kuishi, na utamaduni huipanua akili ya kawaida hadi sayansi ya juu. Hata hivyo, kuishi katika mazingira ya kila siku hakuelezi kwa urahisi kwa nini akili yetu inaweza kutumia hesabu kuchunguza chembe ndogo sana au galaksi za mbali. Imani kwa Mungu inatarajia uumbaji wenye mantiki na viumbe vinavyoweza kuuelewa kwa sehemu. Katika lugha ya Biblia, Mungu huweka uumbaji katika utaratibu na kumuumba mwanadamu kwa mfano wake (Mwanzo 1:26–28; Zaburi 19:1–4).

Ujumbe wa Maisha: Ulinganifu kati ya mpangilio wa dunia na uwezo wetu wa kuuelewa unaeleweka vizuri ikiwa vyote vina chanzo kimoja chenye hekima.

5. Ufahamu na uwezo wa kufikiri vinaendana na uhalisia wenye Akili

Ubongo unaweza kupimwa, kupigwa picha, kujeruhiwa au kuchochewa. Lakini hakuna picha ya ubongo inayoonyesha rangi nyekundu inavyoonekana kwa mtu wa ndani, huzuni inavyohisiwa, au kwa nini wimbo fulani unafungua kumbukumbu ya utotoni. Mwanafalsafa David Chalmers aliita hili “tatizo gumu” la ufahamu: kwa nini michakato ya mwili inaambatana na uzoefu wa ndani? Sayansi ya ubongo inazidi kutufundisha hali na mifumo inayowezesha ufahamu, lakini uhusiano kati ya ubongo na uzoefu bado si maelezo kamili ya uzoefu wenyewe.

Wanaoshikilia kwamba kila kitu ni cha kimaada wana jibu la maana: huenda ufahamu unaibuka maada inapofikia kiwango kikubwa cha utata, hata kama maelezo bado hayajakamilika. Imani kwa Mungu haichukui nafasi ya sayansi ya ubongo wala haitoi mfumo uliokosekana. Inasema jambo tofauti kuhusu msingi wa uhalisia: akili si ajali iliyochelewa kutokea katika ulimwengu usio na akili, kwa sababu chanzo cha ulimwengu ni cha nafsi na chenye kujua. Mawazo yetu yana mipaka na hutegemea mwili, lakini kuwepo kwake hakushangazi sana ikiwa mwanzo wa yote ni hekima ya Mungu.

Ujumbe wa Maisha: Nuru ya ufahamu inaonekana kupata makao mazuri zaidi katika ulimwengu wenye msingi wa Akili kuliko katika ulimwengu ambamo akili ni tokeo lisiloelezeka.

6. Wajibu wa maadili unaelekeza juu ya mapendeleo yetu

Hatuzungumzi kuhusu ukatili kana kwamba ni mtindo uliopitwa na wakati. Kumtesa mtoto kwa ajili ya kujifurahisha kungebaki kuwa kosa hata kama umati ungepiga makofi. Tunapolaani utumwa, rushwa, unyanyasaji au mauaji ya halaiki, tunakimbilia—hata tusiposema—kipimo kilicho juu ya ladha ya mtu, kura ya wengi au amri ya serikali. Tunaweza kukosea katika hukumu zetu, lakini tunapozisahihisha tunakiri kwamba baadhi ya majibu ni ya kweli zaidi kuliko mengine.

Mageuzi ya viumbe na utamaduni husaidia kueleza kwa nini tulipata hisia za kimaadili na kwa nini jamii hufundisha kanuni tofauti. Lakini kueleza historia ya imani fulani si sawa na kueleza mamlaka ya maadili. Kueleza jinsi wazo lilivyoingia kichwani hakuelezi kwa nini mtu anapaswa kulitii wakati dhuluma inaleta faida. Wanafalsafa wasiomtumia Mungu wanaweza kuyachukua maadili kuwa ukweli wa msingi. Imani kwa Mungu inatoa msingi wa nafsi: wema si amri ya kubahatisha ya Mungu wala si sheria iliyo juu yake; unatoka katika tabia yake ya uaminifu. Heshima ya kila mtu inafuata kwa sababu wote wameumbwa kwa mfano wa Mungu (Mwanzo 1:27; Mika 6:8).

Ujumbe wa Maisha: Ikiwa baadhi ya matendo ni mema au maovu kweli, hata wenye nguvu wakisema vingine, huenda maadili ni mwangwi wa chanzo kitakatifu chenye nafsi.

7. Kiu yetu ya maana inaweza kuwa dalili, si kosa

Wanadamu hawatafuti chakula, usalama na kuendeleza kizazi tu. Tunawaandikia waliokufa nyimbo, tunatafuta kweli isiyolipa fedha, tunaumba uzuri, na tunaumia kwa ajili ya haki ambayo huenda hatutaiona ikitendeka. Jua linapotua, tunapoabudu, tunapopenda au tunaposimama kaburini, wakati mwingine tunahisi kwamba maisha yana kina kisichomalizwa na vipimo vyetu. Hisia hiyo haithibitishi Mungu. Mtu anaweza kutamani kitu ambacho hakipo, na kiu inaweza kupotosha.

Lakini ni halali pia kuuliza kwa nini viumbe vilivyotengenezwa ndani ya ulimwengu huu vinaendelea kunyosha mikono zaidi ya kuishi tu, vikifikia kweli, wema, uzuri na ushirika usiokatika. Maelezo ya mageuzi na utamaduni yanaweza kuonyesha jinsi kiu hizo zilivyokua; imani kwa Mungu inaeleza zinaelekea wapi. Maandiko humwonyesha mwanadamu akimwonea kiu Mungu aliye hai na uumbaji ukingoja kufanywa upya (Zaburi 42:1–2; Warumi 8:18–25). Huenda hamu hiyo ni uchungu wa nyumbani kwa ajili ya wakati ujao ambao macho yetu hayajauona.

Ujumbe wa Maisha: Usifanye kila hamu kuwa ufunuo, lakini pia usiamue mapema kwamba kiu ya ndani kabisa inaelekea kwenye kisima kikavu.

8. Uzoefu wa Mungu unapaswa kupimwa, si kubezwa

Katika tamaduni na karne tofauti, watu wamesimulia matukio waliyoyaelewa kuwa kukutana na Mungu: kusadikishwa wanapoomba, kuitwa kusamehe bila kutarajia, kupata uwepo unaowashikilia katika ugonjwa, kuachiliwa kutoka tabia iliyowafunga, au kushangazwa na uzuri uliogeuza njia ya maisha. Ushuhuda haukosi makosa. Lakini hatuufuti ushuhuda wote kwa sababu tu ni wa mtu binafsi. Mengi tunayojua kuhusu upendo, maumivu, tabia na historia hutufikia kwa uzoefu na maneno ya wengine.

Uzoefu wa dini unaweza kuathiriwa na matarajio, majeraha ya moyo, hali ya ubongo, shinikizo la jamii au udanganyifu. Dini pia hutoa madai yanayopingana. Ndiyo maana upambanuzi ni muhimu: uzoefu upimwe kwa ulinganifu wake na kweli, matunda yake ya kimaadili, na uwezo wake wa kustahimili uchunguzi wa wazi (1 Yohana 4:1; Mathayo 7:16–20). Ushuhuda mmoja hauwezi kumthibitishia kila mtu kwamba Mungu yupo. Lakini mashahidi wengi wenye mipaka wanaweza kuwa sehemu ya hoja pana, hasa pale kukutana huko kunapozaa upendo wenye gharama badala ya udhibiti na kujitukuza.

Ujumbe wa Maisha: Uzoefu binafsi usitawale hoja nzima, lakini pia usifukuzwe mahakamani kabla haujasikilizwa na kupimwa.

9. Katika Yesu, swali la Mungu linaingia ndani ya historia

Imani ya Kikristo haisimami mwisho wake kwenye hisia kwamba kuna “kitu fulani” huko juu. Inamwelekeza msomaji kwa Yesu wa Nazareti, mwalimu Myahudi aliyetangaza ufalme wa Mungu chini ya utawala wa Roma, akawakaribisha waliotengwa, akakabili mamlaka potovu, akasamehe dhambi, na akabeba tumaini la Israeli (Marko 1:14–15; Luka 4:16–21). Kuuawa kwake hadharani wakati wa Pontio Pilato kunaliweka dai la Kikristo katikati ya watawala, barabara, milo, migogoro na damu—si kwenye hadithi iliyotengwa na wakati (Marko 15:1–39).

Msomaji anaweza kumwona Yesu kuwa nabii, mwalimu wa maadili, Masihi aliyeshindwa, au mtu aliyekuzwa na imani ya wafuasi wake. Maelezo hayo yanapaswa kupimwa, si kukejeliwa. Lakini maisha ya Yesu yanalileta swali karibu zaidi: vipi ikiwa tabia ya Muumba inaonekana katika kuwapenda maadui, kuwaponya waliovunjika, kusema kweli mbele ya wenye nguvu, na kujitoa msalabani? Ukristo haujibu mateso kwa kudai kwamba kila msiba ni mzuri kwa siri. Unadai kwamba Mungu ameingia ndani ya jeraha na kubeba ukatili wake (Wafilipi 2:5–11).

Ujumbe wa Maisha: Tukitaka kujua kama Mungu yupo na alivyo, hatuwezi kukwepa uso, matendo na msalaba wa Yesu.

10. Ufufuo unazigeuza dalili kuwa mwaliko

Maandishi ya kwanza ya Kikristo hayaelezi ufufuo wa Yesu kama lugha ya kishairi ya kusema ushawishi wake uliendelea. Paulo anapitisha mapokeo aliyoyapokea: Yesu alikufa, akazikwa, akafufuliwa, kisha akawatokea mashahidi waliotajwa na makundi ya watu (1 Wakorintho 15:3–8). Injili zinaongeza mapokeo ya kaburi tupu na kukutana naye. Wakristo wa kwanza wakachukua tumaini la Kiyahudi la ufufuo wa siku ya mwisho na kulipanga upya kumzunguka mtu mmoja aliyefufuliwa kabla ya siku hiyo. N. T. Wright anasema ufufuo wa mwili ndio maelezo bora ya mabadiliko hayo ya kihistoria.

Hitimisho hilo linapingwa. Maono, ukuaji wa hadithi, kukosea kutambua matukio na maelezo mengine yamependekezwa. Historia haiwezi kuuweka ufufuo maabara na kuurudia kwa agizo; kila maelezo huja na dhana kuhusu mambo ambayo uhalisia unaweza kuruhusu. Hata hivyo, kauli “miujiza haitokei” haiwezi kujifanya hukumu isiyoegemea upande wowote wakati uwepo wa Mungu ndio unaochunguzwa. Ikiwa Yesu alifufuliwa, Muumba hajautupa uumbaji. Ufufuo haujibu kila chozi, lakini unatangaza kwamba uovu na kifo havitapata neno la mwisho (Warumi 8:31–39; Ufunuo 21:1–5).

Ujumbe wa Maisha: Hoja ya Kikristo inafika hapa katikati: si kutoroka duniani, bali tendo la Mungu la kuanza kuufanya ulimwengu mpya ndani ya Yesu aliyefufuka.

Hitimisho na Wito

Sababu hizi kumi si nyundo kumi zinazogonga msumari mmoja. Zinafanana zaidi na madirisha yanayofunguka kuelekea mandhari moja. Uhalisia unaotegemea unaulizia msingi. Historia ya ulimwengu, mizani inayoruhusu uhai na uwezo wa ulimwengu kusomeka vinafanya wazo la Muumba mwenye hekima liwe na uzito. Ufahamu, wajibu wa maadili, kiu ya maana na uzoefu wa Mungu vinaonyesha kwamba nafsi si mgeni katika moyo wa uhalisia. Yesu na ufufuo vinaipa hoja hiyo jina, uso na wakati ujao.

Maswali mazito yanabaki. Kwa nini Mungu mwema anaruhusu mateso makali? Kwa nini wakati mwingine huonekana amejificha? Kwa nini watu waaminifu hufikia hitimisho tofauti? Imani haifanywi kuwa ya kweli kwa kuyanyamazisha maswali hayo. Biblia yenyewe inatupa kilio cha Ayubu, “Hata lini?” ya watunga-zaburi, na sauti ya Yesu msalabani. Imani ya Kikristo si uhakika usio na majeraha; ni kumwamini Yesu mwenye majeraha aliyefufuka kwamba anatueleza ukweli kuhusu Mungu.

Chukua hatua moja ya vitendo. Soma Injili ya Luka polepole ukiwa na daftari pembeni. Andika kinachokuvutia, kinachokusumbua, na aina ya Mungu anayeonekana ndani ya Yesu. Kisha omba, hata kama huna uhakika: “Mungu, kama upo, niongoze kwenye kweli—kisha unipe ujasiri wa kufuata itakaponipeleka.” Sala hiyo si kuitelekeza akili. Ni kuliruhusu swali ligeuke kuwa utafutaji wa kweli.

Sala Fupi

Muumba wa mbingu na dunia, unaijua imani yetu na mashaka yetu. Tulinde na majibu mepesi, majivuno ya kujifanya tuna uhakika, na hofu ya kweli. Fungua akili zetu kwa nuru yako, dhamiri zetu kwa wema wako, na macho yetu yamwone Yesu. Ikiwa unatuita, tupe neema ya kusikia na ujasiri wa kuitika. Amina.

Tuendeleze Mazungumzo

Ni sababu ipi imekupa uzito mkubwa zaidi, na ni pingamizi lipi bado linakukalia moyoni? Shiriki swali, uzoefu au tofauti yako. Mazungumzo ya kweli si adui wa imani; yanaweza kuwa mojawapo ya njia ambazo imani hujifunza kuona.

Makala ijayo: Uumbaji Unashuhudia: Sababu Kumi za Kuamini

Vyanzo na Usomaji Zaidi

- NASA, Cosmic History.

- Arvind Borde, Alan H. Guth na Alexander Vilenkin, “Inflationary Spacetimes Are Not Past-Complete”.

- Luke A. Barnes, “The Fine-Tuning of the Universe for Intelligent Life”, Publications of the Astronomical Society of Australia 29 (2012): 529–564.

- Eugene P. Wigner, “The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences”, Communications on Pure and Applied Mathematics 13 (1960): 1–14.

- David J. Chalmers, “Facing Up to the Problem of Consciousness”, Journal of Consciousness Studies 2.3 (1995): 200–219.

- Stanford Encyclopedia of Philosophy, “Cosmological Argument”, “Fine-Tuning”, “Moral Arguments for the Existence of God”, “Religious Experience” na “The Problem of Evil”.

- N. T. Wright, “Christian Origins and the Resurrection of Jesus”.