Je, ulimwengu ulitokea kwa bahati tu, au kuna Muumba?
Utangulizi
Je, ulimwengu ulitokea kwa bahati tu, au kuna Muumba?
Kwa nini kuna kitu badala ya kutokuwapo kitu chochote—na je, ulimwengu unaweza kujieleza wenyewe kikamilifu? Tukiangalia ulimwengu, ufahamu, dhamiri, uzoefu wa mwanadamu, na Yesu kwa pamoja, ni maelezo gani yanayoueleza uhalisia kwa upana zaidi?
Utangulizi
Baada ya muda, swali kuhusu Mungu huondoka darasani na kuingia katika maisha halisi.
Huonekana kwenye korido ya hospitali.
Husimama kando ya kaburi lililo wazi.
Humtazama mtoto akivuta pumzi yake ya kwanza.
Na humsikiliza mtu aliyeonewa akiuliza kama haki ni zaidi ya neno tunalopenda kutumia.
Kwa hiyo swali, “Je, Mungu yupo?” si fumbo kuhusu mwanzo wa ulimwengu pekee.
Ni swali kuhusu aina ya dunia tunamoishi—na kama maisha yetu yanawajibika mbele ya uhalisia ulio mkubwa kuliko sisi wenyewe.
Neno bahati linahitaji kutumiwa kwa uangalifu.
Bahati si nguvu inayoumba kitu.
Ni namna ya kuelezea uwezekano wa matukio ndani ya mfumo ambao tayari upo.
Sayansi imefanikiwa kwa kiasi kikubwa kufafanua jinsi michakato ya asili inavyotenda kazi. Hata hivyo, mbinu za kisayansi pekee hazina majibu ya kwa nini, kimsingi, kuna uhalisia unaotawaliwa na kanuni thabiti na unaoweza kuchunguzika.
Tunaposema Mungu, hatumaanishi kitu kingine kikubwa kilichojificha mahali fulani ndani ya ulimwengu.
Tunamaanisha chanzo cha milele, chenye nafsi na akili, ambacho kila kitu kilichopo kinapokea kuwepo kwake na kuendelea kwake.
Hakuna hoja yoyote katika makala hii inayotoa uthibitisho usiokanushika sawa na jibu la kihesabu.
Kila hoja ina wakosoaji wenye ushawishi mkubwa.
Na msimamo uliojengwa katika misingi ya uaminifu unapaswa kukiri wazi pale ambapo ushahidi bado ni mada ya mjadala.
Dai letu ni la ushahidi unaojikusanya: dalili mbalimbali, zinapotazamwa pamoja, zinaweza kuunda picha yenye nguvu kuliko dalili moja peke yake.
Safari hiyo pia lazima ipitie katika pingamizi kubwa zaidi—mateso ya ulimwengu—na hatimaye ifike katika dai la kipekee la Ukristo kwamba Mungu ametenda ndani ya historia kupitia Yesu Kristo.
Ulimwengu unaotegemea unaelekeza kwenye msingi usiotegemea
Karibu kila kitu tunachokutana nacho katika maisha ya kawaida ni cha kutegemea.
Kipo, lakini kingeweza kutokuwapo.
Mti unatokana na mbegu.
Mtoto anapokea uhai kupitia wazazi.
Nyota zinatokea kutokana na hali za kimaumbile zilizotangulia.
Na hali hizo nazo zinategemea hali nyingine.
Hata ulimwengu wenyewe, tunapoutazama kama mfumo mzima wa kimaumbile, unaonekana kuwa na sifa ambazo zingeweza kuwa tofauti.
Hapo ndipo swali kubwa linapojitokeza:
Kwa nini kuna uhalisia wowote wa kutegemea badala ya kutokuwapo kitu chochote?
Mtu anaweza kusema, “Ulimwengu upo tu.”
Jibu hilo linawezekana.
Lakini linasimamisha utafutaji badala ya kuelezea tulichokikuta.
Wala msururu wa vitu vinavyotegemeana haujiwezi kujieleza kwa sababu tu umeongezwa urefu.
Kuongeza mabehewa mengi hakutengenezi injini.
Imani ya Kikristo ya kale inapendekeza kwamba lazima kuwe na msingi wa uhalisia ambao kuwepo kwake hakutegemei kitu kingine.
Hapa pia tunaweza kuelewa vizuri swali maarufu:
“Nani alimwumba Mungu?”
Swali hilo lingekuwa lenye nguvu kama Wakristo wangemweleza Mungu kama kiumbe mkubwa sana aliye ndani ya ulimwengu.
Lakini dai la Kikristo ni tofauti.
Mungu si kitu kingine kilichoumbwa.
Yeye ndiye chanzo kisichoumbwa ambacho viumbe vyote vinakitegemea.
Ujumbe wa Maisha: Swali la ndani kabisa si jinsi ulimwengu unavyobadilika tu, bali kwa nini kuna ulimwengu unaoweza kubadilika kabisa.
Historia ya ulimwengu inaonekana kuwa na mwanzo wa kimaumbile na utegemezi
Sayansi inaonyesha ulimwengu unatanuka na ulianza takribani miaka bilioni 13.8 iliyopita kutoka kwenye hali ya joto na msongamano mkubwa.
Muonekano huo unatofautiana na imani ya zamani kwamba ulimwengu umekuwepo milele na hauhitaji kuelezewa.
Kanuni ya Borde–Guth–Vilenkin pia inatoa hoja muhimu.
Inaonyesha kuwa ulimwengu unaotanuka hauwezi kuwa umekuwepo milele; unahitaji maelezo kuhusu mwanzo wake.
Lakini kanuni hii haithibitishi kuwa kila kitu kilitoka kwenye utupu.
Tahadhari hii ni muhimu.
Huenda sayansi ya baadaye ikagundua kilichokuwepo kabla ya kile tunachokiita Big Bang.
Wakristo wasitumie mambo ambayo sayansi haijayajua bado kama msingi wa imani yao.
Lakini hata hicho kilichotangulia kingehitaji maelezo kuwa kilitoka wapi.
Sayansi haijataja neno “Mungu” moja kwa moja.
Lakini inafanya iwe ngumu sana kuamini kuwa ulimwengu umejileta na kujieleza wenyewe.
Wazo la ulimwengu kuwa na mwanzo linaendana vizuri na mtazamo wa Biblia.
Maneno “Hapo mwanzo” yanaonyesha ulimwengu unamtegemea Mungu, badala ya kutoa ratiba ya kisayansi (Mwanzo 1:1; Yohana 1:1–3).
Ujumbe wa Maisha: Mwanzo unaochunguzwa na sayansi si njia ya mkato ya kumthibitisha Mungu; lakini unaacha wazi swali kubwa zaidi la kwa nini nafasi, wakati, maada, na sheria za asili zipo.
Ulimwengu unaoruhusu uhai unahitaji maelezo
Uhai unategemea mtandao wa hali nyeti sana za kimaumbile.
Nguvu ya uvutano lazima iwe katika hali inayoruhusu nyota kudumu kwa muda mrefu.
Nguvu za nyuklia lazima ziruhusu atomi thabiti na kutengenezwa kwa elementi nzito.
Sifa za chembe na upanuzi wa ulimwengu lazima ziwe katika mipaka inayoruhusu kemia, miundo mikubwa, na hatimaye uhai.
Mapitio ya mwanafizikia Luke Barnes ya tafiti za kisayansi yanaonyesha kwamba eneo linaloruhusu uhai miongoni mwa uwezekano wa sheria, vipimo, na hali za mwanzo linaonekana kuwa dogo.
Hoja hapa si kwamba kila sehemu ya ulimwengu inafaa kwa binadamu.
Kiukweli, hatuwezi kuishi katika sehemu kubwa ya ulimwengu.
Hoja ya msingi ni kwamba angalau uhai unawezekana kuwepo.
Kuna maelezo mengine ya kufikiria.
Labda sayansi ya baadaye itaonyesha kuwa vipimo vya ulimwengu vililazimika kuwa hivi vilivyo.
Labda pia kuna malimwengu mengi, na sisi tupo katika huu mmoja unaoruhusu uhai.
Hii inaweza kueleza kwa nini hatupaswi kushangaa kuwepo hapa.
Lakini haielezi kwa nini kuna mfumo unaoweza kutengeneza malimwengu yanayoruhusu uhai.
Kwa hiyo, mpangilio huu maalum si uthibitisho kamili wa kisayansi kuwa kuna Muumba.
Lakini pia si jambo la kupuuzwa.
Wazo la uwepo wa Muumba bado ni maelezo muhimu yanayostahili kufikiriwa kwa makini.
Ujumbe wa Maisha: Ulimwengu kuruhusu uhai hakutulazimishi kuamini, lakini kunatupa sababu ya kujiuliza ikiwa kuna akili na kusudi lililotengeneza vitu vyote.
Ulimwengu unaweza kueleweka na akili ya mwanadamu
Ulimwengu haupo tu.
Unaweza pia kueleweka.
Mifumo tunayoiona kwa darubini kubwa na ndogo inaweza kuelezeka kwa lugha ya hesabu.
Wakati mwingine milinganyo iliyotengenezwa kwa sababu za kinadharia huja baadaye kueleza mambo ya asili ambayo waliyoitengeneza hawakuwa hata wameyakusudia.
Mwanafizikia Eugene Wigner alitafakari juu ya jambo hili alipozungumzia ufanisi wa kushangaza wa hesabu katika sayansi ya asili.
Kila utabiri wa hali ya hewa,
kila picha ya kitabibu,
na kila satelaiti inayodumishwa kwenye njia yake
hutegemea uhusiano wa kushangaza kati ya akili yenye kufikiri na ulimwengu wenye mpangilio.
Sayansi isiyomhusisha Mungu inaweza kuelezea sehemu ya jambo hili.
Kiumbe kinachoelewa mazingira yake vizuri kina nafasi kubwa ya kuendelea kuishi.
Na jamii inaweza kukuza uwezo huo hadi kuwa sayansi kubwa.
Lakini bado swali linabaki:
Kwa nini akili iliyotengenezwa kwa ajili ya maisha ya kila siku inaweza kutumia hesabu kuchunguza chembe ndogo sana au galaksi zilizo mabilioni ya miaka ya nuru kutoka kwetu?
Imani kwa Mungu inatarajia ulimwengu wenye mpangilio na viumbe vinavyoweza kuuelewa kwa kiasi.
Katika lugha ya Biblia, Mungu ameuweka uumbaji katika mpangilio na amemuumba mwanadamu kwa mfano wake (Mwanzo 1:26–28; Zaburi 19:1–4).
Ujumbe wa Maisha: Ulinganifu kati ya mpangilio wa ulimwengu na uwezo wetu wa kuuelewa unaeleweka vizuri ikiwa vyote vina chanzo kimoja chenye hekima.
Ufahamu na uwezo wa kufikiri vinaendana na uhalisia wenye Akili
Ubongo unaweza kupimwa.
Unaweza kupigwa picha.
Unaweza kujeruhiwa.
Na unaweza kuchochewa.
Lakini picha ya ubongo haionyeshi rangi nyekundu inavyoonekana kwa mtu anayeiona.
Haionyeshi huzuni inavyohisiwa.
Wala haielezi kikamilifu kwa nini wimbo fulani unaweza kufungua ghafla kumbukumbu ya utotoni.
Mwanafalsafa David Chalmers aliliita hili “tatizo gumu” la ufahamu:
Kwa nini mwili wa nyama unazalisha hisia na uzoefu wa ndani?
Sayansi ya ubongo inaendelea kutufundisha mengi kuhusu mifumo na hali zinazohusiana na ufahamu.
Lakini uhusiano kati ya shughuli za ubongo na uzoefu wa ndani bado hazina maelezo kamili ya kwa nini uzoefu huo upo.
Wanaoshikilia kwamba kila kitu hatimaye ni cha kimaada (vitu vyenye sifa ya kuchukua nafasi na kubeba uzito) wana jibu linalostahili kusikilizwa:
Wanaamini kuwa kila kitu ni maada (vitu) tu wanafikiri ufahamu unajitokeza wenyewe pale ubongo unapokua na kuwa mgumu sana kueleweka.
Imani kwa Mungu haipingani na sayansi ya ubongo wala haijaribu kuchukua nafasi yake.
Badala yake, inaeleza kwamba akili ya mwanadamu si ajali iliyotokea kwenye ulimwengu usio na akili.
Chanzo cha ulimwengu wenyewe kina akili na kinajitambua.
Kuwepo kwa mawazo yetu hakushangazi ikiwa asili ya kila kitu ni hekima ya Mungu.
Ujumbe wa Maisha: Ufahamu wa binadamu unaeleweka vizuri zaidi tukiamini kuwa ulimwengu uliumbwa na Akili, badala ya kuamini kuwa akili ilijitokeza tu kama ajali isiyoelezeka.
Wajibu wa maadili unaonyesha kuna zaidi ya matakwa yetu
Hatuchukulii ukatili kama utamaduni tu uliopitwa na wakati.
Kumtesa mtoto kwa kujifurahisha ni kosa, hata kama watu wote wangeshangilia.
Tunapopinga utumwa,
rushwa,
unyanyasaji,
au mauaji ya halaiki,
tunaamini kuna kipimo cha haki kilicho juu ya hisia zetu, kura za wengi, au sheria za serikali.
Ni kweli tunaweza kukosea katika kupima nini ni sahihi na nini si sahihi.
Lakini tunaporekebisha makosa yetu, tunakubali kuwa kuna ukweli ulio bora na sahihi zaidi.
Sayansi na tamaduni zinaweza kueleza jinsi hisia zetu za maadili zilivyokua.
Lakini kueleza jinsi maadili yalivyoanza si sawa na kueleza kwa nini ni lazima tuyafuate.
Maelezo haya hayajibu kwa nini mtu anapaswa kuwa mwema hata pale ambapo kufanya uovu kunampa faida.
Baadhi ya wanafalsafa wasioamini Mungu wanakubali kuwa maadili ni sehemu ya asili ya ulimwengu.
Imani kwa Mungu inatoa maelezo tofauti:
Wema si sheria tu ya kubahatisha aliyoibuni Mungu.
Wala si sheria iliyo juu ya Mungu.
Badala yake, wema unatokana na tabia ya Mungu mwenyewe ya utakatifu, uaminifu, na upendo.
Na kila mwanadamu anastahili heshima kwa sababu ameumbwa kwa mfano wa Mungu (Mwanzo 1:27; Mika 6:8).
Ujumbe wa Maisha: Ikiwa baadhi ya mambo ni mema au mabaya kweli bila kujali wenye nguvu wanasema nini, basi dhamiri yetu inasikia sauti ya Muumba mtakatifu.
Kiu yetu ya maana inaweza kuwa dalili, si kosa
Binadamu hawatafuti tu chakula, usalama, na kuzaa.
Tunatunga nyimbo kwa ajili ya waliokufa.
Tunatafuta ukweli usiotupa faida ya haraka.
Tunatengeneza uzuri.
Tunatamani haki hata kama hatutaishi kuiona.
Jua linapotua,
tunapoabudu,
tunapopenda,
au tunaposimama kando ya kaburi,
wakati mwingine tunahisi maisha yana maana kubwa isiyopimika.
Hisia hii pekee haithibitishi kuwa Mungu yupo.
Kutamani kitu hakumaanishi kipo kweli.
Kiu pekee haithibitishi kuwa maji yapo.
Lakini bado ni swali la msingi:
Kwa nini viumbe wa ulimwengu huu wanatamani mambo zaidi ya kuishi tu—kama ukweli, wema, uzuri, na maana?
Sayansi na jamii zinaweza kueleza jinsi tamaa hizi zilivyoanza.
Imani kwa Mungu inauliza swali tofauti:
Tamaa hizi zinatuelekeza wapi?
Biblia inaonyesha binadamu akiwa na kiu ya Mungu aliye hai, huku ulimwengu ukisubiri kufanywa upya (Zaburi 42:1–2; Warumi 8:18–25).
Huenda kiu yetu ya ndani kabisa si kasoro ya akili zetu.
Labda ni hamu ya kurudi nyumbani tukiwa tunasubiri maisha yajayo.
Ujumbe wa Maisha: Usifanye kila hamu kuwa ufunuo, lakini pia usiamue mapema kwamba kiu ya ndani kabisa ya mwanadamu inatuelekeza kwenye kisima kisicho na maji.
Uzoefu wa Mungu unapaswa kupimwa, si kubezwa
Katika nyakati tofauti, watu wameeleza jinsi walivyokutana na Mungu:
kuguswa wakati wa sala,
kusukumwa kusamehe ghafla,
kuhisi faraja katikati ya ugonjwa,
kuwekwa huru kutoka kwenye vifungo vya tabia,
au kuona uzuri uliobadili maisha yao.
Ni kweli ushuhuda wa mtu unaweza kuwa na makosa.
Lakini hatupaswi kuupuuza ushuhuda wote kwa sababu tu ni wa binafsi.
Mambo mengi tunayojua kuhusu upendo,
maumivu,
tabia,
na historia
tunajifunza kupitia uzoefu wa watu wengine.
Hata hivyo, uzoefu wa kidini unaweza kuathiriwa na matarajio, majeraha ya moyo, hali ya akili, au udanganyifu.
Pia, dini mbalimbali zina madai yanayopingana.
Ndiyo maana umakini ni muhimu sana.
Uzoefu lazima upimwe kwa kuangalia ukweli wake, matunda yake mema, na uwezo wa kuchunguzwa waziwazi (1 Yohana 4:1; Mathayo 7:16–20).
Ushuhuda mmoja hauwezi kumthibitishia kila mtu kuwa Mungu yupo.
Lakini ushuhuda wa watu wengi unaweza kujenga ushahidi wa pamoja ulio imara.
Hasa pale uzoefu huo unapozalisha upendo, unyenyekevu, na utumishi, badala ya kiburi, udhibiti, au ubinafsi.
Ujumbe wa Maisha: Uzoefu binafsi usitumike kama ushahidi pekee, lakini pia usipuuzwe kabla ya kusikilizwa na kupimwa.
Katika Yesu, swali kuhusu Mungu linaingia ndani ya historia
Imani ya Kikristo haitegemei tu hisia kuwa kuna "nguvu fulani" huko juu.
Inamwelekeza mtu kwa Yesu wa Nazareti.
Yesu alikuwa mwalimu aliyetangaza Ufalme wa Mungu, kuwakaribisha waliotengwa, kukemea viongozi wabaya, na kusamehe dhambi (Marko 1:14–15; Luka 4:16–21).
Kuuawa kwake waziwazi chini ya Pontio Pilato kunaiweka imani hii katikati ya historia ya kweli—yenye watawala, migogoro, na damu (Marko 15:1–39).
Mtu anaweza kumwona Yesu kama nabii,
mwalimu mzuri wa maadili,
mwokozi aliyeshindwa,
au mtu wa kawaida aliyekuzwa tu na imani ya wafuasi wake baadaye.
Mawazo haya yanapaswa kuchunguzwa, si kupuuzwa.
Lakini Yesu anafanya swali kuhusu Mungu kuwa la karibu zaidi kwetu.
Vipi ikiwa tabia ya Muumba inaonekana kwa kuwapenda maadui,
kuwaponya waliovunjika moyo,
kusema ukweli mbele ya wenye nguvu,
na kujitoa kufa msalabani?
Ukristo hausemi kuwa kila janga lina uzuri uliojificha.
Unatoa jibu la kushangaza zaidi:
Mungu mwenyewe ameingia kwenye maumivu ya ulimwengu na kubeba ukatili wake (Wafilipi 2:5–11).
Ujumbe wa Maisha: Tukitaka kujua kama Mungu yupo na Mungu huyo ni wa namna gani, hatuwezi kukwepa kutazama maisha, matendo, na msalaba wa Yesu.
Ufufuo unazigeuza dalili kuwa mwaliko
Maandishi ya kwanza ya Kikristo hayaelezi ufufuo wa Yesu kama hadithi tu ya kuonyesha kuwa ushawishi wake uliendelea.
Paulo anaeleza kile alichopokea:
Yesu alikufa,
akazikwa,
akafufuliwa,
na akawatokea mashahidi na makundi ya watu (1 Wakorintho 15:3–8).
Injili zinaongeza ushuhuda wa kaburi tupu na watu kukutana na Yesu aliyefufuka.
Jambo la kushangaza ni jinsi Wakristo wa kwanza walivyobadili imani ya Kiyahudi kuhusu ufufuo.
Badala ya kuamini tu ufufuo wa wote siku ya mwisho, walianza kufundisha kuwa mtu mmoja—Yesu—tayari amefufuliwa.
N. T. Wright anaeleza kuwa ufufuo halisi wa mwili ndio sababu kuu ya mabadiliko haya makubwa.
Wengine wanapinga wazo hili.
Wanasema labda yalikuwa maono tu,
hadithi zilizotengenezwa,
au kuelewa vibaya mambo yaliyotokea.
Historia haiwezi kuuweka ufufuo kwenye maabara ili kuufanyia majaribio tena.
Na kila mtu anatoa maelezo kulingana na mambo anayoamini yanawezekana kutokea.
Lakini kusema tu “miujiza haipo” si jibu sahihi kama tunajiuliza iwapo Mungu yupo kweli.
Kama Yesu alifufuliwa, inamaanisha Muumba hajatelekeza ulimwengu wake.
Ufufuo haufuti kila machozi leo.
Lakini unathibitisha kuwa uovu na kifo havitashinda (Warumi 8:31–39; Ufunuo 21:1–5).
Ujumbe wa Maisha: Msingi mkuu wa Ukristo uko hapa: si kutoroka ulimwengu, bali Mungu anaufanya ulimwengu kuwa mpya kupitia Yesu aliyefufuka.
Hitimisho na Wito
Sababu hizi kumi si nyundo kumi zinazogonga msumari mmoja.
Zinafanana zaidi na madirisha tofauti tu yanayokuwezesha kuona picha ileile.
Ulimwengu huu unatufanya tuulize msingi wake ni nini.
Historia ya ulimwengu,
mazingira yanayoruhusu uhai,
na jinsi ulimwengu unavyoeleweka
vinafanya wazo la Muumba lifikiriwe kwa uzito.
Ufahamu,
wajibu wa maadili,
kiu ya maana,
na uzoefu wa kidini
vinatufanya tuulize ikiwa akili na utu vilitokea tu kwa bahati—au kama vina asili ya kina zaidi.
Kisha Yesu na ufufuo vinaipa hoja hii sura halisi na tumaini.
Lakini maswali magumu bado yapo.
Kwa nini Mungu mwema anaruhusu mateso makali?
Kwa nini wakati mwingine Mungu anaonekana amejificha?
Kwa nini watu wanaotafuta ukweli wanapata majibu tofauti?
Kuficha maswali haya hakufanyi imani kuwa ya kweli zaidi.
Biblia yenyewe inaonyesha kilio cha Ayubu,
swali la Zaburi, “Hata lini?”
na kilio cha Yesu msalabani.
Imani ya Kikristo si uhakika usioguswa na maumivu.
Ni kumwamini Yesu aliyeteswa na kufufuka, kuwa anatuonyesha ukweli kuhusu Mungu.
Kwa hiyo, chukua hatua hii moja.
Soma kitabu cha Luka taratibu ukiwa na daftari.
Andika mambo matatu:
Kipi kinanivutia kuhusu Yesu?
Kipi kinanisumbua?
Namuona Mungu wa namna gani kupitia kwake?
Kisha omba, hata kama bado huna uhakika:
“Mungu, kama upo, niongoze kwenye ukweli—na unipe ujasiri wa kuufuata popote utakapopeleka.”
Kusali hivi siyo kuacha kufikiri.
Ni kukubali swali lako liwe mwanzo wa kutafuta ukweli.
Sala Fupi
Muumba wa mbingu na dunia,
Unaijua imani yetu na mashaka yetu.
Tulinde dhidi ya majibu mepesi,
majivuno ya kujifanya tuna uhakika,
na hofu ya kweli.
Fungua akili zetu kwa nuru yako,
dhamiri zetu kwa wema wako,
na macho yetu yamwone Yesu.
Ikiwa unatuita,
tupe neema ya kusikia
na ujasiri wa kuitikia.
Amina.
Tuendeleze Mazungumzo
Ni sababu ipi kati ya hizi kumi inayokushawishi zaidi?
Na ni pingamizi lipi bado lina uzito mkubwa moyoni mwako?
Shiriki swali, uzoefu, au tofauti yako.
Mazungumzo ya kweli si adui wa imani.
Yanaweza kuwa mojawapo ya njia ambazo imani hujifunza kuona kwa uwazi zaidi.
Makala ijayo: Uumbaji Unashuhudia: Sababu Kumi za Kuamini
Vyanzo na Usomaji Zaidi
- NASA, Cosmic History.
- Arvind Borde, Alan H. Guth na Alexander Vilenkin, “Inflationary Spacetimes Are Not Past-Complete”.
- Luke A. Barnes, “The Fine-Tuning of the Universe for Intelligent Life”, Publications of the Astronomical Society of Australia 29 (2012): 529–564.
- Eugene P. Wigner, “The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences”, Communications on Pure and Applied Mathematics 13 (1960): 1–14.
- David J. Chalmers, “Facing Up to the Problem of Consciousness”, Journal of Consciousness Studies 2.3 (1995): 200–219.
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, “Cosmological Argument”, “Fine-Tuning”, “Moral Arguments for the Existence of God”, “Religious Experience” na “The Problem of Evil”.
- N. T. Wright, “Christian Origins and the Resurrection of Jesus”.
Kuwa wa kwanza kuacha maoni.