Uumbaji Unamshuhudia Mungu

Utangulizi

Je, kweli sayansi na imani ni maadui?

Je, ni lazima tufunge Biblia kabla ya kufungua darubini?

Sayansi inapoeleza jinsi mvua inavyonyesha, nyota zinavyowaka, au viumbe vinavyobadilika, je, imemwondoa Mungu?

Utangulizi

Mwanafunzi anaingia maabara akiwa na maswali kuhusu seli, sayari, na umri wa ulimwengu.

Siku ya ibada, mwanafunzi huyo huyo anaingia kanisani na maswali kuhusu Mungu.

Wengi wamefundishwa kuiona milango hii miwili kama inayoenda pande zinazopingana.

Sayansi, tunaambiwa, hutegemea ushahidi.

Imani huanza pale ushahidi unapoishia.

Lakini mtazamo huu ni mwembamba mno.

Sayansi ni mfumo makini wa kuchunguza mienendo na historia ya ulimwengu asilia.

Imani ya Kikristo inatoa mtazamo mpana zaidi: kwamba ulimwengu tunaouchunguza ni uumbaji—halisi, wenye mpangilio, na unaopendwa na Mungu.

Biblia si kitabu cha maabara.

Wala darubini haiwezi kutuambia kwa nini ulimwengu upo, kusudi la maisha ni lipi, au mwanadamu ana wajibu gani kwa mwenzake.

Sayansi na imani hukutana katika baadhi ya mambo.

Lakini haziulizi maswali yanayofanana kila wakati.

Hivyo, ujumbe wa makala hii ni wa kiasi, lakini una uzito:

Uumbaji haumthibitishi Mungu kama ambavyo kipimajoto humaliza ubishi kuhusu joto.

Uumbaji unatoa ushuhuda.

Kuwapo kwake,

mpangilio wake,

uwezo wake wa kutegemeza uhai,

uzuri wake,

na jinsi unavyoweza kueleweka kwa akili zetu

vinafanya imani kwa Muumba iwe jambo la kuchukuliwa kwa uzito mkubwa.

Sababu hizi kumi zinajenga hoja kwa pamoja.

Hakuna sababu moja inayobeba uzito wote peke yake.

Wala hakuna inayotupa uhalali wa kupindisha ushahidi wa kisayansi ili kutetea mtazamo tunaoupendelea.

Badala yake, zinatualika kuutazama ulimwengu kwa macho wazi na moyo uliojaa mshangao.

Sayansi na imani huuliza maswali tofauti, ingawa yanahusiana

Sayansi huuliza:

Maada (matter) hufanyaje kazi?

Galaksi huundwaje?

Magonjwa hueneaje?

Uhai umebadilikaje kwa muda?

Majibu yake hujengwa kwa uchunguzi, majaribio, na ushahidi unaoweza kupimwa.

Imani ya Kikristo huuliza maswali tofauti lakini yanayohusiana:

Kwa nini kuna ulimwengu kabisa?

Kwa nini ulimwengu unaweza kuchunguzwa kwa akili?

Je, una kusudi?

Na sisi tunapaswa kuishi kwa namna gani ndani yake?

Kuuliza nani aliyetunga wimbo hakufuti umuhimu wa kuchunguza mawimbi ya sauti.

Kupima nyuzi za gitaa kunaweza kutuambia jambo la kweli kuhusu ala hiyo, lakini hakutuelezi kila jambo lenye maana kuhusu muziki.

Tofauti hii isiwe kisingizio cha uvivu wa kufikiri.

Baadhi ya madai ya kidini yanagusa historia na ulimwengu unaoonekana.

Kwa hiyo waamini hawapaswi kuukimbia ushahidi.

Lakini mbinu ya kisayansi, kwa asili yake, imeundwa kuchunguza sababu na michakato ya kiasili ndani ya ulimwengu unaoweza kuonekana na kupimwa.

Kufanya kazi hiyo vizuri hakumthibitishi wala kumkanusha moja kwa moja Muumba aliye juu ya uumbaji.

Baraza la Taifa la Sayansi la Marekani pia linatofautisha kati ya maelezo ya kisayansi na uelewa wa kidini, huku likieleza kwamba kukubali mageuzi kunaweza kuendana na imani ya kidini.

Ujumbe wa Maisha: Humheshimu Mungu kwa kutouogopa uchunguzi wa kweli; na huiheshimu sayansi kwa kutoilazimisha ijibu kila aina ya swali.

Ulimwengu unaweza kueleweka na akili ya mwanadamu

Ulimwengu si lundo la matukio yasiyohusiana.

Kuanzia mwendo wa sayari hadi kemia ya jani, mifumo inayojirudia inaweza kuelezwa kwa hesabu na kupimwa katika maeneo na tamaduni tofauti.

Kanuni iliyoandikwa Dar es Salaam inaweza kusaidia kutabiri kupatwa kwa jua kutakakoonekana maelfu ya kilomita kutoka hapo.

Sayansi hufanikiwa kwa sababu ulimwengu una mpangilio wa kutosha kiasi kwamba uchunguzi makini unaweza kugundua mifumo inayodumu.

Mpangilio huo pekee haumthibitishi Mungu.

Mtu mwenye shaka anaweza kusema tunaona ulimwengu wenye utaratibu kwa sababu ulimwengu usioruhusu waangalizi usingekuwa na mtu wa kuutazama.

Hoja hiyo inastahili kusikilizwa.

Lakini bado swali kubwa linabaki:

Kwa nini uhalisia una muundo unaoweza kueleweka kwa akili?

Na kwa nini akili zilizotokea ndani ya ulimwengu huo zina uwezo wa kuuelewa kwa kina hivyo?

Maono ya Biblia yanatarajia mkutano huo.

Uumbaji unatokana na hekima na Neno la Mungu.

Na wanadamu wanaitwa kuutaja, kuutunza, na kujifunza kuuelewa (Mwanzo 1:26–28; Mithali 3:19; Yohana 1:1–3).

Ujumbe wa Maisha: Ugunduzi wa kweli unawezekana kwa sababu chini ya mambo yote hakuna vurugu tupu; tunaishi katika ulimwengu wenye mpangilio ambao akili inaweza kuuchunguza na kuuelewa.

Kanuni na mazingira ya ulimwengu huruhusu uhai kustawi

Uhai unategemea mtandao wa hali nyingi zinazokutana kwa namna ya kushangaza.

Maada (matter) lazima iwe thabiti.

Nyota lazima zidumu kwa muda wa kutosha.

Kemia lazima iwe na uwezo wa kutengeneza molekuli tata.

Na ulimwengu lazima uwe na historia inayoruhusu hali hizo kukua na kuzaa uhai.

Wanafizikia bado wanajadili namna bora ya kuelewa kile kinachoitwa fine-tuning—uwiano mwembamba wa baadhi ya sheria, thamani za kifizikia, na hali za mwanzo za ulimwengu.

Maelezo mbalimbali yamependekezwa:

huenda kuna sheria ya kina zaidi ya fizikia,

huenda kuna athari ya uteuzi wa mwangalizi (observer selection effect),

huenda kuna malimwengu mengi (multiverse),

huenda kuna kusudi la Muumba,

au huenda jibu kamili bado hatujalijua.

Mkristo hahitaji kujifanya kwamba mjadala huu umekwisha.

Lakini pia kuwapo kwa ulimwengu unaoruhusu uhai si jambo lisilo na uzito.

Fikiria umeingia eneo kavu kisha ukakuta udongo,

mbegu,

jua,

maji,

na mvua

vyote vikikutana katika bustani moja.

Unaweza kuchunguza kila kimoja kwa undani bila kupoteza mshangao wa kuona jinsi vyote vinavyoshirikiana.

Fine-tuning si uthibitisho wa haraka wa kihesabu kwamba Mungu yupo.

Lakini inaingia vizuri ndani ya imani kwamba uumbaji umekusudiwa kuwa wenye kuzaa matunda.

Mwanzo unaonyesha maeneo yakipangwa na kujazwa uhai.

Zaburi hujibu wingi huo wa uhai kwa sifa (Mwanzo 1:11–25; Zaburi 104:10–24).

Ujumbe wa Maisha: Acha maswali yaliyo wazi yabaki wazi, lakini usiruhusu tahadhari ya kiakili izime mshangao mbele ya ulimwengu unaoweza kuzaa bustani, twiga, na akili ya mwanadamu.

Mwanzo wa ulimwengu huamsha swali la utegemezi

Kosmolojia ya sasa inaeleza ulimwengu unaopanuka, ambao historia yake tunayoiona inarudi nyuma takribani miaka bilioni 13.8 hadi hali ya awali yenye joto na msongamano mkubwa sana.

Maelezo hayo ya kisayansi si picha iliyopigwa na kamera wakati wa Mwanzo 1.

Wala nadharia ya Big Bang haipaswi kutumiwa kama mstari rahisi wa kuthibitisha Biblia.

Wanasayansi bado wanachunguza masuala kama upanuzi wa kasi wa awali wa ulimwengu, asili ya kikuwanta (Quantum nature), na hata maana ya neno “kabla” ikiwa muda wenyewe ni sehemu ya jambo linalochunguzwa.

Lakini kueleza historia ya awali ya ulimwengu hakuondoi swali la ndani zaidi:

Kwa nini kuna uhalisia wa kimaumbile kabisa?

Hata kama siku moja nadharia fulani ingeonyesha kwamba ulimwengu hauna mwanzo wa wakati, bado tungeweza kuuliza juu ya utegemezi wake wa mwisho.

Imani ya Kikristo katika uumbaji haisemi tu kwamba Mungu aliwasha cheche zamani sana kisha akaondoka.

Inasema kwamba kila kitu, katika kila wakati, kinapokea kuwapo kwake kutoka kwa Mungu:

“Vitu vyote hushikana katika yeye” (Wakolosai 1:16–17).

Taa haitegemei umeme wakati wa kuwashwa tu.

Inaendelea kuutegemea katika kila sekunde inayotoa mwanga.

Ujumbe wa Maisha: Imani katika uumbaji haiishii kwenye dakika ya kwanza ya ulimwengu; inaona zawadi ya Mungu chini ya kila dakika ya kuwapo kwake.

Mageuzi yanaweza kueleza mchakato bila kumwondoa Muumba

Sayansi ya mageuzi inatusaidia kuelewa jinsi viumbe wanavyochangia asili moja, wanavyotofautiana kinasaba, wanavyoendana na mazingira, na kwanini wako wa aina nyingi.

Wakristo wametafsiri Mwanzo kwa namna tofauti.

Lakini ushahidi uliojengeka kwa uangalifu haupaswi kuitwa kutokuamini kwa sababu tu unatikisa tafsiri tuliyoizoea.

Mungu anapotupatia nafaka kupitia udongo,

mvua,

mizizi,

na muda,

hatusemi kwamba michakato hiyo imemnyang'anya Mungu kazi yake.

Kueleza mchakato si kugundua muumba mwingine anayeshindana na Mungu.

Hata hivyo, maswali halisi ya kitheolojia yanabaki.

Mwanadamu ana nafasi gani ya kipekee?

Dhambi inaingiaje katika simulizi?

Tunayaelewaje mateso na kifo?

Na maandiko ya Mwanzo yalikuwa yakizungumza kwa namna gani ndani ya mazingira yake ya kale?

Maswali hayo yanahitaji usomaji makini wa Biblia, si kauli mbiu za pande mbili.

Mwanzo unatangaza kwamba jua,

mwezi,

bahari,

wanyama,

na wanadamu

si miungu.

Vyote ni viumbe.

Ulimwengu ni mwema.

Na wanadamu wamepewa wito wa kifalme na kikuhani ndani yake (Mwanzo 1:1–31).

Sayansi inaweza kufuatilia historia ya viumbe.

Maandiko yanatuambia huu ni ulimwengu wa nani na tunaitwa kuwa watu wa namna gani ndani yake.

Ujumbe wa Maisha: Usimtumie Mungu kuziba mapengo ya kile tusichokijua pekee. Mwamini kama Bwana wa michakato inayoeleweka na mafumbo yote ambayo hayajatatuliwa.

Biblia huuita uumbaji shahidi, si mbadala wa uchunguzi

“Mbingu zauhubiri utukufu wa Mungu,” anaimba mtunga-zaburi (Zaburi 19:1).

Haimaanishi kwamba anga linatoa mhadhara wa fizikia.

Ushuhuda wa uumbaji unafanana zaidi na muziki kuliko hati ya mahakamani:

ni wa kweli,

unasikika hadharani,

lakini unaweza kupuuzwa au kueleweka vibaya.

Paulo pia anasema nguvu na uungu wa Mungu huonekana katika vitu vilivyoumbwa, huku akionya kwamba wanadamu wanaweza kuipotosha kweli na kuvigeuza viumbe kuwa sanamu (Warumi 1:18–25).

Hapo tunaepushwa na makosa mawili.

Kwanza, tusilazimishe kila ugunduzi wa kisayansi kuwa ujumbe wa siri uliofichwa ndani ya Biblia.

Pili, tusidhani kwamba kadiri tunavyopata maelezo ya kina zaidi, ndivyo mshangao unavyokuwa wa kizamani.

Kujua maji yanavyovukiza,

yanavyoganda kuwa mawingu,

na hatimaye kunyesha

hakufanyi mvua ya kwanza baada ya ukame ipungue thamani.

Wakati mwingine maelezo yanatufundisha kushangaa zaidi.

Mwanasayansi anaweza kulieleza wingu.

Mkulima anaweza kuipokea mvua kwa shukrani.

Wote wanaitikia ulimwengu uleule, lakini katika viwango tofauti.

Ujumbe wa Maisha: Uumbaji haukutaki uache kuuchunguza. Unakuita kuuchunguza bila kusahau kushukuru.

Uzuri na mshangao husema zaidi ya matumizi

Ulimwengu usingelazimika kuonekana mzuri ili kutuwezesha kuishi.

Lakini mara kwa mara tunakutana na uzuri unaozidi matumizi yake ya moja kwa moja:

rangi za nebula,

wimbo wa ndege kabla ya mapambazuko,

umbo la komeo la baharini,

au uso wa mtoto anayeanza kutabasamu.

Lakini uzuri si simulizi lote.

Maumbile yanaweza pia kutisha.

Vimbunga,

vimelea vya magonjwa,

matetemeko ya ardhi,

na kutoweka kwa aina za viumbe

havituruhusu kuzungumza kuhusu dunia kana kwamba haina majeraha.

Imani ya Biblia inashikilia kweli zote mbili kwa pamoja.

Uumbaji unaugua.

Lakini pia unasubiri kuwekwa huru (Warumi 8:18–23).

Kwa hiyo uzuri wake si njia ya kukataa maumivu.

Ni ishara inayong'aa katikati yake.

Uzuri unapotusimamisha njiani, mara nyingi tunafanya zaidi ya kuhesabu faida ya kuishi.

Tunaupokea ulimwengu, hata kwa muda mfupi, kama zawadi.

Dirisha la kanisa lililopasuka bado linaweza kupokea mwanga wa asubuhi.

Vivyo hivyo, uumbaji uliojeruhiwa bado unaweza kubeba alama za utukufu huku ukilia kuponywa.

Ujumbe wa Maisha: Acha uzuri ukupeleke zaidi ya tamaa ya kumiliki. Uupokee kama zawadi, uutunze kama amana, na usikie ndani yake ahadi kwamba uharibifu hautakuwa neno la mwisho.

Uwezo wa mwanadamu kuuelewa uumbaji nao ni wa kushangaza

Tumetengenezwa kwa mavumbi ya ardhi.

Lakini tunaweza kuuliza nyota huzaliwaje.

Kaboni,

maji,

kumbukumbu,

lugha,

dhamiri,

na mawazo

hukutana ndani ya kiumbe anayeweza kuchora ramani ya jenomu na kumlilia rafiki aliyekufa.

Sayansi ya ubongo ina haki ya kuchunguza michakato ya kimwili inayohusika katika kufikiri.

Imani ya Kikristo haina sababu ya kuukataa mwili wetu.

Biblia humwona mwanadamu kama kiumbe wa udongo aliye hai kwa pumzi aliyopewa na Mungu (Mwanzo 2:7).

Lakini hata ramani kamili ya shughuli za ubongo isingejibu kila swali.

Isingetuambia yenyewe kama imani fulani ni ya kweli.

Isingeamua kama ahadi imetunzwa.

Wala isingeweza kueleza kwa nini mwanadamu ana heshima isiyoweza kununuliwa au kuuzwa.

Maelezo katika kiwango kimoja hayafuti maana katika kiwango kingine.

Kuitwa sura ya Mungu ni kupewa wito:

kumwakilisha Mungu kwa hekima na upendo ndani ya uumbaji (Mwanzo 1:26–28).

Kwa hiyo maarifa yetu si leseni ya uporaji.

Ni vifaa vya huduma.

Ujumbe wa Maisha: Akili inayouchunguza ulimwengu na mikono inayoutunza imepewa wito mmoja: kuujua uumbaji kwa kweli na kuuhudumia kwa uaminifu.

Historia ya sayansi na imani si vita virefu visivyokatika

Migogoro halisi imetokea.

Taasisi za dini zimewahi kukosea.

Na wakati mwingine viongozi wa kidini wamepinga ushahidi au wametetea tafsiri zao kwa uhakika uliopita kile ushahidi ungeweza kubeba.

Makosa hayo yanapaswa kukiriwa, si kufunikwa.

Lakini simulizi maarufu kwamba sayansi na imani zimekuwa katika vita visivyokoma halielezi historia yote.

Waamini wamefanya kazi ndani ya sayansi.

Na maendeleo ya kisayansi yametokea katika jamii zenye misingi mbalimbali ya kidini na kifalsafa.

Georges Lemaître, aliyesaidia kuendeleza wazo lililokuwa msingi muhimu wa kosmolojia ya kisasa ya Big Bang, alikuwa mwanafizikia na pia padre Mkatoliki.

Maisha yake hayathibitishi Ukristo.

Wala hayathibitishi kosmolojia kwa sababu alikuwa padre.

Yanatuonyesha jambo dogo lakini muhimu:

Mtu anaweza kufanya sayansi kwa umakini mkubwa na wakati huohuo kuishi imani kwa kina bila kuigawa akili vipande viwili.

Mara nyingi, ugomvi wa kweli haupo kati ya uchunguzi wa kisayansi na maandiko ya Biblia.

Unaweza kuwa kati ya tafsiri mbaya na ushahidi wa kweli.

Au kati ya unyenyekevu wa kisayansi na falsafa inayotaka sayansi ijibu kila swali la uhalisia.

Kila upande unahitaji unyenyekevu pale kiburi kinapokimbia mbele ya maarifa.

Ujumbe wa Maisha: Epuka migogoro ya kutengenezwa. Tafuta ukweli kwa kuwa tayari kurekebisha uelewa wako wa Biblia, na uwe na ujasiri wa kuhoji mawazo yanayotumia jina la sayansi isivyo sahihi.

Uumbaji unatuita kuwajibika na kutazamia uumbaji mpya

Hata mtu asiyeamini kwamba dunia ina Muumba anaweza kutetea utunzaji wake kwa sababu ya uhai, uzuri, haki, na wajibu wetu kwa vizazi vijavyo.

Wakristo wanaweza kufanya kazi pamoja na watu hao kwa moyo mmoja.

Lakini imani katika uumbaji inaongeza ukiri wenye madai makubwa:

Dunia ni ya Mungu.

Mamlaka yetu tumeazimwa.

Na majirani zetu ni pamoja na vizazi ambavyo bado havijazaliwa (Zaburi 24:1; Mwanzo 2:15).

Kwa hiyo uchafuzi,

ubadhirifu,

na kuharibu makazi ya viumbe

si makosa ya kiufundi tu.

Yanaweza kuwa ishara za kushindwa kupenda.

Simulizi la Kikristo pia haliishii na roho zikitoroka duniani.

Yesu aliyefufuka ndiye mwanzo wa uumbaji mpya wa Mungu.

Upeo wa Biblia ni ufufuo na dunia iliyoponywa ambamo Mungu anakaa pamoja na wanadamu (1 Wakorintho 15:20–28; Ufunuo 21:1–5).

Tumaini hilo halitupi ruhusa ya kuipuuza dunia.

Tumaini la kupona mwili halitupi ruhusa ya kuutia sumu.

Vivyo hivyo, tumaini la uumbaji mpya linatutuma maabarani,

mashambani,

madarasani,

majumbani,

na katika maisha ya jamii

tukiwa watu wanaoamini kwamba Mungu anakusudia kuvifanya vitu vyote kuwa vipya.

Ujumbe wa Maisha: Ushuhuda wa uumbaji unakuwa wito: mwabudu Muumba, mpende jirani yako, na uitunze dunia kama shamba ambalo mbegu za wakati ujao wa Mungu tayari zinaanza kupandwa.

Hitimisho na Wito

Sayansi na imani ya Kikristo zinaweza kugongana pale mojawapo inapotumiwa vibaya.

Usomaji wa Biblia usio tayari kusikiliza ushahidi unaweza kukataa mambo ambayo yanahitaji kuchunguzwa kwa uaminifu.

Kwa upande mwingine, falsafa inaweza kutumia jina la sayansi kudai kwamba kila kitu kisichoweza kupimwa hakipo.

Hatulazimiki kuchagua njia yoyote kati ya hizo.

Ulimwengu unaweza kuchunguzwa kwa nidhamu na kutazamwa kwa mshangao kwa wakati mmoja.

Uumbaji unashuhudia kwa:

kuwapo kwake,

namna unavyoweza kueleweka,

uwezo wake wa kuzaa uhai,

uzuri wake,

na hata kilio chake ambacho bado hakijanyamazishwa.

Ushuhuda wake si kelele inayotulazimisha kuamini.

Unafanana zaidi na mapambazuko yanayoingia chumbani.

Kuna mwanga wa kutosha kuona.

Lakini mtu aliyeazimia kubaki gizani bado anaweza kufunga pazia.

Imani ya Kikristo inamtaja chanzo cha mwanga huo:

Mungu anayeumba kwa hekima,

anayevishikilia vitu vyote katika Mwana,

anayetoa uhai kwa Roho,

na anayeahidi kufanya mbingu na nchi kuwa mpya.

Kwa hiyo chukua hatua moja ya vitendo.

Soma Mwanzo 1, Zaburi 19, Zaburi 104, na Warumi 8 pamoja na maelezo yanayoaminika kuhusu historia ya ulimwengu au ya viumbe.

Usikimbilie kufanya upande mmoja unyamazishe mwingine.

Uliza:

Maandishi haya yanajaribu kuniambia nini?

Ushahidi huu wa kisayansi unajaribu kueleza nini?

Kisha toka nje.

Litazame jani kwa makini.

Angalia anga la usiku.

Au mtazame jirani yako usoni.

Mwaliko si kushinda mabishano tu.

Ni kuwa mtu makini zaidi,

mwenye shukrani zaidi,

mwaminifu zaidi kwa kweli,

na anayewajibika zaidi ndani ya ulimwengu wa Mungu.

Ombi

Muumba wa mbingu na nchi,

utuokoe na imani yenye woga na maarifa yenye kiburi.

Tupe ujasiri wa kufuata ushahidi,

unyenyekevu wa kukiri yale tusiyoyajua,

na hekima ya kutambua vipawa vyako.

Tufundishe kuuchunguza ulimwengu wako bila kuupora,

kuupokea uzuri wake bila kuuabudu,

na kuwatumikia viumbe na majirani zetu

tukingojea siku utakavyovifanya vitu vyote kuwa vipya.

Amina.

Ni sehemu gani ya uumbaji inayokuamsha mshangao mkubwa—au kukuachia swali gumu?

Shiriki swali lako, uzoefu, au ushuhuda ili mazungumzo yaendelee kwa uaminifu na neema.

Makala iliyopita: Mungu Yupo: Sababu Kumi za Kuamini Makala ijayo: Wanadamu Wameumbwa kwa Sura ya Mungu: Sababu Kumi za Kuamini

Vyanzo Vilivyotumiwa

1. National Academy of Sciences and Institute of Medicine. Science, Evolution, and Creationism. Washington, DC: The National Academies Press, 2008. Science, Evolution, and Creationism Chanzo hiki kimetumiwa hasa katika mjadala kuhusu tofauti kati ya maelezo ya kisayansi na madai ya kidini, pamoja na uhusiano kati ya mageuzi na imani.
2. NASA Science. “Cosmic History.” Cosmic History Chanzo hiki kimetumiwa kwa maelezo kuhusu historia ya ulimwengu unaoonekana, upanuzi wake, na umri wake wa takribani miaka bilioni 13.8.
3. NASA Science. “Early Universe.” Early Universe Chanzo hiki kinatoa maelezo ya ziada kuhusu ulimwengu wa awali na utafiti wa kisasa unaohusu hatua za mwanzo za historia ya ulimwengu.
4. American Museum of Natural History. “Georges Lemaître, Father of the Big Bang.” Georges Lemaître, Father of the Big Bang Chanzo hiki kimetumiwa katika sehemu inayomhusu Georges Lemaître—mwanafizikia na padre Mkatoliki aliyesaidia kuendeleza wazo lililokuwa msingi muhimu wa kosmolojia ya kisasa ya Big Bang.
5. Maandiko ya Biblia Yaliyotumika Mwanzo 1:1–31; Mwanzo 2:7, 15; Zaburi 19:1; Zaburi 24:1; Zaburi 104:10–24; Mithali 3:19; Yohana 1:1–3; Warumi 1:18–25; Warumi 8:18–23; 1 Wakorintho 15:20–28; Wakolosai 1:16–17; Ufunuo 21:1–5.