Uumbaji Unamshuhudia Mungu: Sababu Kumi za…

Je, kweli sayansi na imani ni maadui?

Utangulizi

Je, ni lazima tufunge Biblia kabla ya kufungua darubini?

Sayansi inapoeleza mvua inavyonyesha, nyota zinavyowaka, au viumbe vinavyobadilika, je, imemwondoa Mungu?

Mwanafunzi anaingia maabara akiwa na maswali kuhusu seli, sayari, na umri wa ulimwengu. Siku ya ibada, mwanafunzi huyo anaingia kanisani akiwa na maswali kuhusu Mungu. Wengi wamefundishwa kuona milango hiyo miwili kama njia zinazoelekea pande tofauti. Sayansi, tunaambiwa, ni ya ushahidi; imani huanza pale ushahidi unapokoma.

Picha hiyo imechorwa kwa mistari michache mno. Sayansi ni njia yenye nidhamu ya kuchunguza mifumo, michakato, na historia ya ulimwengu wa asili. Imani ya Kikristo inatoa dai pana zaidi: ulimwengu unaochunguzwa na sayansi ni uumbaji—halisi, wenye utaratibu, unaomtegemea Mungu, na unaopendwa naye. Biblia si kitabu cha maabara. Darubini nayo haiwezi kutuambia kwa nini kuna kitu badala ya kutokuwapo kwa kitu, wala mwanadamu anapaswa kuishi kwa namna gani. Maswali hayo hukutana mahali fulani, lakini hayafanani yote.

Kwa hiyo dai la makala hii ni la kiasi, lakini lina uzito. Uumbaji haulazimishi imani kwa namna kipimajoto kinavyomaliza ubishi kuhusu joto. Uumbaji unatoa ushuhuda. Kuwapo kwake, utaratibu wake, uwezo wake wa kuzaa uhai, uzuri wake, na namna unavyoeleweka na akili vinaifanya imani kwa Muumba iwe na msingi wa kuchukuliwa kwa uzito. Sababu hizi kumi zinajenga hoja kwa pamoja. Hakuna moja inayobeba mzigo wote, wala hakuna inayotupa ruhusa ya kupindisha ushahidi wa kisayansi. Zinatualika tuutazame ulimwengu kwa macho yaliyo wazi na moyo unaojua kushangaa.

1. Sayansi na imani huuliza maswali tofauti yanayogusana

Sayansi huuliza maada inafanyaje kazi, galaksi huundwaje, magonjwa hueneaje, na uhai umebadilikaje kwa muda. Majibu yake hujengwa kwa uchunguzi unaoweza kupimwa. Imani ya Kikristo huuliza kwa nini kuna ulimwengu kabisa, kwa nini unaweza kuchunguzwa kwa akili, kama una kusudi, na namna tunavyopaswa kuishi ndani yake. Kuuliza nani aliyetunga wimbo hakufuti uchunguzi wa mawimbi ya sauti. Kupima nyuzi za gitaa kunatuambia jambo la kweli, lakini si kila jambo lenye maana kuhusu muziki.

Tofauti hii isiwe kisingizio cha uvivu wa kufikiri. Baadhi ya madai ya kidini hugusa historia na ulimwengu unaoonekana; waamini hawapaswi kuukimbia ushahidi. Hata hivyo, mbinu ya kisayansi imeundwa kuchunguza visababishi vya kiasili vinavyoweza kuonekana na kupimwa. Kwa kufanya kazi yake vizuri, haiwezi yenyewe kumwona wala kumkanusha Muumba aliye juu ya uumbaji. Baraza la Taifa la Sayansi la Marekani pia linatofautisha maelezo ya kisayansi na uelewa wa kidini, huku likikiri kwamba kukubali mageuzi kunaweza kuendana na imani ya kidini.[^1]

Ujumbe wa Maisha: Humheshimu Mungu unapofanya uchunguzi wa kweli bila woga; na huiheshimu sayansi usipoilazimisha ijibu kila aina ya swali.

2. Ulimwengu unaweza kueleweka na akili ya mwanadamu

Ulimwengu si lundo la matukio yasiyohusiana. Kuanzia mwendo wa sayari hadi kemia ya jani, mifumo inayojirudia inaweza kuelezwa kwa hesabu na kupimwa katika tamaduni tofauti. Kanuni iliyoandikwa Dar es Salaam inaweza kusaidia kutabiri kupatwa kwa jua kutakakoonekana maelfu ya kilomita mbali. Sayansi hufanikiwa kwa sababu maumbile yana utaratibu wa kutosha kiasi kwamba uchunguzi wenye subira unaweza kupata njia.

Utaratibu huo pekee haumthibitishi Mungu. Mtu mwenye shaka anaweza kusema tunaona ulimwengu wenye mpangilio kwa sababu ulimwengu usiofaa kwa waangalizi usingekuwa na mtu wa kuutazama. Jibu hilo linastahili kusikilizwa. Lakini bado linaacha swali zito mezani: kwa nini uhalisia una muundo wa kiakili, na kwa nini akili zilizozaliwa ndani yake zinaweza kuuelewa? Maono ya Biblia yanatarajia mkutano huo. Ulimwengu unatokana na hekima na Neno la Mungu; wanadamu wanaitwa kuutaja, kuutunza, na kuuelewa (Mwanzo 1:26–28; Mithali 3:19; Yohana 1:1–3).

Ujumbe wa Maisha: Ugunduzi wa kweli unawezekana kwa sababu chini ya mambo yote hakuna vurugu tupu; kuna ulimwengu ambamo akili inaweza kukutana na maana.

3. Kanuni na mazingira ya ulimwengu huruhusu uhai kustawi

Uhai unategemea mtandao wa hali zinazokutana kwa namna ya kushangaza: maada iliyo thabiti, nyota zinazodumu muda mrefu, kemia inayoweza kutengeneza molekuli tata, na historia ya ulimwengu ambamo vitu hivyo vinaweza kutokea. Wanafizikia bado wanajadili namna ya kuelewa kile kinachoitwa fine-tuning—uwiano mwembamba wa baadhi ya kanuni, thamani za kifizikia, na hali za mwanzo. Baadhi hutafuta sheria ya kina zaidi ya fizikia; wengine huzungumzia athari ya uteuzi wa waangalizi, malimwengu mengi, kusudi la Muumba, au jibu ambalo bado hatujaliona. Mkristo asijifanye mjadala umekwisha.

Hata hivyo, kuwapo kwa ulimwengu unaoruhusu uhai si jambo tupu kiroho. Fikiria umefika nchi kavu halafu ukakuta kisima, mbegu, udongo, jua, na mvua vimekutana katika bustani moja. Unaweza kuchunguza kila kimoja bila kupoteza mshangao wa kuona vyote vikiwa pamoja. Fine-tuning si uthibitisho wa haraka wa kihesabu kwamba Mungu yupo. Lakini inaingia vizuri katika imani kwamba uumbaji umekusudiwa kuzaa matunda. Mwanzo unaonyesha nafasi zilizopangwa kisha kujazwa uhai; Zaburi hujibu wingi huo kwa sifa (Mwanzo 1:11–25; Zaburi 104:10–24).

Ujumbe wa Maisha: Acha maswali yaliyo wazi yabaki wazi, lakini usiruhusu tahadhari ya kiakili izime mshangao mbele ya ulimwengu unaoweza kuzaa bustani, twiga, na akili ya mwanadamu.

4. Mwanzo wa ulimwengu huamsha swali la utegemezi

Kosmolojia ya sasa inaeleza ulimwengu unaopanuka, ambao historia yake inayoonekana inarudi nyuma takribani miaka bilioni 13.8 hadi hali ya awali iliyokuwa na joto na msongamano mkubwa sana.[^2] Maelezo hayo ya kisayansi si kamera iliyorekodi Mwanzo 1. Nadharia ya Big Bang haipaswi kutumiwa kama mstari mmoja wa kuthibitisha Biblia. Wanasayansi bado wanachunguza upanuzi wa kasi wa awali, uwezekano wa asili ya kikuwanta, na hata maana ya kusema “kabla” ikiwa muda wenyewe ni sehemu ya simulizi.

Lakini kueleza historia ya mapema ya ulimwengu hakuondoi swali la kifalsafa: kwa nini kuna uhalisia wa kimaumbile kabisa? Hata kama siku moja mtindo fulani ungeonyesha ulimwengu hauna mwanzo wa wakati, bado tungeweza kuuliza juu ya utegemezi wake wa mwisho. Uumbaji katika imani ya Kikristo si dai kwamba Mungu aliwasha cheche zamani kisha akaondoka. Ni kukiri kwamba kila kitu, kila wakati, kinapokea kuwapo kwake kutoka kwa Mungu: “vitu vyote hushikana katika yeye” (Wakolosai 1:16–17). Taa haitegemei umeme wakati wa kuwashwa tu, bali katika kila sekunde inayoendelea kutoa mwanga.

Ujumbe wa Maisha: Imani katika uumbaji haiishii kwenye dakika ya kwanza ya ulimwengu; inaona zawadi ya Mungu chini ya kila dakika.

5. Mageuzi yanaweza kueleza mchakato bila kumwondoa Muumba

Biolojia ya mageuzi inatoa maelezo yenye nguvu kuhusu asili ya pamoja ya viumbe, tofauti za kijenetiki, uteuzi wa asili, na wingi wa aina za uhai. Wakristo wametafsiri Mwanzo kwa njia tofauti, lakini si vema kuita ushahidi uliojengeka vizuri kutokuamini kwa sababu tu umetutikisa katika tafsiri tuliyoizoea. Mungu anapotupatia nafaka kupitia udongo, mvua, mizizi, na muda, hatusemi michakato hiyo imemnyang’anya Mungu kazi yake. Kueleza mchakato si kumpata muumba mwingine anayeshindana naye.

Maswali halisi ya kitheolojia yapo: nafasi ya mwanadamu, dhambi, mateso, kifo, na namna maandiko ya Biblia yalivyozungumza katika mazingira yake ya kale. Maswali hayo yanahitaji usomaji makini, si kauli mbiu za pande mbili. Mwanzo unatangaza kwamba jua, mwezi, bahari, wanyama, na wanadamu si miungu; vyote ni viumbe. Ulimwengu ni mwema, na wanadamu wamepewa wito wa kifalme na kikuhani ndani yake (Mwanzo 1:1–31). Sayansi inaweza kufuatilia historia ya viumbe. Maandiko yanatuambia huu ni ulimwengu wa nani na tunaitwa kuwa majirani wa namna gani ndani yake.

Ujumbe wa Maisha: Usimwekee Mungu makao katika mapengo ya elimu pekee. Mwaminie kama Bwana wa michakato tunayoielewa na pia wa mafumbo ambayo bado hatujayafumbua.

6. Biblia huuita uumbaji shahidi, si mbadala wa uchunguzi

“Mbingu zauhubiri utukufu wa Mungu,” anaimba mtunga Zaburi (Zaburi 19:1). Haimaanishi anga linatoa mhadhara wa fizikia. Ushuhuda wa uumbaji unafanana zaidi na muziki kuliko hati ya mahakamani: ni wa kweli, unasikika hadharani, lakini unaweza kupuuzwa au kueleweka vibaya. Paulo pia anasema nguvu na uungu wa Mungu huonekana katika vitu vilivyoumbwa, huku akionya kwamba wanadamu huipotosha kweli na kuvigeuza viumbe kuwa sanamu (Warumi 1:18–25).

Hapo tunaepushwa na makosa mawili. Tusilazimishe kila ugunduzi wa sayansi uwe fumbo lililofichwa ndani ya Biblia. Wala tusidhani maelezo ya kina yanafanya mshangao kuwa wa kizamani. Kujua maji yanavyopanda kama mvuke na kuganda mawinguni hakufanyi mvua ya kwanza baada ya ukame ipungue thamani. Maelezo yanaweza kutufundisha kuona zaidi. Mwanasayansi anaweza kulieleza wingu; mkulima akaipokea mvua kwa shukrani. Wote wanaitikia ulimwengu uleule katika viwango tofauti.

Ujumbe wa Maisha: Uumbaji haukutaki uache kuuchunguza. Unakuita uchunguze bila kusahau kushukuru.

7. Uzuri na mshangao husema zaidi ya matumizi

Ulimwengu usingehitaji kuonekana mzuri ili kutuweka hai, lakini mara nyingi tunakutana na uzuri unaozidi faida yake: rangi za nebula, wimbo wa ndege kabla ya mapambazuko, mistari ya komeo la baharini, au uso wa mtoto anayeanza kutabasamu. Hata hivyo, uzuri hauko kila mahali. Maumbile yanaweza pia kutisha. Vimbunga, vimelea vya magonjwa, matetemeko ya ardhi, na kutoweka kwa aina za viumbe havituruhusu kuzungumza kana kwamba dunia haijawahi kujeruhiwa.

Imani ya Biblia inashikilia sauti zote mbili. Uumbaji unaugua, lakini pia unasubiri kuwekwa huru (Warumi 8:18–23). Uzuri wake ni ishara, si njia ya kukataa maumivu. Uzuri unapotusimamisha njiani, hatuhesabu faida ya kuishi tu; tunaipokea dunia kama zawadi. Dirisha la kanisa lililopasuka bado linaweza kupokea mwanga wa asubuhi. Vivyo hivyo, uumbaji uliojeruhiwa bado unaweza kubeba alama za utukufu huku ukilia kuponywa.

Ujumbe wa Maisha: Acha uzuri ukupeleke mbali na tamaa ya kumiliki. Uupokee kama zawadi, kuulinda kama amana, na kusikia ndani yake ahadi kwamba uharibifu hautakuwa neno la mwisho.

8. Uwezo wa mwanadamu kuuelewa uumbaji nao ni wa kushangaza

Tumetengenezwa kwa mavumbi ya ardhi, lakini tunaweza kuuliza nyota zilizaliwaje. Kaboni, maji, kumbukumbu, lugha, dhamiri, na mawazo hukutana ndani ya kiumbe anayeweza kuchora ramani ya jenomu na kumlilia rafiki aliyekufa. Sayansi ya ubongo ina haki ya kuchunguza michakato ya kimwili inayohusika katika kufikiri. Imani ya Kikristo haina sababu ya kuukataa mwili wetu; Biblia humwona mwanadamu kama kiumbe hai wa udongo aliyevuvia pumzi ya Mungu (Mwanzo 2:7).

Hata ramani kamili ya shughuli za ubongo isingemaliza maswali yote. Isingetuambia yenyewe kama imani fulani ni ya kweli, kama ahadi imetunzwa, au kwa nini mtu ana heshima isiyoweza kuuzwa. Maelezo katika kiwango kimoja hayafuti maana katika kiwango kingine. Kuitwa sura ya Mungu ni kupewa wito wa kumwakilisha Mungu kwa utawala wenye hekima na upendo ndani ya uumbaji (Mwanzo 1:26–28). Kwa hiyo maarifa yetu si leseni ya uporaji. Ni vifaa vya huduma.

Ujumbe wa Maisha: Akili inayouchunguza ulimwengu na mikono inayoutunza imepewa wito mmoja: kuujua uumbaji kwa kweli na kuuhudumia kwa uaminifu.

9. Historia ya sayansi na imani si vita virefu visivyokatika

Migogoro halisi imetokea. Taasisi za dini zimewahi kukosea, na wakati mwingine viongozi wa dini wamepinga ushahidi. Hayo yanapaswa kukiriwa, si kufunikwa kwa rangi mpya. Lakini simulizi maarufu la vita visivyokoma kati ya “sayansi” na “imani” haliwezi kubeba historia yote. Waamini wamefanya kazi katika sayansi, na ugunduzi wa kisayansi umetokea katika jamii zenye misingi mbalimbali ya kidini na kifalsafa. Georges Lemaître, aliyeanzisha wazo lililokua kuwa kosmolojia ya kisasa ya Big Bang, alikuwa mwanafizikia na pia padre Mkatoliki.[^3]

Maisha yake hayathibitishi Ukristo wala nadharia ya Big Bang. Yanathibitisha jambo dogo lakini la maana: mtu mmoja anaweza kufanya sayansi kwa umakini na kuishi imani kwa kina bila kuigawa akili vipande viwili. Mara nyingi mgogoro si kati ya hadubini na Biblia, bali kati ya tafsiri mbaya na ushahidi wa kweli; au kati ya unyenyekevu wa kisayansi na madai yanayoifanya sayansi kuwa falsafa inayotawala kila swali. Kila upande unahitaji kutubu pale kiburi kinapokimbia mbele ya maarifa.

Ujumbe wa Maisha: Kataa vita vilivyoigizwa. Tafuta kweli kwa unyenyekevu wa kurekebisha usomaji wako wa Biblia, na kwa ujasiri wa kuhoji falsafa zinazovaa koti la sayansi bila kutumia mbinu yake.

10. Uumbaji unatuita kuwajibika na kutazamia uumbaji mpya

Hata mtu anayeamini dunia haina Mtoaji anaweza kutetea utunzaji wake kwa sababu ya uhai, uzuri, na haki. Wakristo wanaweza kufanya kazi pamoja naye kwa moyo mmoja. Lakini imani katika uumbaji inaongeza ukiri wenye madai makali: dunia ni ya Mungu, mamlaka yetu tumeazimwa, na majirani zetu ni pamoja na vizazi ambavyo havijazaliwa (Zaburi 24:1; Mwanzo 2:15). Uchafuzi, ubadhirifu, na kuharibu makazi ya viumbe si makosa ya kiufundi tu. Ni kupungua kwa upendo.

Simulizi la Kikristo haliishii roho zikitoroka duniani. Yesu aliyefufuka ni mwanzo wa uumbaji mpya wa Mungu; upeo wa Biblia ni ufufuo na dunia iliyoponywa ambamo Mungu anakaa pamoja na wanadamu (1 Wakorintho 15:20–28; Ufunuo 21:1–5). Tumaini hilo halitutumi kupuuza dunia, kama vile tumaini la kupona mwili lisivyotupa ruhusa ya kuutia sumu. Linatutuma maabarani, mashambani, madarasani, nyumbani, na katika maisha ya jamii tukiwa watu wanaoamini Mungu anakusudia kuvifanya vitu vyote kuwa vipya.

Ujumbe wa Maisha: Ushuhuda wa uumbaji unakuwa wito: mwabudu Muumba, mpende jirani yako, na uitunze dunia kama shamba ambamo wakati ujao wa Mungu umeanza kupanda mbegu zake.

Hitimisho na Wito

Sayansi na imani ya Kikristo zinaweza kugongana pale mojawapo inapotumiwa vibaya. Usomaji mgumu usiosikiliza Biblia unaweza kukataa ushahidi; falsafa iliyovimba inaweza kudai sayansi imekanusha kila kitu kisichoweza kupimwa. Hatulazimiki kufuata njia yoyote kati ya hizo. Ulimwengu unaweza kuchunguzwa kwa nidhamu na kutazamwa kwa mshangao kwa wakati mmoja.

Uumbaji unashuhudia kwa kuwapo kwake, namna unavyoeleweka, uwezo wake wa kuzaa uhai, uzuri wake, na kilio chake ambacho bado hakijanyamazishwa. Ushuhuda wake si kelele inayofuta uhuru wetu. Unafanana na mapambazuko yanayoingia chumbani: kuna mwanga wa kutosha kuona njia, lakini mtu aliyeazimia kukaa gizani anaweza kuendelea kufunga pazia. Imani ya Kikristo inamtaja chanzo cha mwanga huo—Mungu anayeumba kwa hekima, anayevishikilia vitu vyote katika Mwana, anayetoa uhai kwa Roho, na anayeahidi kufanya mbingu na nchi kuwa mpya.

Chukua hatua moja. Soma Mwanzo 1, Zaburi 19, Zaburi 104, na Warumi 8 pembeni ya maelezo yanayoaminika kuhusu historia ya ulimwengu au viumbe. Usikimbilie kufanya upande mmoja unyamazishe mwingine. Uliza kila maandishi yanajaribu kukuambia nini. Kisha toka nje. Litazame jani kwa makini, angalia anga la usiku, au mtazame jirani yako usoni. Mwito si kushinda mabishano tu. Ni kuwa mtu makini, mwenye shukrani, mwaminifu kwa kweli, na anayewajibika ndani ya ulimwengu wa Mungu.

Ombi

Muumba wa mbingu na nchi, utuokoe na imani yenye woga na maarifa yenye kiburi. Tupe ujasiri wa kufuata ushahidi, unyenyekevu wa kukiri tusiyoyajua, na hekima ya kuona vipawa vyako. Tufundishe kuuchunguza ulimwengu wako bila kuupora, kuupokea uzuri wake bila kuuabudu, na kuwatumikia viumbe na majirani zetu tukingojea siku utakavyovifanya vitu vyote kuwa vipya. Amina.

Ni sehemu gani ya uumbaji inayokuamsha mshangao mkubwa—au kukuachia swali gumu? Shiriki swali lako, uzoefu, au ushuhuda ili mazungumzo yaendelee kwa uaminifu na neema.

Makala iliyopita: Mungu Yupo: Sababu Kumi za Kuamini Makala ijayo: Wanadamu Wameumbwa kwa Sura ya Mungu: Sababu Kumi za Kuamini

Vyanzo Vilivyotumiwa

[^1]: National Academy of Sciences and Institute of Medicine, Science, Evolution, and Creationism (2008).

[^2]: NASA Science, “Cosmic History” na “Early Universe”.

[^3]: American Museum of Natural History, “Georges Lemaître, Father of the Big Bang”.

Uumbaji Unamshuhudia Mungu: Sababu Kumi za Kuamini